آیا افزایش قیمت بنزین خودرو را گران می‌کند؟

به گزارش نماد اقتصاد، پرسش «آیا افزایش قیمت بنزین خودرو را گران می‌کند؟» سال‌هاست همزمان با هر بحثی درباره اصلاح قیمت حامل‌های انرژی در ایران مطرح می‌شود. تجربه اقتصادهای مختلف نشان می‌دهد پاسخ این سؤال، بیش از آنکه به خود قیمت بنزین وابسته باشد، به ساختار بازار خودرو و سیاست‌های اقتصادی کشورها مربوط است. در بسیاری از موارد، قیمت سوخت تنها یکی از عوامل موثر بر هزینه نهایی خودرو و نه عامل تعیین‌کننده آن به شمار می‌رود.

صندوق بین‌المللی پول در مطالعات خود درباره اصلاح قیمت سوخت تاکید می‌کند که انتقال افزایش قیمت فرآورده‌های نفتی به سایر بخش‌های اقتصاد، فرآیندی تدریجی است. این انتقال از طریق افزایش هزینه حمل‌ونقل، هزینه تولید، قیمت مواد اولیه و رشد عمومی سطح قیمت‌ها انجام می‌شود و شدت آن در کشورها متفاوت است. کشورهایی که نظام قیمت‌گذاری رقابتی، بازارهای کارآمد و سیاست‌های ضدتورمی دارند، معمولا اثر محدودتری را تجربه می‌کنند.

بررسی سازمان همکاری اقتصادی و توسعه نیز نشان می‌دهد بسیاری از دولت‌ها هنگام جهش قیمت سوخت، برای جلوگیری از انتقال کامل هزینه‌ها به مصرف‌کننده، از ابزارهایی مانند کاهش مالیات سوخت، یارانه موقت یا سقف قیمتی استفاده کرده‌اند. این سیاست‌ها باعث شده رابطه میان افزایش قیمت بنزین و قیمت خودرو در کشورهای مختلف یکسان نباشد.

از دیدگاه اقتصادی، قیمت خودرو تحت تاثیر دو دسته عامل هزینه تولید شامل فولاد، آلومینیوم، پلاستیک، انرژی، حمل‌ونقل و دستمزد نیروی کار و میزان تقاضای بازار قرار می‌گیرد. افزایش قیمت بنزین می‌تواند هر دو متغیر را تحت تاثیر قرار دهد، اما شدت و زمان‌بندی این اثر در اقتصادهای مختلف متفاوت است. به همین دلیل اقتصاددانان از اصطلاح انتقال هزینه استفاده می‌کنند؛ مفهومی که بیان می‌کند چه میزان از افزایش هزینه سوخت در نهایت به قیمت کالاها منتقل می‌شود.

مطالعات صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد انتقال قیمت سوخت به قیمت کالاها کامل نیست و به عوامل متعددی مانند نرخ ارز، سیاست‌های پولی، میزان رقابت و سازوکار قیمت‌گذاری بستگی دارد. در برخی کشورها بخش مهمی از افزایش هزینه توسط تولیدکنندگان جذب می‌شود و در برخی دیگر مستقیما به مصرف‌کننده منتقل می‌شود.

در کشورهای توسعه‌یافته، افزایش قیمت بنزین بیشتر بر ترکیب تقاضای بازار خودرو اثر گذاشته است تا بر قیمت خودروها. تجربه آمریکا، کشورهای اروپایی و ژاپن نشان می‌دهد با گران شدن سوخت، تقاضا برای خودروهای کم‌مصرف، هیبریدی و الکتریکی افزایش یافته و فروش خودروهای پرمصرف کاهش پیدا کرده است؛ در حالی که قیمت کارخانه‌ای خودروها الزاما به همان نسبت رشد نکرده است.

در مقابل، کشورهای در حال توسعه که همزمان با اصلاح قیمت سوخت با تورم بالا، کاهش ارزش پول ملی یا وابستگی زیاد به واردات قطعات روبه‌رو بوده‌اند، افزایش محسوس‌تری در قیمت خودرو تجربه کرده‌اند. تجربه اندونزی، غنا، یمن و برخی دیگر از اقتصادهای نوظهور نشان می‌دهد اصلاح قیمت سوخت اغلب با افزایش عمومی هزینه تولید همراه بوده است. با این حال، در پژوهش‌های صندوق بین‌المللی پول تاکید شده که نمی‌توان تمام افزایش قیمت خودرو را صرفا به تغییر قیمت بنزین نسبت داد، زیرا همزمان متغیرهای کلان دیگری نیز بر اقتصاد اثرگذار بوده‌اند.

تجربه جهانی؛ افزایش قیمت بنزین همیشه به معنای جهش قیمت خودرو نیست

مرور تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که رابطه میان قیمت بنزین و بازار خودرو، بیش از آنکه یک رابطه مستقیم باشد، تابع ساختار اقتصاد، سیاست‌های حمایتی دولت، میزان رقابت در صنعت خودرو و شرایط کلان اقتصادی است. به همین دلیل، کشورهایی که در یک مقطع زمانی قیمت سوخت را افزایش داده‌اند، نتایج متفاوتی را در بازار خودرو تجربه کرده‌اند. گزارش‌های صندوق بین‌المللی پول، بانک جهانی، آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) و سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) بر این نکته تاکید دارند که اصلاح قیمت حامل‌های انرژی زمانی بیشترین اثر را بر بازار خودرو می‌گذارد که هم‌زمان با تورم بالا، افزایش هزینه واردات، کاهش ارزش پول ملی یا اختلال در زنجیره تامین همراه شود.

اندونزی؛ اصلاح یارانه سوخت و رشد هزینه تولید

اندونزی یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های اصلاح یارانه سوخت در دو دهه اخیر است. دولت این کشور در سال‌های ۲۰۰۵، ۲۰۰۸، ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ چندین مرحله قیمت بنزین و گازوئیل را افزایش داد تا بار مالی یارانه‌های انرژی را کاهش دهد.

بررسی‌های بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد که پس از این اصلاحات، نرخ تورم افزایش یافت و هزینه حمل‌ونقل و تولید در بسیاری از صنایع رشد کرد. صنعت خودرو نیز با افزایش هزینه قطعات، لجستیک و مواد اولیه مواجه شد. با این حال، مطالعات این نهادها نشان می‌دهد که افزایش قیمت خودرو تنها ناشی از رشد قیمت بنزین نبود، بلکه تورم عمومی اقتصاد، افزایش دستمزدها و کاهش ارزش پول ملی نیز نقش مهمی در این روند ایفا کردند.

هم‌زمان، بازار خودرو اندونزی به سمت خودروهای کم‌مصرف‌تر حرکت کرد. خودروسازان ژاپنی حاضر در این کشور سرمایه‌گذاری در خودروهای اقتصادی با مصرف سوخت پایین را افزایش دادند؛ زیرا رفتار مصرف‌کنندگان نیز هم‌زمان با رشد قیمت سوخت تغییر کرده بود.

مالزی؛ حذف تدریجی یارانه و تغییر الگوی تقاضا

مالزی نیز طی سال‌های گذشته بخشی از یارانه سوخت را حذف کرد. گزارش سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نشان می‌دهد که مهم‌ترین پیامد این اقدام، تغییر رفتار خریداران خودرو بود.

در این کشور، تقاضا برای خودروهای کوچک‌تر و کم‌مصرف افزایش یافت، اما بازار خودرو با جهش ناگهانی قیمت مواجه نشد؛ زیرا رقابت میان خودروسازان داخلی و خارجی اجازه انتقال کامل افزایش هزینه‌ها به مصرف‌کننده را نمی‌داد. در واقع بخشی از افزایش هزینه توسط شرکت‌های تولیدکننده جذب و بخشی دیگر از طریق افزایش بهره‌وری جبران شد.

نیجریه؛ اثر هم‌زمان اصلاح قیمت سوخت و تورم

تجربه نیجریه تفاوت قابل‌توجهی با مالزی دارد. این کشور در سال‌های اخیر یارانه سوخت را حذف کرد و قیمت بنزین به‌طور قابل توجهی افزایش یافت.

گزارش‌های خبرگزاری رویترز و صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد که هم‌زمان با این اصلاحات، نرخ تورم نیز افزایش یافت و کاهش ارزش پول ملی موجب شد قیمت خودروهای وارداتی و حتی خودروهای مونتاژی رشد چشمگیری داشته باشد. کارشناسان صندوق بین‌المللی پول تاکید کرده‌اند که بخش عمده این افزایش قیمت ناشی از تورم، نرخ ارز و هزینه واردات و نه صرفا افزایش قیمت بنزین بوده است.

ایالات متحده؛ تغییر تقاضا به جای افزایش قیمت خودرو

بازار خودرو آمریکا نمونه متفاوتی ارائه می‌دهد. طی دوره‌هایی که قیمت جهانی نفت افزایش یافته و قیمت بنزین در جایگاه‌های عرضه رشد کرده است، خودروسازان آمریکایی با افت تقاضا برای خودروهای شاسی‌بلند بزرگ و افزایش تقاضا برای خودروهای هیبریدی، الکتریکی و کم‌مصرف مواجه شده‌اند.

مطالعات آژانس بین‌المللی انرژی و گزارش‌های رویترز نشان می‌دهد که افزایش قیمت سوخت در آمریکا بیش از آنکه موجب افزایش قیمت خودرو شود، ترکیب فروش خودروها را تغییر داده است. خودروسازان نیز با تغییر سبد محصولات، خود را با رفتار جدید مصرف‌کنندگان تطبیق داده‌اند.

اروپا؛ استانداردهای بهره‌وری، مانع انتقال کامل هزینه‌ها

در کشورهای اروپایی نیز قیمت سوخت طی سال‌های گذشته در سطوح بالاتری نسبت به بسیاری از کشورهای جهان قرار داشته است. با وجود این، بازار خودرو اروپا به دلیل وجود استانداردهای سخت‌گیرانه مصرف سوخت، رقابت شدید میان خودروسازان و توسعه خودروهای هیبریدی و الکترکی، واکنش متفاوتی نشان داده است.

سازمان همکاری و توسعه اقتصادی و کمیسیون اروپا گزارش داده‌اند که افزایش قیمت بنزین عمدتا موجب تسریع روند جایگزینی خودروهای کم‌مصرف شده و اثر آن بر قیمت کارخانه‌ای خودروها محدود بوده است. در بسیاری از موارد، خودروسازان برای حفظ سهم بازار، بخشی از افزایش هزینه تولید را جذب کرده‌اند.

چرا واکنش کشورها متفاوت است؟

جمع‌بندی مطالعات صندوق بین‌المللی پول، سازمان همکاری و توسعه اقتصادی و بانک جهانی نشان می‌دهد که پنج عامل اصلی شدت اثر افزایش قیمت بنزین بر بازار خودرو را تعیین می‌کنند:

• میزان رقابت در صنعت خودرو
• نرخ تورم و ثبات اقتصاد کلان
• وابستگی صنعت خودرو به واردات قطعات
• نوسانات نرخ ارز
• سیاست‌های حمایتی دولت از تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان

هرچه تورم پایین‌تر، رقابت بیشتر و بازار خودرو کارآمدتر باشد، انتقال افزایش هزینه سوخت به قیمت خودرو محدودتر خواهد بود. در مقابل، در اقتصادهایی که تورم مزمن، وابستگی وارداتی و نوسانات شدید ارزی وجود دارد، افزایش قیمت سوخت می‌تواند به‌عنوان یکی از عوامل تشدیدکننده رشد قیمت خودرو عمل کند، هرچند به‌تنهایی عامل تعیین‌کننده نیست.

بررسی تجربه ایران؛ آیا افزایش قیمت بنزین به‌تنهایی بازار خودرو را گران می‌کند؟

تجربه ایران نشان می‌دهد که هر بار موضوع اصلاح قیمت بنزین مطرح شده، بازار خودرو نیز با موجی از انتظارات تورمی مواجه شده است. با این حال، بررسی داده‌های رسمی، گزارش‌های بانک مرکزی، مرکز آمار ایران و مطالعات پژوهشی نشان می‌دهد که افزایش قیمت خودرو در ایران معمولا حاصل برهم‌کنش چند متغیر کلان اقتصادی است و نمی‌توان آن را صرفا به افزایش قیمت بنزین نسبت داد.

اقتصاددانان در گزارش‌های صندوق بین‌المللی پول (IMF) درباره اصلاح یارانه انرژی تاکید کرده‌اند که در اقتصادهایی با تورم بالا، افزایش قیمت حامل‌های انرژی بیشتر از آنکه به‌صورت مستقیم بر یک بازار خاص اثر بگذارد، از طریق تشدید انتظارات تورمی، افزایش هزینه‌های تولید و رشد هزینه حمل‌ونقل به سایر بخش‌های اقتصاد منتقل می‌شود. در چنین شرایطی، بازار خودرو نیز یکی از بازارهایی است که تحت تاثیر این متغیرها قرار می‌گیرد.

صنعت خودرو؛ وابستگی به زنجیره گسترده تامین

خودرو کالایی است که تولید آن به شبکه‌ای گسترده از صنایع وابسته است. فولاد، آلومینیوم، مس، محصولات پتروشیمی، شیشه، لاستیک، قطعات الکترونیکی، حمل‌ونقل و خدمات لجستیکی، همگی در بهای تمام‌شده خودرو نقش دارند.

در صورت افزایش قیمت بنزین، نخستین اثری که مشاهده می‌شود افزایش هزینه حمل‌ونقل کالا و جابه‌جایی مواد اولیه است. اگر این افزایش هزینه پایدار باشد، بخشی از آن می‌تواند به قیمت قطعات و در نهایت به هزینه تولید خودرو منتقل شود. با این حال، میزان این انتقال به عواملی مانند بهره‌وری تولید، رقابت میان خودروسازان، سیاست‌های قیمت‌گذاری و وضعیت سایر نهاده‌های تولید بستگی دارد. گزارش‌های سازمان همکاری و توسعه اقتصادی و بانک جهانی نیز بر همین سازوکار تاکید دارند.

نقش نرخ ارز؛ متغیری تعیین‌کننده‌تر از قیمت بنزین

در مورد ایران، بسیاری از مطالعات داخلی و بین‌المللی نشان می‌دهند که نرخ ارز یکی از مهم‌ترین عوامل اثرگذار بر قیمت خودرو است. صنعت خودرو ایران همچنان برای تامین بخشی از قطعات، مواد اولیه خاص، تجهیزات تولید و فناوری به واردات وابسته است. بنابراین هرگونه افزایش نرخ ارز می‌تواند هزینه تولید را بیش از تغییرات قیمت بنزین افزایش دهد.

به همین دلیل، در دوره‌هایی که اصلاح قیمت بنزین با جهش نرخ ارز هم‌زمان شده، تشخیص سهم هر یک از این عوامل در رشد قیمت خودرو دشوار بوده است. بسیاری از پژوهش‌های اقتصادی نتیجه گرفته‌اند که اثر نرخ ارز بر قیمت خودرو در ایران به‌مراتب پررنگ‌تر از اثر مستقیم قیمت سوخت است.

انتظارات تورمی؛ مهم‌ترین کانال اثرگذاری

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اقتصاد ایران، نقش پررنگ انتظارات تورمی است. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که حتی پیش از اجرای سیاست‌های مرتبط با قیمت حامل‌های انرژی، برخی بازارها از جمله خودرو، مسکن، طلا و ارز به اخبار مربوط به این تصمیمات واکنش نشان می‌دهند.

اقتصاددانان معتقدند این واکنش ناشی از تغییر انتظارات فعالان اقتصادی است. اگر تولیدکنندگان، فروشندگان یا مصرف‌کنندگان انتظار داشته باشند که افزایش قیمت بنزین به رشد عمومی قیمت‌ها منجر شود، ممکن است رفتار خود را پیش از وقوع اثر واقعی تغییر دهند. صندوق بین‌المللی پول نیز در مطالعات خود درباره اصلاح یارانه‌های انرژی، نقش انتظارات تورمی را یکی از عوامل کلیدی در شدت انتقال شوک‌های قیمتی معرفی کرده است.

آیا تقاضای خودرو نیز تغییر می‌کند؟

بررسی تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که افزایش قیمت سوخت می‌تواند الگوی تقاضا را نیز تغییر دهد. در بازارهایی که تنوع خودرو وجود دارد، مصرف‌کنندگان معمولا به سمت خودروهای کم‌مصرف، هیبریدی یا الکتریکی حرکت می‌کنند.

در ایران نیز در صورت افزایش پایدار قیمت بنزین، احتمال افزایش تقاضا برای خودروهای کم‌مصرف، خودروهای هیبریدی و خودروهایی با هزینه نگهداری پایین‌تر وجود دارد؛ اما تحقق چنین تغییری به عواملی مانند تنوع عرضه، سیاست‌های وارداتی، زیرساخت‌های مرتبط و قدرت خرید خانوارها وابسته است. در شرایطی که انتخاب مصرف‌کنندگان محدود باشد، امکان تغییر سریع ترکیب بازار نیز کاهش می‌یابد.

مرور تجربه ایران و سایر کشورها نشان می‌دهد افزایش قیمت بنزین به‌تنهایی عامل تعیین‌کننده افزایش قیمت خودرو نیست. شواهد منتشرشده از سوی صندوق بین‌المللی پول، سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، بانک جهانی و سایر نهادهای معتبر نشان می‌دهد افزایش قیمت بنزین عمدتا از مسیر افزایش هزینه تولید، حمل‌ونقل، تورم، انتظارات تورمی، نرخ ارز و ساختار بازار خودرو بر قیمت خودرو اثر می‌گذارد.

در کشورهایی با تورم پایین، رقابت بالا و بازار خودروی کارآمد، اصلاح قیمت سوخت بیشتر به تغییر الگوی تقاضا و افزایش استقبال از خودروهای کم‌مصرف منجر شده است. در مقابل، در اقتصادهایی که هم‌زمان با اصلاح قیمت سوخت با تورم بالا، کاهش ارزش پول ملی و وابستگی وارداتی مواجه بوده‌اند، بازار خودرو افزایش قیمت بیشتری را تجربه کرده است.

برای ایران نیز تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که قیمت بنزین تنها یکی از متغیرهای اثرگذار بر بازار خودرو است و ارزیابی آینده این بازار بدون در نظر گرفتن عواملی مانند نرخ ارز، تورم، سیاست‌های قیمت‌گذاری، هزینه تولید و شرایط کلان اقتصاد امکان‌پذیر نیست. از این رو، تحلیلگران بازار خودرو باید مجموعه این متغیرها را به‌صورت هم‌زمان مدنظر قرار داده، نه اینکه تمام تغییرات قیمتی را صرفا به اصلاح قیمت بنزین نسبت دهند.