نفت به بالای ۱۰۰ دلار رسید/ آیا آزادسازی ذخایر اضطراری می‌تواند بحران را کنترل کند؟

به گزارش نماد اقتصاد،  یاسمن عباسی/ در لحظاتی که تنش‌های خاورمیانه به سطح بحرانی رسیده و جنگ در منطقه به یکی از بزرگ‌ترین تهدیدهای امنیت انرژی جهانی تبدیل شده، بازار نفت دوباره به دام ترس و نگرانی فرو رفت.

قیمت نفت خام به بالای ۱۰۰ دلار در بشکه رسید، رقمی که برای بسیاری از کشورهای صنعتی و در حال توسعه، نشانه‌ای از بحران اقتصادی در آینده نزدیک است.

در این شرایط، گروه هفت (G7) دوباره به یکی از ابزارهای تاریخی خود روی آورد: آزادسازی ذخایر اضطراری نفت. این اقدام، که در بحران‌های گذشته مانند جنگ اوکراین یا شوک‌های ناشی از بحران‌های منطقه‌ای به کار رفته، دوباره در دستور کار کلان‌سیاست‌گذاران انرژی قرار گرفته است.

آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) اعلام کرده که کشورهای عضو G7 در حال بررسی جزئیات این گزینه هستند؛ اما سؤال اصلی اینجاست: آیا یک دستورالعمل تاریخی می‌تواند امروز، در دنیایی که با چالش‌های چندگانه‌ای از جمله تحریم‌ها، تغییرات ساختاری بازار و تشدید تنش‌های ژئوپلیتیک مواجه، اثرگذار باشد؟

با اوج‌گیری تنش‌های در منطقه خلیج فارس و افزایش تهدیدات به عبور کشتی‌های نفتی از مسیرهای استراتژیک مانند تنگه هرمز، بازار جهانی نفت دوباره به دام نوسانات شدید فرورفت.

این افزایش قیمت، نه تنها به کشورهای وابسته به واردات نفت تهدید می‌کند، بلکه تأثیراتی گسترده‌ای بر تورم، هزینه‌های حمل‌ونقل و رشد اقتصادی جهانی خواهد داشت.

در واکنش به این شرایط،G7  که شامل کشورهایی مانند آمریکا، کانادا، بریتانیا، فرانسه، آلمان، ایتالیا و ژاپن است دوباره به یکی از ابزارهای کنترل بازاری که در گذشته به کار رفته، بازگشته است: ذخایر اضطراری نفت.

این ذخایر، که به‌طور معمول در کشورهای غربی با همکاری IEA مدیریت می‌شوند، به‌عنوان “سیستم ترمز اضطراری” برای مهار شوک‌های عرضه عمل می‌کنند.

بر اساس گزارش IEA، کشورهای عضو در حال بررسی امکان آزادسازی بین ۱۰ تا ۱۵ میلیون بشکه نفت از ذخایر راهبردی مشترک است، مقداری که در بحران‌های گذشته مانند سال ۲۰۲۲ (پس از حمله روسیه به اوکراین) باعث کاهش موقت قیمت نفت شد. اما این بار، شرایط پیچیده‌تر است.

اولین چالش، محدودیت فیزیکی ذخایر است. بر اساس داده‌های IEA، ذخایر اضطراری G7 در حال حاضر به حدود ۶۰۰ میلیون بشکه محدود است ،رقمی که در صورت استفاده یکباره، به میزان قابل توجهی کاهش می‌یابد.

این میزان، در مقایسه با تقاضای جهانی روزانه که بیش از ۱۰۰ میلیون بشکه است، تنها چند روز تأمین عرضه را پوشش می‌دهد. بنابراین، اگر تنش‌ها ادامه یابد، این اقدام تنها می‌تواند تأثیر موقت و کوتاه‌مدت داشته باشد.

دومین مانع، سیاست‌های ژئوپلیتیکی است. کشورهای عضو G7 به‌طور یکنواخت دربارهٔ اینکه آیا باید این ذخایر را آزاد کنند یا خیر، نظرات متفاوتی دارند.

آمریکا، که از طریق ذخایر خود (مثلاً ذخایر استراتژیک نفتی ایالات متحده) بیشترین تأثیر را دارد، تمایل دارد اقدام سریع داشته باشد تا از تشدید تورم داخلی جلوگیری کند. اما کشورهایی مانند فرانسه و آلمان، که به دلیل وابستگی بیشتر به نفت روسیه (حتی در شرایط تحریم) و نگرانی از تضعیف سیاست‌های انرژی سبز، محتاطانه‌تر هستند.

آنها می‌ترسند که این اقدام، به‌عنوان یک “پیام سیاسی” به کشورهای تولیدکننده نفت مانند عربستان و ایران، تفسیر شود که G7 به دنبال کنترل بازار است و این می‌تواند به تشدید تنش‌ها منجر شود.

علاوه بر این، تغییرات در بازار نفت نیز اثرگذار است. در سال‌های اخیر، سهم کشورهای غیر عضو G7 در تأمین عرضه نفت  به‌ویژه ایران، عربستان، و روسیه به‌طور چشمگیری افزایش یافته است.

این کشورها، به‌ویژه عربستان، که به‌عنوان “نیروی توازن” بازار عمل می‌کند، ممکن است در صورت آزادسازی ذخایر G7، تولید خود را کاهش دهند تا قیمت را حفظ کنند. این سناریو، که در بحران ۲۰۱۴ و ۲۰۲۰ نیز دیده شد، می‌تواند به این معنا  باشد که اقدام G7، به جای کاهش قیمت، باز هم به افزایش نوسانات بازار منجر شود و حتی باعث تشدید تنش‌های ژئوپلیتیکی شود.

آیا ذخایر اضطراری هنوز موثرند؟

در دهه‌های اخیر، ساختار بازار نفت به‌طور بنیادی تغییر کرده است. افزایش تولید نفت شیل در آمریکا، رشد تقاضای آسیا، به‌ویژه چین و هند و تغییرات سیاستی در کشورهای تولیدکننده بزرگ، همگی باعث شده‌اند که تأثیر ذخایر اضطراری G7 کاهش یابد.

در بحران ۲۰۲۲، آزادسازی ۶۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر مشترک، قیمت را به‌طور موقت ۱۰ تا ۱۵ درصد کاهش داد. اما امروز، با توجه به اینکه عرضه جهانی به‌طور کلی کمی بیشتر از تقاضا است و بازار به‌طور مداوم تحت فشار تورمی و سیاسی قرار دارد، این اقدام تنها می‌تواند یک “ضربه موقت” باشد، نه یک راه‌حل ساختاری.

علاوه بر این، نگرانی‌های زیست‌محیطی و سیاست‌های انرژی سبز نیز در مسیر این تصمیم مانع می‌شوند. کشورهای عضو G7 در حال حاضر به‌طور رسمی به سمت کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی حرکت می‌کنند.

آزادسازی ذخایر نفت، که به معنای افزایش عرضه سوخت فسیلی است، می‌تواند به عنوان یک تناقض سیاستی تلقی شود و به‌ویژه در بین جامعه جهانی و نهادهای محیط زیست، انتقادات شدیدی به همراه داشته باشد.

سناریوهای احتمالی  کشورهای عضو G7

۱. سناریوی مطلوب (کوتاه‌مدت):

G7 به‌صورت یکنواخت اقدام کند و ۱۰ تا ۱۵ میلیون بشکه نفت از ذخایر اضطراری آزاد کند. این اقدام باعث کاهش موقت قیمت نفت به ۹۰ تا ۹۵ دلار خواهد شد و از تشدید تورم در کشورهای صنعتی جلوگیری می‌کند. اما این کاهش تنها چند هفته ادامه خواهد داشت و پس از آن، قیمت دوباره به سطح بالا بازگردد، مگر اینکه تنش‌های منطقه‌ای کاهش یابد.

 ۲. سناریوی متوسط (نوسانات افزایشی):

اعضای G7 به دلیل اختلاف نظر، به جای یک اقدام مشترک، اقدامات جداگانه انجام دهند. آمریکا یک بخشی از ذخایر خود را آزاد کند، اما کشورهای دیگر محتاط بمانند. این تفرقه، بازار را به‌طور نامطمئنی تحت فشار قرار می‌دهد و به‌جای کاهش نوسانات، نگرانی‌های بیشتری دربارهٔ کارایی سیاست‌های مشترک G7 ایجاد می‌کند.

در این شرایط، بازار نفت به‌طور مداوم تحت تأثیر اخبار و تحلیل‌های سیاسی قرار می‌گیرد و قیمت‌ها به‌راحتی به سطوح بالا بازگشت می‌کنند، حتی اگر یک کشور بزرگ اقدام کند.

در این شرایط که تنش‌های منطقه‌ای به سطح جنگ واقعی در تنگه هرمز رسیده یا توقف صادرات نفت از عربستان یا ایران آزادسازی ذخایر اضطراری G7 ممکن است کاملاً بی‌فایده شود.

در چنین شرایطی، عرضه جهانی به‌طور جدی مختل می‌شود و ذخایر G7 تنها چند روز تأمین می‌توانند پوشش دهند. در این سناریو، قیمت نفت ممکن است به ۱۲۰ دلار و یا بیشتر برسد، رقمی که به‌تنهایی می‌تواند باعث کاهش رشد اقتصادی جهانی، افزایش تورم و بحران مالی در کشورهای در حال توسعه شود.

آیا باید به ذخایر اضطراری اعتماد کرد؟

در حالی که ذخایر اضطراری نفت همچنان به‌عنوان یک ابزار تهدیدی و روانی در دستور کار سیاست‌گذاران انرژی قرار دارند، این ابزار در دنیای امروز کمتر از گذشته تأثیرگذار است. این امر به دلیل چند عامل است:

کاهش نسبی حجم ذخایر نسبت به تقاضای جهانی

افزایش قدرت تأثیرگذاری کشورهای تولیدکننده غیر عضو G7

تغییرات ساختاری در بازار نفت (افزایش نفت شیل، رشد آسیا، کاهش وابستگی غرب به نفت خاورمیانه)