وزن صادرات بالا رفت، ارزش چه شد؟

به گزارش نماد اقتصاد، کشتی‌ها با بار پتروشیمی از بندر خارج می‌شوند، اما وزن بیشتر محموله همیشه به معنای درآمد بیشتر نیست. پشت خبر افتتاح هر مجتمع و افزایش ظرفیت تولید، پرسشی باقی می‌ماند؛ پتروشیمی ایران چقدر بزرگ‌تر شده و این بزرگ‌تر شدن چه دستاوردی برای اقتصاد کشور داشته است؟ آیا محصولات بیشتری فروخته‌ایم یا توانسته‌ایم از همان منابع، ارزش بیشتری بسازیم؟

این گزارش، کارنامه پتروشیمی ایران را از سال ۱۳۹۶ در دوره برجام تا سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ و تازه‌ترین آمار منتشرشده مقایسه می‌کند؛ تا روشن شود تولید و صادرات چه مسیری طی کرده‌اند، درآمدها چقدر با این رشد همراه بوده‌اند و جایگاه ایران در زنجیره ارزش جهانی چه تغییری کرده است. هدف، دیدن عملکرد این صنعت در گذر سال‌هاست؛ از تعداد و ظرفیت کارخانه‌ها تا ارزش محصولاتی که روانه بازار شده‌اند.

ایران توانسته تولید پتروشیمی را از حدود ۵۳٫۶ میلیون تن در سال ۱۳۹۶ به ۷۵٫۳ میلیون تن در سال ۱۴۰۴ برساند؛ افزایشی نزدیک به ۴۰ درصد. با این حال، برای پاسخ به این پرسش که کشور چقدر از زنجیره ارزش جهانی سهم می‌برد، شمارش تن‌های تولیدشده کافی نیست. باید دید چه محصولی تولید می‌شود، در کدام مرحله از زنجیره فروخته می‌شود و چه مقدار از ارزش مراحل بعدی در اقتصاد ایران باقی می‌ماند.

سهم از ظرفیت جهانی با سهم از ارزش جهانی فرق دارد

در گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی شرکت ملی صنایع پتروشیمی، در آبان ۱۴۰۳ سهم ایران از ظرفیت پتروشیمی جهان ۲٫۸ درصد و از ظرفیت منطقه حدود ۲۸ درصد اعلام شده است.

ظرفیت تولید، ارزش فروش و ارزش افزوده سه مفهوم متفاوت‌اند. کشوری می‌تواند تولیدکننده بزرگ مواد پایه باشد، اما در تولید مواد تخصصی، پلیمرهای مهندسی، فرمولاسیون‌ها و محصولات تکمیلی حضور محدودتری داشته باشد. در مقابل، تولیدکننده‌ای با حجم کمتر می‌تواند با فناوری و محصول متفاوت، درآمد بیشتری از هر واحد خوراک به دست آورد.

بنابراین، نمی‌توان سهم ۲٫۸ درصدی از ظرفیت را سهم ایران از کل زنجیره ارزش جهانی نامید.

از دوره برجام تا ۱۴۰۱؛ افزایش تولید و صادرات

سال ۱۳۹۶، به‌عنوان یکی از سال‌های اجرای برجام، نقطه مناسبی برای مقایسه است. بر پایه آمار شرکت ملی صنایع پتروشیمی که در گزارش‌های آن دوره بازتاب یافته، تولید کشور حدود ۵۳٫۶ میلیون تن و صادرات آن ۲۲٫۴۱ میلیون تن، به ارزش بیش از ۱۲ میلیارد دلار بود.

در سال ۱۴۰۰، تولید به ۶۵٫۳ میلیون تن رسید و ۲۵٫۵ میلیون تن محصول، به ارزش ۱۴٫۸ میلیارد دلار صادر شد. سال بعد، تولید ۶۹٫۷ میلیون تن و صادرات ۲۷٫۶ میلیون تن، به ارزش ۱۶ میلیارد دلار ثبت شد. این ارقام را حسن عباس‌زاده، مدیر وقت برنامه‌ریزی و توسعه شرکت ملی صنایع پتروشیمی، در گفت‌وگویی با شانا اعلام کرده است.

این مسیر، رشد واقعی توان تولید و فروش خارجی را نشان می‌دهد. با این حال، بالاتر رفتن درآمد در این سال‌ها را نمی‌توان تنها نتیجه تکمیل زنجیره ارزش دانست.

بررسی مرکز مطالعات زنجیره ارزش نفت و گاز نشان می‌دهد قیمت اوره در سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱، تحت تاثیر جنگ روسیه و اوکراین و افزایش قیمت گاز، جهش کرد. بخشی از افزایش درآمد، حاصل شرایط مساعد قیمت‌ها بود؛ شرایطی که تضمینی برای تداوم آن وجود نداشت.

صادرات بیشتر، درآمد کمتر

کارنامه سال ۱۴۰۳ تصویر متفاوتی دارد. به اعلام مدیرعامل وقت شرکت ملی صنایع پتروشیمی در اردیبهشت ۱۴۰۴، تولید سال ۱۴۰۳ به ۷۵٫۲ میلیون تن رسید و صادرات ۲۹٫۲ میلیون تن محصول، حدود ۱۳ میلیارد دلار درآمد ایجاد کرد.

بر اساس این جدول حجم صادرات در مقایسه با ۱۴۰۱ حدود ۵٫۸ درصد بیشتر شده، اما ارزش آن نزدیک به ۱۸٫۸ درصد کاهش یافته است. میانگین ارزش هر تن صادرات نیز از حدود ۵۸۰ دلار به ۴۴۵ دلار رسیده؛ افتی نزدیک به ۲۳ درصد.

این مقایسه نشان می‌دهد افزایش تناژ، به‌تنهایی سپر درآمدی محکمی نیست. البته میانگین ارزش هر تن، معیار مستقیمی برای سنجش فناوری یا سودآوری نیست؛ تغییر قیمت جهانی و ترکیب سبد صادرات بر آن اثر می‌گذارد. اما افت این شاخص روشن می‌کند که برای حفظ درآمد، همیشه نمی‌توان به تولید و حمل محموله‌های بیشتر تکیه کرد.

سه محصول، بخش بزرگی از صادرات

ترکیب صادرات، جایگاه ایران در زنجیره ارزش را بهتر توضیح می‌دهد. بر اساس بررسی مرکز مطالعات زنجیره ارزش نفت و گاز، در سال ۱۴۰۱ متانول ۲۹ درصد، اوره ۱۸ درصد و پلی‌اتیلن ۱۲ درصد از وزن صادرات پتروشیمی را تشکیل داده‌اند؛ در مجموع، ۵۹ درصد.

سهم همین سه گروه از ارزش صادرات، ۵۰ درصد بوده است، پلی‌اتیلن ۲۲ درصد، اوره ۱۵ درصد و متانول ۱۳ درصد. تفاوت سهم وزنی و ارزشی متانول و پلی‌اتیلن نشان می‌دهد نوع محصول تا چه اندازه بر درآمد صادراتی اثر دارد.

این محصولات را نباید همگی «مواد خام» نامید؛ هرکدام حاصل فرآوری صنعتی‌اند و بازار و کاربرد مشخص دارند. مسئله، امکان ادامه فرآوری است. وقتی محصولی می‌تواند خوراک تولید مواد متنوع‌تر و تخصصی‌تر باشد، فروش آن در مرحله نخست به این معناست که فرصت اقتصادی مراحل بعدی در اختیار خریدار قرار می‌گیرد.

البته ادامه زنجیره نیز به‌خودی‌خود سودآوری را تضمین نمی‌کند. محصول تازه باید بازار، فناوری، مقیاس اقتصادی و مشتری داشته باشد. تکمیل زنجیره زمانی ارزشمند است که ارزش فروش افزوده‌شده، هزینه سرمایه‌گذاری و تولید را پوشش دهد.

تازه‌ترین کارنامه؛ ظرفیت از ۱۰۰ میلیون تن عبور کرد

گزارش شانا در ۲۱ شهریور ۱۴۰۵، ظرفیت نصب‌شده پایان سال ۱۴۰۴ را ۱۰۱٫۴ میلیون تن و تولید واقعی را ۷۵٫۳ میلیون تن اعلام کرده است. در همان سال، هشت طرح با مجموع ظرفیت ۴٫۸۲ میلیون تن به بهره‌برداری رسیدند.

با وجود افزایش ظرفیت، تولید نسبت به رقم اعلام‌شده برای ۱۴۰۳ تقریبا ثابت مانده است. نسبت ساده تولید سالانه به ظرفیت پایان سال نیز حدود ۷۴ درصد می‌شود؛ هرچند این نسبت، نرخ دقیق بهره‌برداری نیست، زیرا واحدهای تازه ممکن است تنها بخشی از سال فعال بوده باشند.

این فاصله یک پیام اقتصادی دارد؛ بخشی از رشد آینده می‌تواند از استفاده بهتر از سرمایه‌گذاری‌های موجود حاصل شود. پیش از ساخت واحدهای تازه، باید روشن شود چه میزان تولید با تامین پایدار خوراک، رفع توقف‌ها و بهبود عملکرد مجتمع‌های فعلی قابل بازیابی است.

در ۱۴۰۵، بازگشت تولید هم به مسئله اصلی تبدیل شده است

تازه‌ترین تحولات نشان می‌دهد بحث زنجیره ارزش اکنون با مسئله بازسازی نیز گره خورده است. شانا در ۱۱ مهر ۱۴۰۵ از اعلام تشکیل کارگروه مشترک برای تدوین بسته حمایتی بازسازی و بازگشت واحدهای آسیب‌دیده پتروشیمی به تولید خبر داده است. پیش از آن نیز، در هشتم مهر، بازدید از روند بازسازی مجتمع‌های کارون، امیرکبیر و رازی گزارش شد.

در چنین شرایطی، صنعت دو نیاز هم‌زمان دارد؛ احیای تولید موجود و سرمایه‌گذاری برای تولید محصولات با ارزش بالاتر. اگر منابع فقط صرف بازسازی شود، تغییر ترکیب محصولات عقب می‌افتد؛ اگر توسعه تازه بدون احیای زیرساخت‌ها دنبال شود، پایداری همان طرح‌ها نیز با مشکل مواجه می شود.

معیار موفقیت باید از «تن» فراتر برود

پتروشیمی ایران در مقایسه با دوره برجام، بزرگ‌تر شده و توان تولید بیشتری پیدا کرده است. اما تجربه کاهش درآمد صادراتی با وجود افزایش حجم صادرات نشان می‌دهد کیفیت رشد باید کنار مقدار رشد سنجیده شود.

برای ارزیابی مرحله بعدی، باید پرسید طرح‌های تازه چه محصولی به سبد کشور اضافه می‌کنند، چه نیاز وارداتی را پوشش می‌دهند، چه بازار صادراتی دارند و چه ارزش افزوده‌ای پس از کسر هزینه‌ها ایجاد می‌کنند. همچنین، کاهش صادرات یک ماده پایه همیشه نشانه ضعف نیست؛ اگر آن ماده در داخل به محصولی با ارزش اقتصادی بیشتر تبدیل شود ممکن است جایگاه کشور در زنجیره تقویت شده باشد.

ایران حضور قابل توجهی در تولید پتروشیمی دارد؛ بزرگ‌تر شدن سهم آن از ارزش جهانی، به این بستگی دارد که از هر واحد خوراک چه محصولی بسازد و چه مقدار از مراحل سودآور بعدی را در داخل نگه دارد. افتتاح مجتمع و افزایش ظرفیت، آغاز این مسیر است؛ نتیجه آن باید در تولید پایدار، تنوع محصول و درآمد قابل اتکا دیده شود.