آغاز فصل تلخ در بازار انرژی جهان

به گزارش نماد اقتصاد، بازار جهانی انرژی امروز نه با یک شوک مقطعی، بلکه با اختلالی ساختاری مواجه است؛ اختلالی که نشانه‌های آن از قیمت بنزین تا قبض برق، از سفرهای هوایی تا قیمت نان، آرام‌آرام در زندگی روزمره مردم جهان ظاهر می‌شود.

آنچه در نگاه اول یک بحران منطقه‌ای در خلیج فارس به نظر می‌رسید، اکنون در حال تبدیل شدن به زلزله‌ای جهانی در زنجیره‌های تولید، تجارت و امنیت غذایی است و همه نشانه‌ها می‌گوید آینده‌ای تلخ در انتظار بازار جهانی انرژی است.

شوک عظیم و بی‌سابقه به عرضه جهانی

گزارش فایننشال‌تایمز نشان می‌دهد که بازار جهانی نفت دست‌کم یک میلیارد بشکه نفت خام و فرآورده‌های پالایشی را به‌دلیل این بحران از دست خواهد داد؛ رقمی معادل ده روز مصرف کل جهان. چنین حجمی از اختلال، حتی برای بازار جهانی که عادت به نوسانات شدید دارد، بی‌سابقه محسوب می‌شود. این کمبود به‌طور مستقیم از نابودی روزانه حدود دوازده میلیون بشکه تولید از زمان آغاز حملات سرچشمه می‌گیرد؛ عددی که نشان می‌دهد بخش مهمی از ستون فقرات انرژی جهان عملاً از کار افتاده است.

در نتیجه، عرضه جهانی به وضعیتی رسیده که حتی آزادسازی ذخایر استراتژیک نیز توان جبران آن را ندارد. این اختلال عظیم به‌سرعت در شاخص‌های اقتصادی نمود پیدا کرده و فشار آن بر صنایع اروپا و آسیا آشکار شده است.

تنگه هرمز؛ از شریان حیاتی تا نقطه خفگی بازار

مرکز این بحران، تنگه هرمز است؛ گذرگاهی که مهم‌ترین بخش ظرفیت مازاد نفت جهان پشت آن قرار دارد. این منطقه همان نقطه‌ای است که جهان برای جبران هر اختلال در تولید دیگر کشورها به آن تکیه می‌کرد. اما اکنون خود این منطقه درگیر جنگ و آسیب‌های زیرساختی است.

برخلاف بحران‌های دهه‌های گذشته، بازار امروز تقریباً هیچ ظرفیت مازاد قابل‌انتقال و مطمئنی خارج از این منطقه ندارد. همین واقعیت موجب شده هر تهدیدی در هرمز، بلافاصله به بحران قیمتی در سراسر جهان تبدیل شود.

عمق آسیب‌پذیری بازار به حدی است که حتی کاهش کوتاه‌مدت صادرات یا بسته شدن موقت مسیرهای کشتیرانی، امید به ثبات را از بین می‌برد. از دست رفتن امنیت این گلوگاه راهبردی به معنای آن است که اختلال عرضه، سریع‌تر و شدیدتر از هر زمان دیگری به قیمت تمام‌شده کالا، حمل‌ونقل و تولید منتقل می‌شود.

خسارتی که حتی با پایان درگیری‌ها هم جبران نمی‌شود

درس تلخ این بحران آن است که حتی سناریوهای خوش‌بینانه هم امید چندانی ارائه نمی‌کنند. اگر امروز آتش‌بس برقرار شود و تنش‌ها فروکش کند، بازسازی زیرساخت‌های انرژی و بازگشت مسیرهای صادراتی به شرایط عادی زمان‌بر خواهد بود.

تاکنون حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ میلیون بشکه نفت از دست رفته و حتی با بازگشایی سریع هرمز، مجموع خسارت تا حدود یک میلیارد بشکه تثبیت خواهد شد؛ مقداری که عملاً قطعی و غیرقابل جبران در کوتاه‌مدت است.

این یعنی بازار نفت برای ماه‌ها، و شاید سال‌ها، با یک کمبود ساختاری مواجه خواهد بود. چنین اختلالی نه تنها قیمت‌ها را تحت فشار قرار می‌دهد، بلکه برنامه‌ریزی اقتصادی کشورها و شرکت‌های بزرگ را نیز با نااطمینانی عمیق روبه‌رو می‌کند.

سرایت بحران انرژی به اقتصاد جهانی

تبعات این بحران تنها گریبان بازار نفت را نگرفته و عملاً به تمامی ارکان اقتصاد جهانی نفوذ کرده است. در اروپا، شاخص مدیران خرید به‌دلیل افزایش هزینه تولید و کاهش اطمینان بنگاه‌ها نزولی شده و کارخانه‌ها با کاهش ظرفیت و افزایش قیمت مواد اولیه روبه‌رو هستند. در صنایع انرژی‌بر، فشار مضاعفی ایجاد شده و بسیاری از شرکت‌ها چشم‌انداز خود را با نگرانی تنظیم می‌کنند. گران شدن انرژی، هزینه حمل‌ونقل کالاها را بالا برده و قیمت تمام‌شده محصولات از فولاد و پتروشیمی گرفته تا مواد غذایی را افزایش داده است. این موج تورمی در حالی به اقتصاد جهانی ضربه می‌زند که بسیاری از کشورها هنوز از تورم سنگین سال‌های گذشته خارج نشده‌اند.

انرژی، امنیت غذایی و زنجیره‌ای که در حال گسستن است

افزایش قیمت انرژی تأثیر مستقیم بر قیمت مواد غذایی دارد، زیرا کودهای شیمیایی مبتنی بر گاز طبیعی، ماشین‌آلات کشاورزی وابسته به سوخت فسیلی، و حمل‌ونقل محصولات بر پایه انرژی فعالیت می‌کنند.

با افزایش هزینه‌های تولید در مزرعه و کارخانه، قیمت مواد غذایی در سطح جهانی تحت‌فشار قرار می‌گیرد. این موضوع برای کشورهای فقیر، که پیش از بحران نیز با چالش امنیت غذایی دست‌وپنجه نرم می‌کردند، به‌مراتب خطرناک‌تر است.

بحران فعلی انرژی، عملاً بذر یک بحران غذایی آینده را در خاک اقتصاد جهانی پاشیده است؛ زنجیره‌ای که اگر از هم بپاشد، پیامدهای آن سال‌ها ادامه خواهد داشت.

آغاز عصر نااطمینانی در انرژی

مجموعه این عوامل نشان می‌دهد که جهان در آستانه ورود به دوره‌ای جدید از بی‌ثباتی انرژی قرار دارد؛ دوره‌ای که در آن اختلال عرضه، افزایش قیمت، ناامنی مسیرهای حمل‌ونقل و محدودیت ظرفیت تولید به واقعیتی پایدار تبدیل می‌شود.

ذخایر استراتژیک که در گذشته نقش ضربه‌گیر داشتند، امروز در برابر شوکی با این ابعاد عملاً ناتوان‌اند. وابستگی بالا به سوخت‌های فسیلی نیز اجازه نمی‌دهد جهان سریعاً به گزینه‌های جایگزین تکیه کند.

در چنین شرایطی، آینده بازار انرژی نه فقط نامطمئن، بلکه تلخ و پرهزینه است؛ آینده‌ای که فشار آن مستقیماً بر زندگی مردم، بر قیمت کالاها، و بر توان کشورها برای حفظ ثبات اقتصادی اثر خواهد گذاشت.