مرزهای زمینی در برابر محاصره دریایی؛ ایران چگونه مسیرهای تجارت را تقویت کند؟

به گزارش نماد اقتصاد، در شرایطی که محدودیت‌های ناشی از محاصره دریایی، ضرورت تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری و تقویت ارتباطات اقتصادی ایران با کشورهای همسایه را افزایش داده است، سفر اسکند مومنی، وزیر کشور به جمهوری آذربایجان را می‌توان در چارچوب تلاش برای گسترش همکاری‌های مرزی و تسهیل مراودات دوجانبه بررسی کرد. توسعه ظرفیت گذرگاه‌های زمینی، کاهش موانع گمرکی و تسهیل رفت‌وآمد اتباع دو کشور، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به تقویت تجارت منطقه‌ای و افزایش تاب‌آوری اقتصادی ایران کمک کند. بااین‌حال، بهره‌گیری مؤثر از این ظرفیت‌ها مستلزم آن است که همکاری‌های مرزی از سطح رایزنی‌های سیاسی فراتر برود و به برنامه‌ای عملیاتی برای تسهیل تجارت و حمل‌ونقل تبدیل شود.

محسن پاک‌آیین، سفیر پیشین ایران در جمهوری آذربایجان در گفت‌وگو با نماد اقتصاد با تأکید بر اهمیت مناسبات تهران و باکو، معتقد است باز بودن مرزها و توسعه همکاری‌های گمرکی، تجاری و حمل‌ونقلی می‌تواند به نفع هر دو کشور باشد.

به گفته او، سفر مقام‌های ایرانی و آذربایجانی در شرایط کنونی فرصتی برای تقویت روابط دوجانبه و رفع موانع موجود در مسیر رفت‌وآمد و تجارت است؛ ظرفیتی که با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران، باید در ارتباط با سایر کشورهای همسایه دارای مرز زمینی نیز مورد توجه قرار گیرد.

سفر به باکو و ضرورت تقویت دیپلماسی مرزی

پاک‌آیین با اشاره به روابط ایران و جمهوری آذربایجان گفت: مناسبات دو کشور از ظرفیت‌های متنوعی برخوردار است و تبادل هیات‌های سیاسی و اجرایی نیز به موضوع مشخصی محدود نمی‌شود. مجموعه‌ای از مسائل سیاسی، اقتصادی، حمل‌ونقلی و امنیتی می‌تواند در رایزنی‌های دوجانبه مورد بررسی قرار گیرد و زمینه گسترش همکاری‌ها را فراهم کند.

او با تأکید بر اهمیت مسائل امنیتی در مدیریت مرزها افزود: مقابله با قاچاق مواد مخدر، قاچاق انسان و تروریسم از جمله موضوعاتی است که می‌تواند در تعاملات دو کشور مطرح شود. در کنار این ملاحظات، ضرورت حفظ و تسهیل ارتباطات مرزی نیز اهمیت دارد؛ زیرا باز بودن مرزها و امکان رفت‌وآمد منظم، منافع مشترکی برای ایران و جمهوری آذربایجان ایجاد می‌کند.

به گفته این دیپلمات پیشین، ایران و جمهوری آذربایجان در استان‌های گیلان، اردبیل، آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی دارای گذرگاه‌ها و ارتباطات مرزی هستند و مردم دو کشور در مناطق پیرامونی این مرزها از ظرفیت‌های مناسبات دوجانبه بهره می‌برند. از این رو، تسهیل ارتباطات در این مناطق می‌تواند علاوه بر افزایش مبادلات اقتصادی، به تقویت پیوندهای اجتماعی و منطقه‌ای نیز کمک کند.

پاک‌آیین با اشاره به برقرار بودن ارتباطات حمل‌ونقلی میان دو کشور عنوان کرد: در حوزه حمل‌ونقل، ارتباطات به‌صورت منظم برقرار است، اما در زمینه رفت‌وآمد مسافران و اتباع دو کشور گاهی مشکلاتی ایجاد می‌شود. به اعتقاد او، رایزنی مقام‌های دو طرف برای رفع این موانع می‌تواند به بهبود شرایط رفت‌وآمد و تقویت روابط دوجانبه منجر شود.

او همچنین با اشاره به لغو یک‌طرفه روادید برای اتباع جمهوری آذربایجان از سوی ایران، ابراز امیدواری کرد که طرف آذربایجانی نیز اقدامات لازم را برای تسهیل صدور روادید و رفت‌وآمد اتباع ایرانی انجام دهد. از نگاه او، تسهیل رفت‌وآمد شهروندان می‌تواند مکمل همکاری‌های حمل‌ونقلی و تجاری باشد و ظرفیت‌های مرزی دو کشور را بیش از گذشته فعال کند.

ظرفیت مرزهای زمینی در شرایط محاصره دریایی

در شرایطی که محدودیت‌های دریایی و فشارهای اقتصادی، ضرورت استفاده از مسیرهای جایگزین تجارت خارجی را افزایش داده است، توسعه ارتباطات زمینی با کشورهای همسایه می‌تواند بخشی از راهبرد ایران برای حفظ جریان مبادلات اقتصادی باشد. بااین‌حال، میزان اثرگذاری این مسیرها به ظرفیت زیرساخت‌های مرزی، توان شبکه حمل‌ونقل، امکانات گمرکی و نوع کالاهای قابل انتقال از این گذرگاه‌ها بستگی دارد.

از این منظر، جمهوری آذربایجان به دلیل موقعیت جغرافیایی و ارتباطات منطقه‌ای خود می‌تواند یکی از شرکای مهم ایران در توسعه مسیرهای زمینی و ترانزیتی باشد. اما استفاده مؤثر از این ظرفیت صرفاً با افزایش تعداد دیدارهای سیاسی محقق نمی‌شود و به توافق‌های اجرایی برای کاهش زمان توقف کامیون‌ها، تسریع تشریفات گمرکی و رفع موانع حمل‌ونقل نیاز دارد.

پاک‌آیین با اشاره به منافع مشترک دو کشور از باز بودن مرزها توضیح داد: جمهوری آذربایجان می‌تواند از مسیر ایران برای دسترسی به خلیج فارس و بهره‌گیری از ظرفیت‌های ارتباطی منطقه استفاده کند. در مقابل، ایران نیز می‌تواند از موقعیت جغرافیایی و مسیرهای ارتباطی جمهوری آذربایجان برای توسعه ارتباطات خود با قفقاز، روسیه و مسیرهای منتهی به اروپا بهره ببرد.

او تأکید کرد هر اندازه تسهیلات مرزی، به‌ویژه در حوزه گمرک، مرزبانی و تجارت، افزایش پیدا کند، امکان بهره‌برداری دو کشور از ظرفیت‌

های مشترک نیز بیشتر خواهد شد. به گفته او، توسعه همکاری‌ها در این حوزه می‌تواند به تقویت مناسبات دوجانبه و تسهیل جریان حمل‌ونقل میان دو کشور کمک کند.

با وجود این، باید توجه داشت که مسیرهای زمینی الزاماً جایگزین کامل مسیرهای دریایی نیستند. ظرفیت جابه‌جایی کالا، هزینه حمل، نوع محموله‌ها و محدودیت‌های زیرساختی، تعیین می‌کنند که چه بخشی از تجارت خارجی ایران را می‌توان از طریق مرزهای زمینی انجام داد. بنابراین، توسعه این مسیرها بیش از آنکه به معنای حذف اثر محاصره دریایی باشد، می‌تواند به کاهش بخشی از آسیب‌پذیری تجاری و افزایش انعطاف‌پذیری شبکه مبادلات خارجی ایران کمک کند.

فراتر از جمهوری آذربایجان؛ ضرورت فعال‌سازی ظرفیت همسایگان

اهمیت سفر مقام‌های ایرانی به جمهوری آذربایجان را می‌توان در چارچوب گسترده‌تری از سیاست همسایگی ایران نیز بررسی کرد. ایران با چندین کشور دارای مرز زمینی همسایه است و هر یک از این کشورها، بسته به موقعیت جغرافیایی، زیرساخت‌های حمل‌ونقلی و روابط اقتصادی، می‌توانند در حفظ و توسعه مسیرهای تجاری نقش متفاوتی ایفا کنند.

در چنین شرایطی، تقویت روابط با همسایگان نباید صرفاً به برگزاری نشست‌ها و امضای توافق‌های کلی محدود بماند. دولت می‌تواند با تدوین برنامه‌های اجرایی مشترک، رفع موانع گمرکی، هماهنگ‌سازی ساعات فعالیت گذرگاه‌ها، توسعه زیرساخت‌های مرزی و تسهیل صدور مجوزهای حمل‌ونقل، ظرفیت مبادلات زمینی را افزایش دهد. ایجاد سازوکارهای منظم برای حل اختلافات مرزی و پیگیری مشکلات فعالان اقتصادی نیز می‌تواند به کاهش هزینه مبادله کمک کند.

در این میان، هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول، از جمله وزارتخانه‌های کشور، امور خارجه، راه و شهرسازی و اقتصاد، اهمیت زیادی دارد. فعال‌سازی ظرفیت مرزها نیازمند سیاستی یکپارچه است که در آن، ملاحظات امنیتی با ضرورت تسهیل تجارت و رفت‌وآمد هماهنگ شود. هرگونه تأخیر طولانی، رویه‌های اداری پیچیده یا ناهماهنگی میان دستگاه‌ها می‌تواند بخشی از مزیت جغرافیایی ایران را از بین ببرد.

سفرهای دوجانبه و ضرورت تبدیل رایزنی‌ها به اقدامات اجرایی

پاک‌آیین در ارزیابی سفر وزیر کشور ایران به جمهوری آذربایجان، این سفر را در امتداد مجموعه‌ای از تماس‌ها و دیدارهای دوجانبه دانست که می‌تواند به تقویت مناسبات دو کشور کمک کند. او با اشاره به سفر شاهین مصطفی‌اف، معاون نخست‌وزیر جمهوری آذربایجان و همچنین دیدار مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری و الهام علی‌اف، رئیس‌جمهوری آذربایجان، در حاشیه اجلاس ترکمنستان، بر اهمیت تداوم رایزنی‌ها برای پیشبرد روابط تهران و باکو تأکید کرد.

به اعتقاد این دیپلمات پیشین، سفرهای متقابل مقام‌های دو کشور زمانی می‌تواند اثرگذاری بیشتری داشته باشد که به بررسی مسائل مشخص و رفع موانع عملی در روابط دوجانبه منجر شود. تسهیل رفت‌وآمد اتباع، توسعه همکاری‌های تجاری و گمرکی و کاهش زمان انتظار در مرزها از جمله موضوعاتی است که می‌تواند در دستور کار این رایزنی‌ها قرار گیرد.

در مجموع، محاصره دریایی و فشارهای اقتصادی، ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت تجارت خارجی ایران و استفاده حداکثری از ظرفیت کشورهای همسایه را برجسته کرده است. جمهوری آذربایجان به دلیل موقعیت جغرافیایی و ارتباطات منطقه‌ای خود یکی از مسیرهای مهم در این زمینه به شمار می‌رود، اما راهبرد مؤثر مستلزم نگاهی فراتر از یک کشور و تدوین برنامه‌ای هماهنگ برای توسعه تمام گذرگاه‌های زمینی دارای ظرفیت اقتصادی است.

تقویت دیپلماسی مرزی، کاهش موانع گمرکی و حمل‌ونقلی و تبدیل توافق‌های سیاسی به سازوکارهای اجرایی می‌تواند به افزایش تاب‌آوری اقتصادی ایران کمک کند. بااین‌حال، میزان موفقیت این سیاست به آن بستگی دارد که دولت تا چه اندازه بتواند ظرفیت‌های جغرافیایی کشور را به مسیرهایی عملیاتی، قابل اتکا و مقرون‌به‌صرفه برای تجارت و ترانزیت تبدیل کند.