آیا معادلات صنعت پتروشیمی در نیمه دوم ۱۴۰۵ تغییر می‌کند؟

به گزارش نماد اقتصاد، صنعت پتروشیمی یکی از مهم‌ترین حلقه‌های زنجیره اقتصاد ایران است؛ صنعتی که نقش آن تنها به تولید و صادرات محصولات شیمیایی محدود نمی‌شود و بخش قابل‌توجهی از صنایع پایین‌دستی کشور به تداوم فعالیت آن وابسته است. از تولید انواع پلیمرها و مواد اولیه بسته‌بندی گرفته تا صنایع پلاستیک، لاستیک، لوله و قطعات پلیمری، بسیاری از واحدهای تولیدی برای تامین مواد اولیه خود به جریان پایدار محصولات پتروشیمی نیاز دارند.

از سوی دیگر، پتروشیمی یکی از منابع مهم درآمدهای ارزی کشور محسوب می‌شود و بخش قابل‌توجهی از ظرفیت صادرات غیرنفتی ایران به محصولات این صنعت وابسته است. طبق آمار، صنعت پتروشیمی حدود ۳۰ درصد صادرات غیرنفتی و نزدیک به ۷ درصد تولید ناخالص داخلی کشور را به خود اختصاص می‌دهد.

اهمیت این صنعت زمانی بیشتر نمایان می‌شود که بدانیم پتروشیمی تنها مجموعه‌ای از کارخانه‌های مستقل نیست بلکه شبکه‌ای به‌هم‌پیوسته از واحدهای تولیدی، تاسیسات تامین خوراک، نیروگاه‌ها و واحدهای تولید برق و بخار است. به همین دلیل، اختلال در یک بخش از این زنجیره می‌تواند دامنه‌ای بسیار فراتر از یک مجتمع مشخص داشته باشد و فعالیت چندین واحد تولیدی را هم‌زمان تحت تاثیر قرار دهد.

همین ویژگی، صنعت پتروشیمی را در جریان حملات موشکی اخیر به یکی از بخش‌های مهم زیرساخت صنعتی کشور تبدیل کرد. در جریان این حملات، علاوه بر برخی واحدهای تولیدی، تاسیسات جانبی و یوتیلیتی‌هایی که وظیفه تامین برق و بخار مجتمع‌های پتروشیمی را بر عهده داشتند نیز آسیب دیدند. شدت این آسیب‌ها در مقطع اولیه به اندازه‌ای بود که طبق برخی برآوردها، بخش بزرگی از ظرفیت تولید پتروشیمی کشور برای مدتی از دسترس خارج شد.

اهمیت آسیب به یوتیلیتی‌ها نیز از آنجا ناشی می‌شد که یک واحد تولید برق یا بخار می‌تواند به‌صورت هم‌زمان چند مجتمع را پشتیبانی کند. بنابراین آسیب به چنین زیرساختی، صرفا به معنای توقف یک کارخانه نیست و می‌تواند زنجیره‌ای از واحدهای تولیدی را از مدار خارج کند.

با این حال، بازسازی صنعت پتروشیمی بلافاصله پس از حملات آغاز شد و کمیته‌های بازیابی و بازسازی برای استفاده از ظرفیت‌های موجود برق و بخار و بازگرداندن هرچه سریع‌تر مجتمع‌ها به مدار تولید تشکیل شدند. در نخستین مراحل، امید شاکری، مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی از بازگشت حدود ۳۸ درصد ظرفیت‌های از دست‌رفته یا تحت تاثیر قرارگرفته به تولید خبر داده بود.

اکنون اما تصویر صنعت نسبت به ماه‌های نخست بحران تغییر کرده است. براساس تازه‌ترین اظهارات شاکری، حدود ۶۰ درصد ظرفیت‌های از دست‌رفته دوباره به مدار تولید بازگشته است؛ به این معنا که بخش قابل‌توجهی از ظرفیت آسیب‌دیده احیا شده. هرچند هنوز مسیر بازسازی کامل صنعت به پایان نرسیده است.

در واقع، رسیدن به عدد ۶۰ درصد را باید یک مرحله مهم در فرآیند بازسازی پتروشیمی دانست اما نه نقطه پایان آن؛ چراکه ۴۰ درصد ظرفیت از دست‌رفته همچنان موضوع بازسازی بوده و هم‌زمان، صنعت با چالش‌های دیگری ازجمله تامین برق در تابستان و گاز در زمستان مواجه است.

به گفته مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی، محدودیت‌های برق بخشی از کاهش تولید تابستان را رقم زد و با توجه به آسیب‌های واردشده به ظرفیت پالایشی، شرایط تامین گاز برای پتروشیمی‌ها در زمستان امسال نیز دشوارتر خواهد بود.

وقتی یوتیلیتی‌ها بمب‌باران شدند

در همین راستا، امیرمیثم نیکفر، کارشناس انرژی و پژوهشگر دانشگاه در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه خبری «نماد اقتصاد» در خصوص برگشت ۶۰ درصد ظرفیت‌های آسیب‌دیده صنعت پتروشیمی به مدار تولید، اظهار داشت: در جریان حملات موشکی به صنایع استراتژیک کشور طی جنگ ۴۰روزه، بیش از هرچیز یوتیلیتی‌های صنعت پتروشیمی، به‌ویژه فجر انرژی و مبین انرژی هدف قرار گرفتند؛ یعنی همان بخش‌هایی که وظیفه تامین برق، بخار، اکسیژن، نیتروژن و دیگر خدمات پایه برای مجتمع‌های پتروشیمی را بر عهده دارند. نکته حائز اهمیت در این خصوص اینکه بدون یوتیلیتی‌ها، حتی مجتمع‌هایی که از نظر سازه‌ای و تجهیزاتی نیز سالم مانده باشند، امکان ادامه تولید نخواهد داشت و به صورت موقت از مدار خارج خواهند شد.

وی تصریح کرد: ظرفیت تولید نیروگاه‌‎های برق مبین حدود دو هزار مگاوات و نیروگاه‌های برق فجر حدود دو هزار و ۶۰۰ مگاوات بوده که پس از بازسازی‌های انجام‌شده و تعمیر ژنراتورها و پست‌های برق آسیب‌دیده، هم‌اکنون حدود سه هزار و ۶۰۰ مگاوات از این میزان به مدار تولید برگشته است.

این کارشناس انرژی با بیان اینکه علاوه بر پتروشیمی‌های یوتیلیتی‌محور، پتروشیمی‌های تولیدمحور همچون امیرکبیر و جم نیز با خساراتی در جریان جنگ ۴۰ روزه مواجه شدند، ادامه داد:اما از آنجایی که راکتورهای مجتمع‌های فوق آسیب‌ ندید، خوشبختانه توانستند سریعا به مدار تولید برگردند و در نتیجه امروز شاهد برگشت ۶۰ درصد ظرفیت‌های آسیب‌دیده صنعت پتروشیمی به مدار تولید هستیم.

زمستان سخت صنایع استراتژیک در راه است

نیکفر مطرح کرد: نکته قابل توجه دیگر اینکه در پی حملات موشکی به پالایشگاه‌های کشور در جریان جنگ ۴۰روزه، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت گاز طبیعی از مدار تولید خارج شد که طی این مدت، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب آن به مدار برگشته است و حدود ۱۰۰ تا ۱۳۰ میلیون مترمکعب ناترازی وجود دارد. بر این اساس، پیش‌بینی می‌شود زمستان سختی در انتظار نه‌تنها مجتمع‌های پتروشیمی بلکه دیگر صنایع استراتژیک کشور باشد و امید است که صنعتگران بتوانند به سلامت از روزهای سخت پیش‌رو عبور کنند.

وی در پاسخ به سوال خبرنگار «نماد اقتصاد» مبنی بر اینکه آیا امکان جایگزینی تجهیزات و دستگاه‌های خارجی آسیب‌دیده در جریان جنگ ۴۰روزه برای مجتمع‌های پتروشیمی وجود دارد یا خیر، گفت: پاسخ به این سوال را می‌توان این‌گونه مطرح کرد که برای مثال، موتور یک خودروی خارجی به شدت آسیب ‌دیده و نیازمند تعویض است. در چنین شرایطی، آیا صاحب این خودرو می‌تواند از موتور یک خودروی ساخت داخل استفاده کند؟ طبیعتا جواب منفی است. بنابراین اگرچه طی سالیان اخیر شرکت‌های بزرگ داخلی همچون مپنا به دانش بومی‌سازی برخی قطعات و تجهیزات مورد استفاده در توربین‌های برق و بخار یوتیلیتی‌ها دست یافته‌اند اما باید بپذیریم که استفاده از این اتفاق موقتی است و بنابراین یا می‌بایست واردات قطعات و تجهیزات آسیب‌دیده تحت هر شرایطی صورت پذیرد و یا به طور کلی از نمونه‌های ساخت داخل استفاده شود.

این پژوهشگر دانشگاه در پایان خاطرنشان کرد: در حال حاضر صورت‌های مالی بخش عمده‌ای از شرکت‌های پتروشیمی مثبت و سودده است که نشان از جاری بودن فرایند تولید در آن‌ها دارد. با این وجود، مقوله حیاتی و حائز اهمیت در صنعت پتروشیمی صادرات است که امیدواریم در آینده با پایان جنگ و ثبات شرایط سیاسی و اقتصادی در کشور، زمینه صادرات مجدد محصولات مجتمع‌های پتروشیمی به بازارهای منطقه‌ای و جهانی فراهم شود.