 copy.webp)
صورت‌حساب نگهداری از ۱۱ میلیون سالمند چه‌قدر است؟
ایران حدود ۱۱ میلیون سالمند دارد اما فاصله میان برنامه‌های حمایتی و هزینه خرید مراقبت، پرسشی جدی پیش روی اقتصاد کشور گذاشته است. وقتی سالمند به کمک روزانه نیاز پیدا می‌کند، چه کسی صورت‌حساب را می‌پردازد؟
به گزارش نماد اقتصاد، گاهی سالمندی با یک هزینه کوچک وارد بودجه خانواده می‌شود؛ دارویی تازه، آزمایشی دوره‌ای یا کرایه رفت‌وآمد تا مطب. اما یک زمین‌خوردن، کاهش توان حرکت یا فراموشی مکرر می‌تواند حساب‌وکتاب خانه را تغییر دهد. از آن لحظه، مسئله فقط خرید دارو نیست؛ باید کسی کنار پدر یا مادر بماند، غذا و دارو را به‌موقع بدهد و برای حمام‌کردن، لباس‌پوشیدن و جابه‌جایی کمک کند.
خانواده ناگهان با تصمیمی دشوار روبه‌رو می‌شود، مراقب استخدام کند یا یکی از اعضا، ساعت کار و درآمدش را کاهش دهد؟
این همان نقطه‌ای است که سالمندی از موضوعی جمعیتی به مسئله‌ای اقتصادی تبدیل می‌شود؛ مسئله‌ای که هزینه آن در حساب خانواده ثبت می‌شود، اما پیامدهایش به بازار کار، بیمه‌ها و بودجه عمومی می‌رسد.
۱۱ میلیون سالمند جمعیتی با نیازهای متفاوت
سیدجواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی، در نشست خبری هشتم مهر ۱۴۰۵، جمعیت سالمندان ایران را حدود ۱۱ میلیون نفر، معادل ۱۳ درصد جمعیت کشور اعلام کرده است. این رقم، ابعاد مسئله را نشان می‌دهد. بااین‌حال نباید آن را معادل تعداد افراد نیازمند پرستار یا مراقبت شبانه‌روزی دانست.
برای برنامه‌ریزی اقتصادی، شمار سالمندان به‌تنهایی کافی نیست. باید دانست چند نفر در انجام فعالیت‌های روزمره به کمک نیاز دارند، چند نفر تنها زندگی می‌کنند، چه میزان درآمد دارند و خانواده‌هایشان تا چه اندازه قادر به تأمین مراقبت‌اند. تفاوت میان سالمندی مستقل و سالمندی وابسته، می‌تواند تفاوت میان چند مراجعه درمانی در ماه و خرید خدمات مستمر مراقبتی باشد.
دستمزد مراقب هزینه‌ای هم‌اندازه بخش بزرگی از درآمد خانه
بررسی قیمت‌های منتشرشده در بازار خدمات خانگی نشان می‌دهد مراقبت مستمر می‌تواند به یکی از بزرگ‌ترین اقلام بودجه خانوار تبدیل شود. هوم‌سرویز در جدول قیمت تابستان ۱۴۰۵، هزینه ماهانه مراقبت هشت‌ساعته از سالمند سالم را ۲۵ تا ۳۵ میلیون تومان و مراقبت هشت‌ساعته از سالمند نیازمند پوشک را ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان درج کرده است. در همین جدول، مراقبت شبانه‌روزی از سالمند مبتلا به آلزایمر، ۸۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان اعلام شده است. البته این ارقام، قیمت اعلامی یک عرضه‌کننده‌اند و نباید به‌عنوان متوسط کشور یا تعرفه رسمی سراسری نیست.
شفافیت قیمت نیز محدود است. برای نمونه، مرکز «سلامت اول» در جدول خدمات سال ۱۴۰۵، هزینه انواع مراقبت روزانه و شبانه‌روزی را «توافقی» اعلام کرده است. بنابراین خانواده پیش از دریافت پیشنهاد متناسب با وضعیت سالمند، ساعات حضور و وظایف مراقب، نمی‌تواند صرفاً با دیدن عنوان «پرستار سالمند» هزینه نهایی را محاسبه کند.
برای سنجش فشار این مخارج، می‌توان آنها را با درآمد خانوار مقایسه کرد. مطابق نتایج طرح هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار که در گزارش‌های تازه منتشرشده بازتاب یافته، متوسط درآمد اظهارشده سالانه خانوار شهری در سال ۱۴۰۴ حدود ۴۸۵ میلیون تومان بوده است؛ معادل تقریبی ۴۰٫۴ میلیون تومان در ماه. متوسط هزینه سالانه نیز حدود ۳۹۲ میلیون تومان، معادل ۳۲٫۷ میلیون تومان در ماه گزارش شده است.
صورت‌حساب واقعی، از دستمزد مراقب بزرگ‌تر است
جدول بالا هزینه کامل زندگی و مراقبت سالمند را نشان نمی‌دهد. خانواده باید علاوه بر خدمات مراقبتی، سهم پرداختی دارو، ویزیت، آزمایش، توانبخشی و رفت‌وآمد درمانی را نیز در نظر بگیرد. در مواردی، لوازم مصرفی بهداشتی یا تجهیزات کمک‌حرکتی و تغییراتی در خانه برای جابه‌جایی ایمن لازم می‌شود.
برای این بخش نمی‌توان یک رقم ثابت و معتبر به همه سالمندان نسبت داد؛ نوع بیماری، پوشش بیمه، دفعات مراجعه و میزان وابستگی تعیین‌کننده‌اند. همچنین باید مخارج جاری را از خریدهای موردی، مانند تهیه ویلچر یا مناسب‌سازی حمام، جدا کرد.
به همین دلیل، برآورد درست هزینه ماهانه باید از پرونده واقعی سالمند آغاز شود: چند ساعت مراقبت لازم است؟ چه خدمات درمانی تجویز شده؟ بیمه چه سهمی را می‌پردازد؟ چه هزینه‌هایی در قرارداد مراقب گنجانده شده است؟ بدون پاسخ به این پرسش‌ها، اعلام یک رقم واحد برای «هزینه سالمندی» می‌تواند گمراه‌کننده باشد.
اقتصاد ایران چه برنامه‌ای دارد؟
ایران برای سالمندی، چارچوب سیاستی دارد. سند ملی سالمندان شش محور را دنبال می‌کند: ارتقای فرهنگ جامعه، توانمندسازی، حفظ سلامت، تقویت حمایت اجتماعی، توسعه زیرساخت‌ها و تأمین منابع مالی پایدار. خود سند نیز اجرای این اهداف را نیازمند برنامه عملیاتی، اعتبار مشخص، تعیین متولی، زمان‌بندی و ارزیابی می‌داند.
اقدامات اجرایی نیز گزارش شده است. رئیس بهزیستی در نشست اخیر از ارائه خدمات به بیش از ۸۰۰ هزار سالمند، فعالیت ۱۶۴ مرکز روزانه با حدود هشت هزار خدمت‌گیرنده و ارائه ۲۲ هزار مورد ویزیت در منزل خبر داده است.
او همچنین اعلام کرده لایحه حمایت از حقوق سالمندان در حال تدوین است و سند اشتغال سالمندی در آینده نزدیک رونمایی خواهد شد. دو مورد اخیر، برنامه‌های در دست تهیه‌اند و نباید قانون یا حمایت اجرایی‌شده تلقی شوند.
از برنامه سالمندی تا تامین مالی مراقبت
خانواده‌ای که امروز برای مراقبت از پدر یا مادر میان استخدام نیرو و کاهش درآمد یکی از فرزندان انتخاب می‌کند، منتظر افق‌های دور جمعیتی نیست. پاسخ اقتصاد ایران به سالمندی، در همین انتخاب روزمره سنجیده می‌شود.
آیا حمایت عمومی امکان مراقبت مناسب را فراهم می‌کند، یا خانواده باید برای تامین آن از درمان، مصرف ضروری و آینده مالی خود بزند؟
۰ دیدگاه