سه سال از آرامش تا جهش در صادرات

به گزارش نماد اقتصاد، روند شاخص قیمت کالاهای صادراتی ایران طی سال‌های ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴، داستانی فراتر از افزایش ساده قیمت‌هاست. وقتی این شاخص را هم‌زمان به ریال و دلار بررسی کنیم، تفاوت قابل‌توجهی دیده می‌شود؛ قیمت کالاهای صادراتی به ریال با سرعت زیادی افزایش یافته اما همین کالاها از نگاه دلاری رشد چندانی نداشته‌اند و در پایان ۱۴۰۴ حتی با کاهش همراه شده‌اند.

اهمیت این تفاوت در یک مثال ساده روشن می‌شود. فرض کنیم یک صادرکننده کالایی را ۱۰۰ دلار به مشتری خارجی می‌فروشد. اگر قیمت جهانی کالا همچنان ۱۰۰ دلار باقی بماند اما ارزش ریال کاهش پیدا کند، درآمد ریالی صادرکننده افزایش می‌یابد؛ بدون اینکه خریدار خارجی پول بیشتری برای آن کالا پرداخت کرده باشد. بنابراین افزایش شاخص ریالی الزاما به معنای گران‌تر شدن کالاهای ایرانی در بازار جهانی نیست.

۱۴۰۲؛ کاهش شتاب رشد قیمت‌ها

در سال ۱۴۰۲، روند افزایش قیمت کالاهای صادراتی نسبت به سال قبل آرام‌تر شد. تورم سالانه کالاهای صادراتی بر مبنای ریال حدود ۳۰.۵ درصد بود؛ در حالی که این رقم در سال ۱۴۰۱ حدود ۴۲ درصد ثبت شده بود. یعنی سرعت افزایش قیمت صادرات حدود ۱۱.۵ واحد درصد کاهش پیدا کرد.

اما در محاسبه دلاری، تغییر بسیار محدود بود. تورم سالانه دلاری صادرات در ۱۴۰۲ حدود منفی ۰.۴ درصد گزارش شد. به بیان ساده، اگر قیمت دلاری یک سبد صادراتی را در سال قبل ۱۰۰ دلار در نظر بگیریم، در ۱۴۰۲ تقریبا در همان محدوده باقی مانده است؛ در حالی که قیمت ریالی آن بیش از ۳۰ درصد افزایش داشته است.

این فاصله نشان می‌دهد که در آن مقطع، بخش قابل‌توجهی از رشد قیمت صادرات در داخل اقتصاد ایران اتفاق افتاده و افزایش مشابهی در قیمت دلاری کالاها دیده نشده است.

۱۴۰۳؛ شتاب گرفتن دوباره در پایان سال

در سال ۱۴۰۳، فشار قیمتی دوباره بیشتر شد و این تغییر به‌خصوص در زمستان خود را نشان داد. شاخص قیمت کالاهای صادراتی در زمستان ۱۴۰۳ بر مبنای ریال، به ۳۱۱.۸ رسید. این شاخص نسبت به فصل قبل ۲۸.۶ درصد و نسبت به زمستان سال قبل ۶۱.۲ درصد افزایش داشت. تورم سالانه نیز ۳۲.۵ درصد ثبت شد.

اما شاخص دلاری رفتار متفاوتی داشت. شاخص قیمت صادرات بر مبنای دلار در زمستان ۱۴۰۳ برابر با ۱۰۷.۴ بود و نسبت به زمستان سال قبل تنها ۲.۷ درصد افزایش یافت. تورم سالانه دلاری نیز ۴ درصد گزارش شد.

برای درک بهتر این تفاوت، فرض کنیم قیمت یک کالای صادراتی در زمستان ۱۴۰۲، ۱۰۰ واحد باشد. یک سال بعد، قیمت ریالی آن در شاخص صادراتی بیش از ۶۰ درصد بالا رفته اما قیمت دلاری آن فقط حدود ۳ درصد بیشتر شده است. بنابراین افزایش قیمت در داخل کشور بسیار بزرگ‌تر از تغییری بوده که خریدار خارجی تجربه کرده است.

۱۴۰۴؛ جهش بزرگ شاخص ریالی

زمستان ۱۴۰۴ نقطه‌ای است که این فاصله به شکل محسوسی بزرگ‌تر می‌شود. شاخص قیمت کالاهای صادراتی بر مبنای ریال به ۵۱۷.۷ رسید؛ یعنی نسبت به فصل قبل ۵۹.۶ درصد و نسبت به زمستان سال قبل ۶۶ درصد افزایش داشت. تورم سالانه نیز به ۵۰.۸ درصد رسید.

در مقابل، شاخص دلاری صادرات در همین فصل ۱۰۴.۷ بود. این شاخص نسبت به زمستان ۱۴۰۳ حدود ۲.۵ درصد کاهش داشت و تورم سالانه دلاری نیز منفی ۲.۴ درصد ثبت شد.

پایان ۱۴۰۴ کالاهای صادراتی از نظر ریالی به‌شدت گران‌تر شده بودند اما از نگاه بازار دلاری نه‌تنها چنین جهشی رخ نداده بود بلکه سطح قیمت اندکی پایین‌تر از سال قبل قرار داشت.

این موضوع مهم‌ترین نکته آماری گزارش است و نشان می‌دهد که افزایش شاخص ریالی را نمی‌توان صرفا به گران‌تر شدن کالاهای ایرانی در بازار جهانی نسبت داد.

سه سال؛ سه تصویر متفاوت

اگر این سه سال را کنار هم بگذاریم، روند روشن‌تر می‌شود. در ۱۴۰۲، تورم سالانه ریالی صادرات ۳۰.۵ درصد و تورم دلاری منفی ۰.۴ درصد بود. در زمستان ۱۴۰۳، تورم سالانه ریالی به ۳۲.۵ درصد رسید، در حالی که تورم دلاری ۴ درصد بود. یک سال بعد، در زمستان ۱۴۰۴، تورم سالانه ریالی به ۵۰.۸ درصد افزایش یافت، اما تورم دلاری به منفی ۲.۴ درصد رسید.

در واقع، اگر ۱۴۰۲ را دوره کاهش شتاب رشد قیمت‌ها بدانیم، ۱۴۰۳ آغاز بازگشت فشار قیمتی در پایان سال بود و ۱۴۰۴ این فشار به جهش قابل توجه شاخص ریالی تبدیل شد.

فاصله میان دو شاخص نیز قابل توجه است. در ۱۴۰۲ اختلاف رشد سالانه ریالی و دلاری حدود ۳۱ واحد درصد بود؛ در زمستان ۱۴۰۴ این فاصله به بیش از ۵۳ واحد درصد رسید. به عبارتی، شکاف میان آنچه قیمت صادرات در اقتصاد داخلی نشان می‌دهد و آنچه در بازار دلاری دیده می‌شود، در پایان ۱۴۰۴ بزرگ‌تر شده است.

چرا این اتفاق اهمیت دارد؟

قیمت ریالی صادرات فقط به قیمت خود کالا وابسته نیست و نرخ تبدیل ارز نیز در آن اثر دارد. اگر کالایی همچنان ۱۰۰ دلار فروخته شود اما نرخ ارز تغییر کند، ارزش ریالی آن می‌تواند به شکل قابل‌توجهی افزایش یابد.

البته این به آن معنا نیست که تمام رشد شاخص ریالی در ۱۴۰۴ ناشی از نرخ ارز بوده است. قیمت جهانی کالاها، هزینه تولید، ترکیب کالاهای صادراتی و شرایط بازار نیز در این میان نقش دارند. برای تعیین سهم هر عامل، اطلاعات جزئی‌تری لازم است.

از سوی دیگر، رشد شاخص ریالی الزاما به معنای بهتر شدن وضعیت صادرکننده نیست. اگر قیمت فروش بالا برود اما هزینه مواد اولیه، دستمزد، حمل‌ونقل و سایر هزینه‌ها نیز افزایش پیدا کند، سود واقعی صادرکننده ممکن است تغییر چندانی نکند.

برای مثال، اگر یک صادرکننده محصولی را ۱۲۰ واحد بفروشد و هزینه تولید آن ۱۰۰ واحد باشد، افزایش قیمت فروش به ۱۸۰ واحد زمانی به معنای سود بیشتر است که هزینه‌های وی با سرعت بیشتری افزایش پیدا نکرده باشد.

همه کالاها یکسان گران نشده‌اند

یک نکته دیگر در آمار زمستان ۱۴۰۴، تفاوت شدید میان گروه‌های کالایی است. بیشترین رشد فصلی قیمت مربوط به گروه «آلات و دستگاه‌های اپتیک، عکاسی و…» با ۸۸.۹ درصد بود؛ در حالی که گروه «مروارید طبیعی یا پرورده و…» تنها ۰.۲ درصد افزایش داشت.

بنابراین وقتی گفته می‌شود شاخص کل صادرات در یک فصل ۵۹.۶ درصد بالا رفته، نباید تصور کرد تمام کالاهای صادراتی دقیقا به همین میزان گران شده‌اند. این عدد حاصل عملکرد مجموعه‌ای از گروه‌های کالایی با رفتارهای کاملا متفاوت است.

در نهایت

مقایسه سه سال اخیر نشان می‌دهد که افزایش قیمت کالاهای صادراتی ایران در سال ۱۴۰۴ بیش از هر چیز به دلیل فاصله گرفتن روند شاخص ریالی و دلاری قابل توجه شده است. در حالی که شاخص ریالی صادرات در زمستان ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل ۶۶ درصد افزایش یافت، شاخص دلاری ۲.۵ درصد کاهش داشت.

بنابراین برای فهم وضعیت واقعی صادرات، تنها نگاه کردن به افزایش قیمت‌ها به ریال کافی نیست. باید هم‌زمان قیمت دلاری، نرخ ارز، هزینه تولید و ترکیب کالاهای صادراتی را نیز دید. در غیر این صورت ممکن است افزایش یک عدد در آمارهای داخلی با بهبود واقعی قدرت فروش کالاهای ایرانی در بازار جهانی اشتباه گرفته شود.

داده‌های زمستان ۱۴۰۴ نیز مقدماتی هستند و ممکن است با انتشار اطلاعات نهایی گمرکی بازنگری شوند؛ بنابراین ارقام این دوره باید با همین ملاحظه مورد استفاده قرار گیرند.