جهان دو قطبی: آتش جنگ و شعله هوش مصنوعی

به گزارش نماد اقتصاد، اقتصاد جهان بار دیگر نشان داده که سرسخت‌تر از آن است که پیش‌بینی‌کنندگانش گمان می‌کردند. اما این سرسختی دیگر برای همه یکسان نیست و صندوق بین‌المللی پول در تازه‌ترین گزارش «چشم‌انداز اقتصاد جهانی»، با عنوان «تاب‌آوری زیر فشار، انتخاب‌های فوری»، همین را فریاد می‌زند. صندوق پیش‌بینی رشد جهانی سال جاری را ۰.۱ واحد درصد بالا برد و به ۳.۱ درصد رساند؛ رقمی که همچنان از رشد ۳.۵ درصدی سال ۲۰۲۵ پایین‌تر است. برای ۲۰۲۷ رشد ۳.۴ درصد پیش‌بینی شده که نسبت به به‌روزرسانی جولای تغییری نکرده است. تورم جهانی امسال به ۴.۷ درصد می‌رسد و عواملش هزینه بالاتر انرژی و رونق سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی است؛ سال آینده به ۴.۱ درصد کاهش می‌یابد.

این ارقام در نگاه اول آرام‌ به نظر می‌آیند، اما آرامش‌شان فریبنده است. سیلوانا تنریرو، اقتصاددان ارشد صندوق، در بانکوک گفت اقتصاد جهان تاب‌آور بوده، اما این تاب‌آوری زیر فشار است و ریسک‌ها به سمت نزول متمایل‌اند. این نخستین گزارش «چشم‌انداز اقتصاد جهانی» است که او در مقام اقتصاددان ارشد صندوق ارائه می‌کند. گزارش، تصویر جهان را با دو نیروی هم‌زمان توضیح می‌دهد. این دو نیرو جنگ ایران و رونق فناوری هوش مصنوعی‌اند که به گفته صندوق اقتصاد جهان را «پاره‌پاره» کرده‌اند. صندوق از «چشم‌انداز دوگانه» سخن می‌گوید و آسیب‌پذیرترین‌ها را کشورهای واردکننده انرژی می‌داند که از رونق هوش مصنوعی بهره‌ای نمی‌برند. آنان که بیرون از زنجیره فناوری‌اند، با صورت‌حساب واردات سنگین‌تر، درآمد واقعی کمتر و فضای مالی تنگ‌تر روبه‌رو هستند. اگر بخواهیم این دوگانگی را در یک نماد خلاصه کنیم، همان حرف «K» است: دو شاخه‌ای که از یک نقطه شروع می‌شوند و در دو جهت مخالف می‌روند.

عربستان: غول نفتی در تنگنای تنگه

هیچ‌جا این گسست روشن‌تر از خلیج فارس نیست. پیش از جنگ، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت، یعنی نزدیک به یک‌چهارم تجارت دریایی نفت جهان، از تنگه هرمز عبور می‌کرد. در ماه ژوئن، توافقی موقت برای مدتی کوتاه عبور ایمن کشتی‌ها را ممکن کرد. اما بستن مجدد تنگه، حساب‌های صندوق را به‌هم ریخته است. صندوق اکنون فرض می‌کند بازگشایی تدریجی از مارس ۲۰۲۷ آغاز شود و شرایط تا اکتبر همان سال به وضعیت پیش از جنگ برگردد.

بهای این فرض را اقتصادهای دو سوی تنگه می‌پردازند. منطقه خاورمیانه و آسیای مرکزی امسال ۰.۳ درصد منقبض می‌شود. این رقم ۲.۲ واحد درصد کمتر از پیش‌بینی آوریل است و منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا با ۲ درصد انقباض تنها منطقه‌ای است که کوچک می‌شود. کویت ۱۶.۷ درصد، عراق ۱۶.۰ درصد، قطر ۱۵.۶ درصد و بحرین ۱۱.۳ درصد منقبض می‌شوند. امارات ۳.۹ درصد کوچک می‌شود و عمان با ۴.۱ درصد رشد، تنها اقتصاد عضو شورای همکاری خلیج فارس با رشد مثبت است. صندوق برای ایران انقباض ۷.۶ درصدی و تورم ۷۸.۶ درصدی پیش‌بینی می‌کند.

در میان این ویرانی، عربستان سعودی جایگاهی میانه دارد؛ بزرگ‌ترین اقتصاد جهان عرب با ۳.۳ درصد انقباض روبه‌رو است که در قیاس با همسایگانش ملایم به نظر می‌رسد. صندوق می‌گوید ریاض «تا حدی کمتر» آسیب می‌بیند، چون مسیرهای صادراتی متنوع‌تری دارد. بی‌گمان خط لوله شرق–غرب به بنادر دریای سرخ در این تنوع نقش اصلی را دارد، هرچند گزارش در گزیده‌هایی که منتشر شده نام خط لوله را نمی‌آورد. با این حال، این عدد انقباض است و پیش‌بینی جولای رشد ۱.۷ درصدی بود. اقتصاد عربستان در ۲۰۲۵ رشد ۴.۶ درصدی داشت. یعنی در یک سال، کشوری که چند ماه پیش از شتاب می‌گفت، به منطقه کاهش رسیده است.

نکته‌ای که کمتر دیده می‌شود، تورم است. صندوق تورم عربستان را ۱.۹ درصد در ۲۰۲۶ و ۲.۲ درصد در ۲۰۲۷ پیش‌بینی می‌کند. این رقم‌ها در کنار تورم ۴.۷ درصدی جهان، حکایت از اقتصادی دارد که فشارش از جنس رکود صادراتی است، نه تورم افسارگسیخته. قیمت نفت هم کمکی نکرده است. صندوق قیمت نفت را از فصل چهارم ۲۰۲۶ تا فصل اول ۲۰۲۷ حدود ۱۳۰ دلار برای هر بشکه فرض می‌کند و میانگین قیمت را ۱۷ درصد در ۲۰۲۶ و ۴۰ درصد در ۲۰۲۷ بالاتر از پیش می‌بیند. قیمت بالا تا وقتی که بشکه‌ها از تنگه نگذرند، کیسه‌ای را پر نمی‌کند.
بازگشت پس از آن شتابی بزرگ دارد. صندوق برای ۲۰۲۷ رشد ۷.۹ درصدی پیش‌بینی می‌کند؛ رقمی که در جولای ۵.۵ درصد بود. وزارت دارایی عربستان خود رشد ۱۲.۸ درصدی را برای سال آینده انتظار دارد. فاصله میان این دو عدد، فاصله میان خوش‌بینی دولتی و احتیاط نهاد بین‌المللی است و هر دو یک فرض مشترک دارند: بازگشایی هرمز. اگر جنگ به درازا بکشد، هر دو تصویر فرو می‌ریزد.

 هند: سریع‌ترین اقتصاد بزرگ جهان

اگر خاورمیانه شاخه پایینی K است، هند آشکارا در شاخه بالایی ایستاده است. هند در هر دو سال ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ با رشد ۷ درصد سریع‌ترین اقتصاد بزرگ جهان می‌ماند. این ارقام به ترتیب ۰.۶ و ۰.۳ واحد درصد بیش از پیش‌بینی جولای است و صندوق عامل آن را تقاضای داخلی نیرومند، فعالیت قوی بخش خدمات و سرمایه‌گذاری مرتبط با هوش مصنوعی می‌داند. این ارقام بر مبنای سال مالی هند است؛ در سال تقویمی، رشد ۲۰۲۶ برابر ۷.۴ درصد و ۲۰۲۷ برابر ۷ درصد برآورد شده است. گیتا گوپیناث، معاون پیشین مدیرعامل صندوق، از «ارتقاهای قابل‌توجه» رشد هند و آلمان سخن گفت. پیوش گویال، وزیر بازرگانی هند، هم پیش‌بینی را ستود و قراردادهای تجاری آزاد دولت را در آن مؤثر دانست. نکته مهم آن است که هند در برابر همان نیروی منفی ایستاده که منطقه خلیج را می‌بلعد: صندوق تورم جهانی را متأثر از قیمت بالاتر انرژی و غذا می‌داند و هشدار می‌دهد که ادامه یا تشدید درگیری‌ها می‌تواند قیمت کالاها را بالا نگه دارد. هند به واردات نفت وابسته است و جا برای خطا ندارد. تفاوتش در آن است که تقاضای داخلی عظیم و جایگاهش در زنجیره‌های فناوری، سپری در برابر شوک ساخته است.

 چین: صادرات‌کننده‌ای که به مصرف‌کننده نیاز دارد

در چین داستان متفاوت است. صندوق پیش‌بینی چین را برای ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ هر کدام ۰.۱ واحد درصد کاهش داد و به ۴.۵ و ۴.۰ درصد رساند؛ رشد چین در ۲۰۲۵ پنج درصد بود. دلیل اصلی از نگاه صندوق این است که سستی مصرف داخلی و ضعف سرمایه‌گذاری در شرایط فشار بخش املاک را فقط عملکرد قوی صادرات تا حدی جبران کرده است. رشد فصل دوم ۴.۳ درصد بود، کندترین نرخ از اواخر ۲۰۲۲ و کمتر از انتظار بازار.
صادرات اما غول است. صادرات چین در اوت با ۲۵ درصد رشد سالانه به ۴۰۱.۴۴ میلیارد دلار رسید و صندوق می‌گوید مازاد تجاری که پارسال با ۱.۲ تریلیون دلار رکورد زد، امسال می‌تواند باز هم افزایش یابد. رشد ۴.۵ درصدی در پایین دامنه هدف رسمی پکن، یعنی ۴.۵ تا ۵ درصد، قرار می‌گیرد. صندوق می‌گوید حمایت سیاستی پکن مانع افت شدیدتر شده و وزارت خارجه چین اساس اقتصاد را «قوی» خوانده است. نسخه‌ای که صندوق بارها تجویز کرده این است که چین باید بیشتر به سمت مصرف داخلی بازتعادل شود. صادراتی که مازاد تجاری رکورد می‌زند و مصرفی که کند است، دو روی یک سکه‌اند.

 آمریکا: برنده‌ای با پاشنه آشیل وارداتی

آمریکا در شاخه بالا ایستاده، ولی نه با جهش. رشد آمریکا هم در ۲۰۲۶ و هم در ۲۰۲۷ برابر ۲.۳ درصد است؛ برای امسال بدون تغییر و برای سال آینده ۰.۱ واحد درصد بالاتر از پیش‌بینی قبلی. مصرف خصوصی قوی، کاهش مالیات و سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی پشتیبان این رشد است، اما بخش بزرگی از محتوای واردات‌محور سرمایه‌گذاری هوش مصنوعی، سهم آن را در تولید داخلی تضعیف می‌کند.
به گزارش تک‌تایمز، سرمایه‌گذاری زیرساخت‌های هوش مصنوعی به بالاترین سهم از تولید ناخالص آمریکا در بیش از دو دهه رسیده است. آمریکا و چین هر دو با هم بیش از سه‌چهارم تقاضای خالص جهانی برای تراشه و تجهیزات هوش مصنوعی را تشکیل می‌دهند. این تمرکز همان چیزی است که صندوق را نگران می‌کند. سرمایه‌گذاری هوش مصنوعی در عین پشتیبانی از تاب‌آوری، فشار تورمی و شکنندگی مالی را هم افزایش می‌دهد و بازنگری ناگهانی در سودآوری هوش مصنوعی می‌تواند اصلاح شدید بازار سهام را رقم بزند. در چنین سناریویی، کاهش شدید قیمت دارایی‌ها و تنگ‌شدن شرایط مالی، افت جدی مصرف را به‌ویژه در آمریکا به دنبال دارد.

 اروپا و بقیه

اروپا در پایین این نردبان جا ندارد، اما بالایش هم نیست. منطقه یورو به‌زحمت ۱.۱ درصد رشد می‌کند، چون هزینه انرژی بالا و اعتماد مصرف‌کننده ضعیف است. آلمان ۱.۳، فرانسه ۰.۴، ایتالیا ۰.۸، اسپانیا ۲.۵، بریتانیا ۱.۳ و ژاپن ۰.۷ درصد رشد می‌کنند؛ کانادا ۱.۱، روسیه ۰.۹، برزیل ۲.۲، مکزیک ۱.۵، نیجریه ۴.۲ و آفریقای جنوبی ۱.۰ درصد.

 حد تاب‌آوری

صندوق از سه «حد» برای تاب‌آوری سخن می‌گوید. نخست، اختلال‌های کالایی ناشی از پدیده ال‌نینو که فشار عرضه را تشدید می‌کند. دوم، ترکیب رشد که به رونق هوش مصنوعی وابسته است. سوم، بُعد مالی. ذخایر جهانی نفت روزانه حدود ۲.۷ میلیون بشکه برداشت می‌شود و به سطحی نزدیک می‌شود که می‌تواند جهش‌های شدید قیمتی ایجاد کند. بازده اوراق قرضه در اقتصادهای پیشرفته به بالاترین سطح چند دهه رسیده است. تشدید درگیری‌ها، بازنگری در انتظارات از هوش مصنوعی، تنش‌های تجاری تازه و آسیب‌پذیری‌های مالی، رشد را تضعیف می‌کنند؛ در سوی دیگر، شتاب بیشتر سرمایه‌گذاری و بهره‌وری ناشی از هوش مصنوعی یا کاهش پایدار تنش‌ها می‌تواند رشد را قوی‌تر کند.

توصیه صندوق به کشورهای پربدهی و پرکسری روشن است: مسیر کاهش کسری و بدهی را آغاز کنند و هر حمایت ضروری موقت و هدفمند باشد. پیام کلی گزارش آن است که جهان با یک عدد خلاصه نمی‌شود: دو مسیر جدا از هم، یکی فناوری و دیگری انرژی، سرنوشت اقتصادها را رقم می‌زنند. آن‌ها که در هر دو یا یکی از این مسیرها ایستاده‌اند بالا می‌روند و بقیه زیر فشارند. فرصت برای انتخاب‌های سیاستی دارد تمام می‌شود.