شوک گازی در کمین پتروشیمی‌ها

به گزارش نماد اقتصاد، نیمه دوم سال ۱۴۰۵ برای صنعت پتروشیمی در شرایطی آغاز شده که شبکه گاز کشور هنوز در حال جبران بخشی از ظرفیت‌های آسیب‌دیده در جنگ است. در حالی که ناترازی گاز پیش از جنگ در پیک زمستان سال قبل از ۳۰۰ میلیون مترمکعب عبور کرده بود، دولت اکنون برای زمستان ۱۴۰۵ نیز از ضرورت مدیریت مصرف و جبران کسری گاز سخن می‌گوید.

زنگ خطر ناترازی گاز پس از جنگ

با نزدیک شدن به روزهای سرد سال، بار دیگر مسئله تامین گاز صنایع استراتژیک به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های اقتصاد ایران تبدیل شده است؛ دغدغه‌ای که برای پتروشیمی‌ها اهمیت دوچندان دارد زیرا گاز برای این صنعت تنها یک سوخت نیست و در بسیاری از مجتمع‌ها به‌عنوان خوراک اصلی تولید مورد استفاده قرار می‌گیرد.

به همین دلیل، هرگونه محدودیت در تحویل گاز به پتروشیمی‌ها می‌تواند مستقیما به کاهش تولید، افت صادرات و کاهش درآمد ارزی منجر شود. حالا این صنعت در شرایطی به استقبال نیمه دوم سال جاری رفته که شبکه گاز کشور علاوه بر ناترازی ساختاری، با تبعات آسیب‌های واردشده به تاسیسات گازی در جریان جنگ اخیر نیز مواجه است.

صنعت پتروشیمی ایران روزانه به‌طور متوسط ۷۰‌ میلیون متر مکعب گاز طبیعی مصرف می‌کند که معادل ۹ درصد از کل مصرف گاز طبیعی کشور است. از این میزان، ۶۰ درصد برای تامین انرژی مورد نیاز مجتمع‌های پتروشیمی به‌کار می‌رود؛ در حالی‌ که ۴۰ درصد دیگر به عنوان خوراک اولیه برای تولید محصولات پتروشیمی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

ناترازی گاز پیش از جنگ چقدر بود؟

در زمستان سال ۱۴۰۴، سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران اعلام کرده بود که ناترازی گاز در پیک سرما از ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز عبور می‌کند و در صورت ادامه روند موجود، این ناترازی طی سال‌های بعد افزایش خواهد یافت.

بنابراین، پیش از ورود به شرایط جنگی، شبکه گاز کشور با یک ناترازی جدی مواجه بود؛ ناترازی‌ای که عمدتا از شکاف میان رشد مصرف، به‌ویژه در بخش خانگی و ظرفیت تولید و انتقال گاز ناشی می‌شد.

در ادامه و در جریان حملات به تاسیسات انرژی کشور، بخشی از ظرفیت تولید گاز آسیب دید. فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت در خرداد ماه امسال اعلام کرد که در پی حمله به تاسیسات پارس جنوبی، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تامین گاز کشور از دست رفته است.

البته این رقم را نباید مستقیما معادل ناترازی گاز دانست. ۲۳۰ میلیون مترمکعب، ظرفیت تولید یا تامین آسیب‌دیده بوده؛ در حالی که ناترازی، فاصله میان میزان عرضه و تقاضای گاز در یک مقطع مشخص است.

همین تفکیک برای تحلیل وضعیت پتروشیمی‌ها بسیار مهم به شمار می‌آید. در واقع اگر پیش از جنگ، کشور در پیک زمستان با بیش از ۳۰۰ میلیون مترمکعب کسری مواجه بود، پس از آسیب به بخشی از زیرساخت‌های تولید، شبکه باید علاوه بر مدیریت همان ناترازی ساختاری، ظرفیت ازدست‌رفته را نیز جبران کند.

بخشی از ظرفیت گاز به مدار برگشته است

مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران در شهریور ماه امسال مطرح کرد که از حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت تولید گاز آسیب‌دیده، نزدیک به ۱۰۰ میلیون مترمکعب به چرخه تولید بازگشته است و کماکان تلاش برای بازسازی کامل ظرفیت‌های آسیب‌دیده تا پیش از شروع فصل سرما ادامه دارد.

این یعنی نباید کل ۲۳۰ میلیون مترمکعب را همچنان ظرفیت از دست‌رفته تلقی کرد. در عین حال، حتی با بازگشت ۹۵ میلیون مترمکعب، هنوز بخشی از ظرفیت آسیب‌دیده باید احیا شود و زمان‌بندی بازگشت کامل آن برای عبور از زمستان اهمیت زیادی دارد.

پتروشیمی‌ها در کجای این معادله قرار دارند؟

یکی از مهم‌ترین مسائلی که باید مورد توجه قرار بگیرد، اینکه در روزهای سرد سال، اولویت نخست شبکه گاز کشور همواره تامین مصارف خانگی بوده است. مدیرعامل شرکت ملی گاز نیز در شهریور ماه به صراحت اعلام کرد که در فصل زمستان، اولویت با گازرسانی به بخش خانگی خواهد بود و برای تامین برق نیز استفاده از سوخت‌های جایگزین در نیروگاه‌ها در نظر گرفته شده است.

در چنین شرایطی، صنایع بزرگ ازجمله پتروشیمی‌ها در معرض مدیریت مصرف قرار می‌گیرند.

این مدیریت الزاما به معنای قطع کامل گاز نیست. ممکن است محدودیت به شکل افت فشار، کاهش سهمیه، محدودیت مقطعی خوراک یا اعمال برنامه‌های مصرفی در روزهای اوج سرما انجام شود اما برای پتروشیمی‌ها حتی محدودیت مقطعی نیز می‌تواند هزینه‌زا باشد.

واحدهای پتروشیمی برخلاف بسیاری از صنایع، نمی‌توانند همواره با یک تصمیم ساده خطوط تولید خود را متوقف و دوباره راه‌اندازی کنند. برخی مجتمع‌ها برای حفظ پایداری فرآیند نیازمند تداوم خوراک هستند و توقف یا کاهش تولید می‌تواند هزینه‌های عملیاتی و اقتصادی قابل توجهی ایجاد کند.

هدف‌گذاری کاهش ۲۰ درصدی مصرف

موضوع زمانی جدی‌تر می‌شود که هدف‌گذاری دولت برای کاهش مصرف انرژی را نیز در نظر بگیریم.

سخنگوی دولت در شهریور ماه عنوان کرد که دولت برای زمستان امسال، هدف کاهش ۲۰ درصدی مصرف انرژی را دنبال می‌کند و بر طراحی برنامه‌ای روشن و قابل اندازه‌گیری برای مدیریت مصرف تاکید کرد.

در چنین شرایطی، صنایع بزرگ نمی‌توانند از معادله مدیریت مصرف جدا باشند. با این حال، برای پتروشیمی‌ها مسئله فقط مصرف کمتر نیست زیرا بخشی از گاز مصرفی این صنعت خوراک تولید است و بنابراین کاهش گاز تحویلی می‌تواند به معنای کاهش مستقیم تولید باشد.

۱۴۰۵؛ یک تفاوت مهم با زمستان‌های قبل

زمستان ۱۴۰۵ یک تفاوت مهم با زمستان‌های سال قبل دارد و آن اینکه بخشی از ظرفیت تولید صنعت پتروشیمی کشور تحت تاثیر شرایط جنگی و محدودیت‌های انرژی قرار گرفته است. در نتیجه، میزان تقاضای گاز برخی واحدها ممکن است نسبت به شرایط عادی کمتر باشد.

این مسئله می‌تواند فشار تقاضا بر شبکه را تا حدی کاهش دهد اما از سوی دیگر به معنای آن است که بخشی از ظرفیت تولید و درآمدزایی صنعت نیز در دسترس نیست.

به عبارت دیگر، اگر محدودیت گاز کمتر شود، الزاما به معنای بهتر شدن شرایط صنعت نیست و ممکن است بخشی از کاهش تقاضای گاز ناشی از کاهش تولید باشد.

زمستانی که برای پتروشیمی‌ها تعیین‌کننده است

اکنون معادله گاز کشور را می‌توان در چند عدد خلاصه کرد: پیش از جنگ، ناترازی گاز در پیک زمستان از ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز عبور کرده بود؛ در جریان جنگ، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تامین گاز آسیب دید؛ تا شهریور ماه امسال، ۹۵ میلیون مترمکعب از این ظرفیت احیا شد و دولت برای زمستان امسال همچنان از احتمال حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب کسری روزانه سخن گفته است.

بنابراین برای پتروشیمی‌ها، مهم‌ترین متغیر طی ماه‌های آینده میزان بازگشت ظرفیت‌های آسیب‌دیده، شدت سرمای زمستان و نحوه توزیع گاز میان بخش خانگی، نیروگاه‌ها و صنایع خواهد بود.

اگر بازسازی تاسیسات طبق برنامه پیش برود و مدیریت مصرف نیز بتواند بخشی از رشد تقاضا را مهار کند، احتمال کنترل محدودیت‌ها افزایش می‌یابد اما در صورت وقوع موج سرمای شدید و افزایش مصرف خانگی، صنایع بزرگ همچنان یکی از بخش‌هایی خواهند بود که مدیریت شبکه ناگزیر است درباره میزان گاز تحویلی آن‌ها تصمیم بگیرد.

در این میان، پتروشیمی‌ها یک تفاوت اساسی با بسیاری از مصرف‌کنندگان دارند و آن اینکه گاز برای آن‌ها فقط انرژی نیست بلکه بخشی از زنجیره تولید و صادرات کشور است.

به همین دلیل، زمستان امسال برای صنعت پتروشیمی تنها آزمون تامین انرژی نیست بلکه آزمونی برای حفظ ظرفیت تولید، صادرات و درآمد ارزی در شرایطی است که شبکه گاز کشور هم‌زمان باید یک ناترازی قدیمی و بخشی از ظرفیت آسیب‌دیده پس از جنگ را مدیریت کند.