بحران پلاستیک در سایه اختلال پتروشیمی

به گزارش نماد اقتصاد، اختلال در زنجیره تأمین مواد اولیه پتروشیمی که به دنبال حوادث اخیر در برخی مجتمع‌های تولیدی ایجاد شده است، علاوه بر چالش‌های اقتصادی، بحث‌های جدی را پیرامون ضرورت بازنگری در فرهنگ مصرف پلاستیک در ایران به راه انداخته است. تحلیلگران معتقدند این بحران می‌تواند فرصتی برای گذار از «مصرف آسان و پرهزینه» به سمت «الگوی مصرف مسئولانه» باشد.

اختلال در عرضه و نگرانی از نوسانات بازار

بروز اختلال در فعالیت برخی از مجتمع‌های پتروشیمی کشور، زنجیره تأمین صنایع پایین‌دستی را با چالش مواجه کرده است. این وضعیت علاوه بر ایجاد ابهام در میزان تولیدات آینده، نگرانی‌هایی را در خصوص افزایش قیمت محصولات پلاستیکی – که وابستگی گسترده‌ای به آن‌ها در سبک زندگی ایرانیان وجود دارد – ایجاد کرده است.

تجربه جهانی؛ مدیریت تقاضا به جای صرفِ تأمین

برخلاف بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه که با وضع عوارض بر کیسه‌های پلاستیکی یا ممنوعیت ظروف یکبارمصرف، تقاضا را مدیریت کرده‌اند، ایران همچنان به دلیل دسترسی ارزان و فقدان سیاست‌های بازدارنده، درگیر مصرف بی‌رویه پلاستیک است. تجربیاتی نظیر مدل‌های اجرا شده در ایرلند و امارات نشان می‌دهد که «مدیریت تقاضا» نه تنها آلاینده‌های زیست‌محیطی را کاهش می‌دهد، بلکه بازار را نیز در برابر تکانه‌های عرضه، مقاوم‌تر می‌کند.

لزوم ورود حاکمیت برای تنظیم‌گری

بسیاری از کشورها در سال‌های اخیر به این جمع‌بندی رسیده‌اند که مقابله با بحران پلاستیک تنها از مسیر افزایش تولید مواد جایگزین یا توسعه ظرفیت بازیافت ممکن نیست، بلکه مدیریت تقاضا نیز باید در کانون سیاست‌گذاری قرار بگیرد. به همین دلیل، دریافت هزینه برای کیسه‌های پلاستیکی در فروشگاه‌ها به یکی از رایج‌ترین ابزارهای سیاستی در جهان تبدیل شده است. کشورهایی نظیر ایرلند، بریتانیا، آلمان، دانمارک، پرتغال و شماری دیگر از کشورهای اروپایی با وضع عوارض یا دریافت هزینه مستقیم برای هر کیسه پلاستیکی، توانسته‌اند مصرف این محصول را به‌‌طور چشمگیری کاهش دهند. منطق این سیاست ساده است؛ زمانی که کیسه پلاستیکی به ‌صورت رایگان در اختیار مشتری قرار می‌گیرد، انگیزه‌ای برای صرفه‌جویی وجود ندارد و مصرف‌کننده بدون توجه به هزینه‌های اقتصادی و زیست‌‌محیطی، از آن استفاده می‌کند. اما حتی دریافت مبلغی اندک، باعث می‌شود شهروندان به استفاده از کیسه‌های پارچه‌ای، سبدهای خرید و سایر گزینه‌های چند‌بارمصرف روی بیاورند. این تجربه جهانی از آن جهت برای ایران اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که در شرایط پس از حملات اخیر به بخشی از زیرساخت‌های پتروشیمی کشور، مدیریت مصرف مواد اولیه و محصولات پلاستیکی به یک ضرورت اقتصادی نیز تبدیل شده است. در چنین شرایطی، کاهش مصارف غیرضروری می‌تواند بخشی از فشار وارد بر زنجیره تأمین را کاهش دهد و منابع موجود را به سمت کاربردهای ضروری‌تر هدایت کند.

هشدار نسبت به سلامت عمومی

کارشناسان محیط‌زیست با اشاره به ماندگاری بالای پلاستیک، نسبت به پیامدهای زیست‌محیطی این روند هشدار می‌دهند. رهاسازی پسماندهای پلاستیکی در طبیعت و همچنین سوزاندن غیراصولی آن‌ها، علاوه بر آلودگی اکوسیستم‌های آبی و خاکی، منجر به تولید گازهای سمی و تهدید مستقیم سلامت عمومی می‌شود.

نتیجه‌گیری

بحران فعلی در زنجیره تأمین پتروشیمی، بیش از آنکه یک تهدید کوتاه‌مدت باشد، یک زنگ خطر برای تغییر پارادایم مصرف در ایران است. اصلاح این روند نه تنها به نفع سلامت اکوسیستم و جامعه است، بلکه می‌تواند اقتصاد کشور را از بندِ وابستگی به الگویِ پرهزینه‌ی «مصرف آسان» رها سازد.