ضرورت دگرگون‌سازی اکتشاف با فناوری‌های نوین

به گزارش نماد اقتصاد، اردشیر سعدمحمدی که در چهارمین کنفرانس تخصصی اکتشاف ذخایر معدنی استیل پرایس سخن می‌گفت، با اشاره به روندهای جهانی در حوزه اکتشاف، اظهار داشت: در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۲.۴ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری اکتشافی در جهان انجام شد و این پرسش مطرح می‌شود که سهم ایران از این هزینه‌ها چقدر بوده است و چه انتظاراتی از سرمایه‌گذاری‌های داخلی وجود دارد.

وی، منابع معدنی مورد توجه سرمایه‌گذاران بین‌المللی را مس، لیتیوم، نیکل، کبالت و عناصر نادر خاکی برشمرد و پیش‌بینی کرد که از سال ۲۰۲۴ تا ۲۰۳۰ تقاضا برای این مواد در دنیا افزایش یابد.

روند کاهشی کشف معادن بزرگ مس

مدیرعامل «ومعادن» با اشاره به آمار اکتشافات جهانی، ادامه داد: بین سال‌های ۱۹۰۰ تا ۲۰۲۴، تعداد ۲۵۸ معدن بزرگ مس (با ذخیره بیش از ۵۰۰ هزار تن) کشف شد که به طور متوسط سالی دو معدن را شامل می‌شد اما از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴، تنها شش معدن بزرگ کشف شده که نشان‌دهنده کاهش محسوس اکتشافات عمده است.

سعدمحمدی با بیان اینکه فعالیت‌های عملیاتی اکتشاف بین‌المللی از سال ۱۹۹۱ ادامه دارد، تصریح کرد: در این دوره، عیار مس روند کاهشی داشته و میانگین زمان از کشف تا تولید نهایی به بیش از ۱۷ سال رسیده است. همچنین، نسبت باطله‌برداری در سال ۲۰۲۵ نشان‌دهنده پیچیده‌تر شدن شرایط اکتشافی است.

وی اضافه کرد: این روندها نشان می‌دهد که ما به سمت ذخایر کم‌عمق و عمیق مدفون، کم‌عیار و با سیگنال‌های سطحی ضعیف‌تر حرکت می‌کنیم؛ بنابراین نیاز به اندازه‌گیری سریع‌تر، متراکم‌تر و چندپارامتری داریم و باید حفاری‌هایی را که اطلاعات کمتری ارائه می‌کنند، کاهش دهیم.

ضرورت تغییر نظام آموزشی دانشگاهی متناسب با نیازهای جدید اکتشاف

مدیرعامل «ومعادن» با تاکید بر اهمیت نوآوری در اکتشاف، خاطرنشان کرد: نوآوری زمانی ارزشمند است که بتواند عدم‌ قطعیت را به سرعت کاهش دهد. زمان، بهبود شرایط، افزایش چگالی داده و افزایش احتمال برخورد با هدف، همگی از معیارهای مهم در این زمینه هستند.

سعدمحمدی مطرح کرد: باید در هر مرحله، خروجی و معیارها به‌گونه‌ای تعریف شوند که رسیدن به هدف با کوتاه‌کردن زمان و ایجاد ارزش اقتصادی بالاتر امکان‌پذیر باشد.

وی با اشاره به چالش‌های نظام آموزشی کشور، گفت: دانشگاه‌ها باید در زمینه آموزش دانشجویان تغییر و تحول ایجاد کنند زیرا شرایط اکتشاف تغییر کرده؛ تقاضا افزایش یافته و کشف ذخایر دشوارتر شده است.

این فعال حوزه معدن پهپادها، تصویربرداری افقی، اسکن، آنالیز، هوش مصنوعی و تحلیل داده‌ها را ازجمله فناوری‌های مهم برشمرد و افزود: باید درباره این فناوری‌ها تصمیم‌گیری کنیم تا شاخص‌های عملکرد ما به اهداف تعیین‌شده نزدیک شود.

استرالیا، کانادا و برزیل در مسیر اکتشاف نوین

سعدمحمدی با اشاره به تجربه کشورهای پیشرفته معدنی، خاطرنشان کرد: کشورهایی مانند استرالیا، کانادا و برزیل در حال استفاده عملیاتی از نوآوری‌ها در بخش‌های مختلف اکتشاف هستند. حوزه‌های اصلی شامل زمین‌شناسی، ژئوفیزیک، سنجش از دور و یکپارچه‌سازی داده‌هاست و باید مشخص شود که چگونه می‌توان به نوآوری در ابزارها دسترسی پیدا کرد.

وی با اشاره به فناوری‌های جدید ژئوفیزیک، یادآور شد: در دنیا دیگر استفاده از هلیکوپتر در ژئوفیزیک به شکل گذشته رایج نیست اما در ایران همچنان انجام می‌شود. نرم‌افزارهای جدید نیز شرایط مشخصی دارند و باید بتوان به این فناوری‌ها دسترسی پیدا کرد.

پهپاد و سنجش از دور؛ کاهش زمان و دقت بیشتر

مدیرعامل «ومعادن» با اشاره به تجهیزات نوین زمین‌شناسی و نقشه‌برداری، تصریح کرد: پهپادهای فتوگرافی می‌تواند زمان عملیات را کاهش دهد. (GPS)های دیجیتال مربوط به دوره‌های گذشته است و روش‌هایی مانند سنجش با پهپاد، تبلت‌های صحرایی و مدل‌های جدید، هرکدام نقاط قوت خاص خود را دارند.

سعدمحمدی ادامه داد: تجهیزات سنجش از دور برای طیف‌سنجی در محدوده ۲۵۰ تا ۲۵۰۰ نانومتر مورد استفاده قرار می‌گیرد و ماهواره‌های چندطیفی برای غربالگری سریع و تقسیم‌بندی شرایط کاربرد دارد که می‌تواند سرعت عملیات را افزایش دهد.

وی با اشاره به تجهیزات جدید طیف‌سنجی، بیان کرد: طیف‌سنج و فناوری‌های مبتنی بر شکست لیزری، امکان سنجش سریع عناصر سطح نمونه را فراهم می‌کنند. امروز این پرسش مطرح است که نمونه به کدام آزمایشگاه ارسال شود زیرا گاهی دریافت نتیجه آزمایشگاهی دو ماه طول می‌کشد و نتایج آزمایشگاه‌های مختلف نیز ممکن است با یکدیگر متفاوت باشد.

پهپادهای ژئوفیزیکی دسترسی به مناطق دشوار را تسهیل می‌کند

این فعال صنعتی با اشاره به تجهیزات نوین ژئوفیزیک، ادامه داد: سیستم‌های پهپادی نسبت به گذشته سبک‌تر، راحت‌تر و سریع‌تر شده‌ است و با استفاده از آن‌ها می‌توان به مناطق دشوار دسترسی پیدا کرد. این سیستم‌ها خود نیز تحلیل داده‌ها را انجام می‌دهند و نیاز به نشستن ساعتی برای تفسیر را کاهش می‌دهند.

سعدمحمدی با مقایسه روش‌های جدید و قدیمی، تصریح کرد: به عنوان نمونه در روش‌های قدیمی در عملیات مغناطیس‌سنجی، نقاط زیادی روی زمین مشخص و فرآیند طولانی تفسیر انجام می‌شد که در بسیاری موارد نتیجه آن با واقعیت هنگام حفاری تفاوت داشت اما فناوری‌های جدید این اختلاف را کاهش داده‌ است.

ضرورت شناخت کامل پتانسیل‌های معدنی

وی با تاکید بر شناخت پتانسیل‌های معدنی کشور، عنوان کرد: باید بدانیم کشور چه پتانسیلی دارد و چه موادی در اختیار داریم. همه مواد معدنی ما برای سال‌های بسیار گذشته است و باید از پتانسیل‌های موجود استفاده کرد.

مدیرعامل «ومعادن» با اشاره به سابقه اکتشاف سیستماتیک در ایران، اظهار داشت: از سال ۱۳۴۱ اکتشافات سیستماتیک در ایران آغاز شد و شرکت تهیه و توزیع مواد اولیه فولاد کشور در چهار منطقه البرز، کرمان، اصفهان و مرکزی فعالیت‌های اکتشافی را شروع کرد. حاصل آن نگاه، بخشی از معادن بزرگی است که امروز در کشور مشاهده می‌شود

سعدمحمدی ابراز کرد: از سال ۱۳۴۱ تا امروز (۱۴۰۵) حدود ۶۵ سال گذشته اما مجموع حفاری عمقی ما حدود ۱۱ میلیون متر بوده است؛ در حالی که استرالیا در سال ۲۰۲۲ به تنهایی حدود ۱۸ میلیون متر حفاری انجام داده است.

وی با اشاره به افزایش هزینه‌های حفاری، گفت: در برخی نقاط، هزینه حفاری به حدود ۱۰ میلیون تومان نیز می‌رسد و باید بررسی شود که تغییرات تکنیکی تا چه اندازه می‌تواند قیمت‌ها را کنترل کند.

فناوری‌های الکترومغناطیسی دقت شناخت ذخایر را افزایش می‌دهد

مدیرعامل «ومعادن» با اشاره به سیستم‌های الکترومغناطیسی، مطرح کرد: سرعت سیستم‌های الکترومغناطیسی و فناوری‌های ماهواره‌ای می‌تواند به افزایش دقت شناخت ذخایر کمک کند. تکنیک‌های جدیدی وجود دارد که با استفاده از سیستم‌های نوین، مزیت‌های قابل توجهی ایجاد می‌کند.

سعدمحمدی با اشاره به تجربه فعالیت در مناطق معدنی، افزود: در مناطقی مانند خاتون‌آباد و شهربابک باید بررسی شود که آیا فعالیت‌ها در سطح زمین ادامه پیدا کند یا ذخایر به سمت زیرزمین هدایت شوند. برای حرکت به سمت ذخایر زیرزمینی، نیاز به فناوری و تکنیک‌های جدید وجود دارد.

وی با اشاره به سیستم‌های نوین اسکن، تصریح کرد: سیستم‌های اسکن جدید می‌تواند وارد چاه شود و اطلاعات مربوط به شرایط داخلی آن را ارائه کند. این فناوری‌ها با کاهش فاصله‌های موردنیاز برای حفاری، میزان حفاری، هزینه‌ها و زمان را کاهش و دقت را افزایش می‌دهد.

یکپارچه‌سازی داده‌ها؛ پیش‌نیاز استفاده موثر از هوش مصنوعی

این فعال حوزه معدن با اشاره به اهمیت یکپارچه‌سازی داده‌های اکتشافی، گفت: هم‌اکنون تجهیزات نوین کانسنگ‌شناسی و سیستم‌های خودکار در جهان وجود دارد. نرم‌افزارهایی که در بحث داده‌های اکتشافی باید استفاده کنیم، باید به تفکیک شناخته شوند.

سعدمحمدی تاکید کرد: بسیاری از این نرم‌افزارها شناسایی نشده است و آموزشی هم داده نمی‌شود و نمی‌دانیم چه کاری می‌توانند انجام دهند. بعد می‌گوییم می‌خواهیم وارد هوش مصنوعی شویم؛ در حالی که باید قدم اول را برداریم و ابتدا ابزارها و نرم‌افزارهای پایه را بشناسیم.

وی با اشاره به فناوری‌های جدید حفاری گفت: سیستم‌های جدید به لیزر سه‌بعدی مجهز است و می‌تواند شرایط داخل چاه را بررسی و مشخص کند در کدام قسمت باید به دنبال چه ماده‌ای بود و در چه مسیری حرکت کرد. حفاری زاویه‌دار و جهت‌دار نیز امروز در دنیا امکان‌پذیر است و می‌تواند هزینه‌ها را کاهش دهد.

مدیرعامل «ومعادن» با اشاره به تجربه استفاده نکردن از برخی فناوری‌ها در کشور، یادآور شد: دوره‌ای فناوری‌های روسی وجود داشت اما دوره آن تمام شد و ما عملا از این تکنیک استفاده نکردیم. این موضوع نشان می‌دهد که اگر از تحولات فناوری عقب بمانیم، فرصت‌ها را از دست خواهیم داد.

منابع محدود؛ ضرورت انتخاب مدل اقتصادی و کم‌هزینه

سعدمحمدی در پایان خاطرنشان کرد: موفقیت از مرز دانش می‌گذرد و دگرگونی و تحول نیز از همین مرز عبور می‌کند. منابع ما محدود است و عقل حکم می‌کند بهترین مدل اقتصادی، کم‌هزینه‌ترین مدل و مدلی که با سرعت بالاتر به نتیجه می‌رسد را انتخاب کنیم تا بتوانیم به نتیجه‌ لازم و قابل قبول دست یابیم.