چرا آمار صادرات و واردات با تاخیر منتشر می‌شود؟

به گزارش نماد اقتصاد، در تیرماه ۱۴۰۵، زمانی که بیش از چهار ماه از آغاز سال گذشته بود، گزارش‌هایی درباره نبود آمار رسمی و به‌روز تجارت خارجی منتشر شد. این موضوع در شرایطی رخ داد که تجارت خارجی یکی از سریع‌ترین شاخص‌ها برای سنجش تغییرات اقتصاد ایران است. معمولاً آمار صادرات و واردات می‌تواند خیلی زودتر از بسیاری از شاخص‌های کلان اقتصادی به ما بگوید که چه اتفاقی در اقتصاد افتاده است. اگر صادرات سقوط کند، می‌توان نشانه‌ای از کاهش تقاضای خارجی، مشکلات تولید یا محدودیت‌های تجاری دید. اگر واردات افزایش پیدا کند، ممکن است نشانه‌ای از افزایش تقاضای داخلی، نیاز تولیدکنندگان به مواد اولیه یا تغییرات ارزی باشد و اگر فاصله صادرات و واردات تغییر کند، تصویر متفاوتی از وضعیت تجارت و جریان ارز کشور به دست می‌آید. اما وقتی این اعداد با چند ماه تأخیر منتشر شوند، بخش مهمی از قدرت تحلیلی آنها از بین می‌رود.

تاخیر در انتشار آمار تجاری یک سؤال ساده ایجاد کرد: آیا آمار تجارت ایران وجود ندارد یا فقط دیر منتشر می‌شود؟ بررسی اطلاعات موجود نشان می‌دهد مشکل بیشتر مربوط به نحوه و زمان انتشار آمار است، نه نبود اطلاعات. البته در این بازه زمانی منبع اصلی آمارهای تجاری یعنی گمرک، در جمع آوری اطلاعات به صورت آنلاین با مشکل مواجه بود و به سیستم سنتی روی آورده بود که اصولا این سیستم، انتشار آمار را با تاخیر روبرو می‌کند. از سوی دیگر باید به شرایط ویژه ایران نیز توجه داشت که بسیاری از مسائل به دلایل امنیتی قابل انتشار عمومی نیستند؛ این موضوع می‌تواند به مبادی و مقاصد تجاری ارتباط مستقیم داشته‌باشد.

آمار اصلی دست چه نهادی است؟

اگر بخواهیم بدانیم ایران چقدر کالا وارد یا صادر کرده، مرجع اصلی گمرک جمهوری اسلامی ایران است. حتی قانون نیز گمرک را موظف کرده آمار واردات و صادرات را جمع‌آوری و منتشر کند. در واقع، اعداد مربوط به ارزش و حجم کالاهای واردشده و صادرشده، کشورهای طرف تجارت و نوع کالاها، ابتدا در نظام گمرکی ثبت می‌شوند.

آخرین آمار اعلام‌شده از سوی گمرک نشان می‌دهد که از ابتدای سال تا ۲۵ مرداد ۱۴۰۵، صادرات غیرنفتی ایران حدود ۱۵ میلیارد دلار و واردات حدود ۱۷ میلیارد دلار بوده است. یعنی در این مدت، ارزش واردات از صادرات بیشتر بوده است.

وزارت صمت و سازمان توسعه تجارت چه می‌کنند؟

وزارت صنعت، معدن و تجارت در بخش‌هایی مثل ثبت سفارش و سیاست‌گذاری واردات و صادرات نقش دارد. اما یک نکته مهم وجود دارد: ثبت سفارش لزوماً به معنی واردات واقعی کالا نیست. برای فهم میزان واقعی واردات، آمار گمرک اهمیت بیشتری دارد. سازمان توسعه تجارت هم بیشتر روی توسعه صادرات، بازارهای خارجی و تحلیل روابط تجاری ایران با کشورهای مختلف کار می‌کند و از داده‌های تجارت برای سیاست‌گذاری استفاده می‌کند.

بانک مرکزی چرا اعداد دیگری دارد؟

بانک مرکزی تجارت خارجی را بیشتر از زاویه ارز و جریان‌های مالی بررسی می‌کند. به همین دلیل ممکن است عددی که بانک مرکزی درباره تجارت یا صادرات اعلام می‌کند دقیقاً با عدد گمرک یکی نباشد. این لزوماً به معنی اشتباه بودن یکی از آنها نیست؛ روش و هدف محاسبه متفاوت است.

مرکز آمار هم بیشتر از این اطلاعات برای محاسبه و تحلیل شاخص‌های کلان اقتصادی استفاده می‌کند و مرجع اصلی آمار ماهانه صادرات و واردات نیست.

مشکل اصلی چیست؟

مشکل اینجاست که اطلاعات تجارت ایران بین چند دستگاه پخش شده و یک مسیر ساده و مشخص برای دسترسی به آخرین داده‌ها وجود ندارد. ممکن است یک دستگاه اطلاعات جدیدی داشته باشد، اما آن را با تأخیر منتشر کند یا فقط یک عدد در قالب خبر منتشر شود، نه یک فایل کامل که مردم و پژوهشگران بتوانند آن را بررسی کنند. برای مثال، دانستن اینکه صادرات پنج‌ماهه ۱۵ میلیارد دلار بوده کافی نیست. مردم و کارشناسان می‌خواهند بدانند این رقم مربوط به چه کالاهایی بوده، چه کشورهایی مقصد صادرات ایران بوده‌اند و نسبت به سال قبل چه تغییری کرده است.

چرا این تأخیر مهم است؟

آمار تجارت فقط چند عدد اقتصادی نیست. یک واردکننده برای تصمیم‌گیری به اطلاعات جدید نیاز دارد. صادرکننده باید بداند کدام بازارها در حال رشد هستند. سیاست‌گذار هم برای تصمیم‌گیری درباره واردات، صادرات و ارز باید بداند در اقتصاد چه اتفاقی در حال رخ دادن است. وقتی آمار چند ماه دیر منتشر شود، بخشی از ارزش آن برای تصمیم‌گیری روزمره از بین می‌رود.

در نهایت چه باید کرد؟

راه‌حل ساده است: دستگاه‌های مسئول باید تقویم مشخصی برای انتشار آمار داشته باشند و اطلاعات را به‌صورت منظم و قابل دانلود منتشر کنند. همچنین بهتر است یک درگاه واحد وجود داشته باشد تا مردم مجبور نباشند برای پیدا کردن آمار تجارت، سایت چند دستگاه مختلف را جست‌وجو کنند. بنابراین مسئله اصلی ایران نبود آمار تجارت نیست؛ مشکل، دسترسی به آمار به‌روز، منظم و قابل فهم است.

در اقتصادی که تصمیم‌های روزانه آن به ارز، صادرات، واردات و تجارت خارجی گره خورده است، چند ماه تأخیر در انتشار داده فقط یک تأخیر ساده نیست. گاهی یک عدد دیرهنگام، دیگر «خبر» نیست؛ تاریخ است.