ایران چگونه از ظرفیت نمایشگاه‌ها بهره می‌برد؟

به گزارش نماد اقتصاد، ابعاد اقتصادی  صنعت نمایشگاهی نشان می‌دهد نمایشگاه‌ها می‌توانند فراتر از فضای غرفه‌ها، زنجیره‌ای از فعالیت‌های اقتصادی را در بخش‌هایی مانند حمل‌ونقل، گردشگری، تبلیغات، خدمات فنی و تولید ایجاد کنند. با این حال، پرسش اصلی برای ایران این است که صنعت نمایشگاهی کشور تا چه اندازه توانسته است این ظرفیت را به افزایش تولید، توسعه تجارت و رشد صادرات تبدیل کند؟

صنعتی با ارزش اقتصادی بیش از ۳۰۰ میلیارد یورو در جهان

آمارهای جهانی نشان می‌دهد صنعت نمایشگاهی از نظر مقیاس فعالیت و آثار اقتصادی، جایگاهی قابل‌توجه دارد. بر اساس گزارش اتحادیه جهانی صنعت نمایشگاهی (UFI)، در سال ۲۰۲۴ حدود ۳۲ هزار نمایشگاه در جهان برگزار شد؛ رویدادهایی که ۴٫۷ میلیون شرکت نمایش‌دهنده و حدود ۳۱۷٫۷ میلیون بازدیدکننده را جذب کردند. مجموع فضای اختصاص‌یافته به غرفه‌ها نیز به حدود ۱۳۸ میلیون مترمربع رسید.

اهمیت این صنعت تنها به تعداد نمایشگاه‌ها و بازدیدکنندگان محدود نمی‌شود. بر اساس مطالعه مشترک UFI و مؤسسه آکسفورد اکونومیکس، مجموع آثار مستقیم، غیرمستقیم و القایی صنعت نمایشگاهی در سال ۲۰۲۴ حدود ۳۶۸ میلیارد یورو تولید اقتصادی برآورد شده است. سهم این صنعت از تولید ناخالص داخلی جهان نیز حدود ۲۱۵ میلیارد یورو و میزان اشتغال پشتیبانی‌شده از آن حدود ۴٫۳ میلیون شغل تمام‌وقت اعلام شده است.

این ارقام نشان می‌دهد که نمایشگاه‌ها علاوه بر ایجاد فرصت برای فروش و مذاکره تجاری، به فعالیت مجموعه‌ای از صنایع و خدمات وابسته نیز کمک می‌کنند. از شرکت‌های طراحی و ساخت غرفه گرفته تا هتل‌ها، رستوران‌ها، شرکت‌های حمل‌ونقل و تأمین‌کنندگان تجهیزات، همگی می‌توانند از برگزاری رویدادهای نمایشگاهی منتفع شوند.

البته باید میان «تولید اقتصادی» و «سهم از تولید ناخالص داخلی» تفاوت قائل شد. رقم ۳۶۸ میلیارد یورو بیانگر مجموع خروجی اقتصادی مرتبط با صنعت نمایشگاهی است و به معنای ارزش قراردادهای تجاری منعقدشده در نمایشگاه‌ها نیست. همچنین این رقم را نباید با سهم صنعت از تولید ناخالص داخلی جمع کرد؛ زیرا دو شاخص، مفاهیم متفاوتی را اندازه‌گیری می‌کنند.

نمایشگاه‌ها چگونه به تولید و تجارت کمک می‌کنند؟

یکی از مهم‌ترین مزیت‌های نمایشگاه‌های تخصصی، ایجاد ارتباط مستقیم میان تولیدکنندگان، خریداران، تأمین‌کنندگان و سرمایه‌گذاران است. در چنین فضایی، خریدار می‌تواند محصولات چند شرکت را در کنار یکدیگر بررسی کند، قیمت‌ها و ویژگی‌های فنی را مقایسه کند و در مدت کوتاهی با عرضه‌کنندگان متعددی وارد مذاکره شود.

این موضوع برای صنایع تولیدی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه فروش بسیاری از محصولات صنعتی به معرفی فنی، مشاهده نمونه کالا، بررسی کیفیت و گفت‌وگوهای تخصصی وابسته است. نمایشگاه می‌تواند هزینه و زمان شناسایی مشتری را کاهش دهد و زمینه شکل‌گیری قراردادهای جدید را فراهم کند.

از سوی دیگر، حضور هم‌زمان شرکت‌های فعال در یک صنعت، امکان آشنایی با فناوری‌های جدید، استانداردهای روز و روش‌های تولید رقبا را افزایش می‌دهد. تولیدکنندگان با بررسی محصولات و تجهیزات جدید می‌توانند نیازهای فناوری خود را شناسایی کنند و برای ارتقای کیفیت، کاهش هزینه‌ها و توسعه محصولات برنامه‌ریزی کنند.

در حوزه تجارت خارجی نیز نمایشگاه‌ها فرصتی برای معرفی برندهای ملی به بازارهای جدید هستند. حضور هدفمند در نمایشگاه‌های بین‌المللی می‌تواند ارتباط با واردکنندگان، توزیع‌کنندگان و شرکای صنعتی را تسهیل کند و به شناسایی فرصت‌های صادراتی منجر شود.

با این حال، حضور در نمایشگاه به‌تنهایی تضمین‌کننده فروش یا صادرات نیست. کیفیت محصول، قیمت رقابتی، توان تأمین، استانداردهای موردنیاز بازار هدف و امکان انجام مبادلات تجاری، همگی در تبدیل ارتباطات نمایشگاهی به قراردادهای واقعی نقش دارند.

صنعت نمایشگاهی ایران؛ ظرفیت‌های موجود و فاصله تا ارزیابی اقتصادی

در ایران نیز نمایشگاه‌های تخصصی در حوزه‌هایی مانند نفت و گاز، پتروشیمی، ساختمان و صنایع مختلف، بستری برای معرفی محصولات و خدمات داخلی فراهم کرده‌اند. مقامات مسئول صنعت نمایشگاهی در ایران بر نقش نمایشگاه‌ها در ایجاد تقاضای داخلی و خارجی، تبادل دانش میان بنگاه‌ها و توسعه فعالیت‌های اقتصادی تأکید دارند.

بر اساس اظهارات مطرح‌شده، حدود یک میلیون نفر در سال از نمایشگاه‌ها بازدید می‌کردند و تعداد عناوین نمایشگاهی شرکت نیز به‌طور معمول حدود ۶۶ عنوان اعلام شده بود. مدیران شرکت نمایشگاه‌ها همچنین از اختصاص بخشی از درآمد برای حمایت از حضور بنگاه‌های ایرانی در نمایشگاه‌های داخلی و خارجی خبر داده بودند.

این حمایت‌ها، به‌ویژه برای شرکت‌های دانش‌بنیان، استارتاپ‌ها و بنگاه‌های کوچک، اهمیت دارد؛ زیرا هزینه اجاره غرفه، سفر، آماده‌سازی تجهیزات و معرفی محصول می‌تواند مانعی برای ورود این شرکت‌ها به بازارهای جدید باشد.

تقاضای بالا، اما ظرفیت محدود

یکی از نکات قابل‌توجه در سخنان مقامات مسئول، اشاره به تقاضای بالا برای برخی نمایشگاه‌های تخصصی است. به گفته مدیران شرکت نمایشگاه‌ها، در نمونه‌ای از نمایشگاه نفت و گاز، حدود دو هزار شرکت متقاضی حضور بوده‌اند؛ در حالی که فضای موجود امکان پذیرش حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ شرکت را فراهم می‌کند.

این نمونه می‌تواند نشانه‌ای از جذابیت برخی رویدادهای صنعتی برای بنگاه‌ها باشد؛ اما در عین حال، محدودیت ظرفیت نمایشگاهی را نیز برجسته می‌کند. زمانی که تعداد متقاضیان از فضای قابل‌عرضه بیشتر باشد، بخشی از شرکت‌ها فرصت معرفی محصولات خود را از دست می‌دهند.

در چنین شرایطی، توسعه زیرساخت‌ها، استفاده کارآمدتر از فضای موجود و برنامه‌ریزی برای افزایش کیفیت رویدادها می‌تواند در دستور کار قرار گیرد. البته تصمیم برای توسعه فیزیکی باید بر اساس تقاضای پایدار، میزان بهره‌برداری از ظرفیت و توجیه اقتصادی انجام شود، نه صرفاً تعداد متقاضیان یک نمایشگاه.

تقویم نمایشگاهی؛ مسئله فقط تعداد رویدادها نیست

تقویم نمایشگاهی یکی از ابزارهای مهم برنامه‌ریزی اقتصادی است؛ زیرا زمان و موضوع برگزاری نمایشگاه‌ها می‌تواند بر میزان مشارکت تولیدکنندگان، حضور خریداران و اثربخشی تجاری رویدادها تأثیر بگذارد.

در یک مطلب که در روزنامه ایران منتشر شد؛  تعداد معمول عناوین نمایشگاهی شرکت سهامی نمایشگاه‌های بین‌المللی حدود ۶۶ عنوان اعلام شده بود. در عین حال، ایجاد عناوین جدید به بررسی میزان بلوغ حوزه صنعتی و امکان اختصاص یک رویداد مستقل به آن وابسته دانسته شده بود.

در سال ۱۴۰۵ نیز تقویم نمایشگاهی کشور تحت تأثیر شرایط اقتصادی و رویدادهای پیش‌بینی‌نشده قرار گرفت. در گزارشی که در اردیبهشت این سال منتشر شد، از جابه‌جایی تعدادی از نمایشگاه‌های برنامه‌ریزی‌شده و بازتنظیم زمان برگزاری آن‌ها خبر داده شد. این تجربه نشان می‌دهد که تقویم نمایشگاهی باید علاوه بر برنامه‌ریزی منظم، از انعطاف لازم برای تطبیق با شرایط تولید و تجارت برخوردار باشد.

در ارزیابی تقویم نمایشگاهی، تعداد رویدادها به‌تنهایی شاخص کافی نیست. پوشش صنایع اولویت‌دار، جلوگیری از هم‌زمانی غیرضروری نمایشگاه‌های مشابه، میزان مشارکت شرکت‌های خارجی، کیفیت بازدیدکنندگان و ارتباط هر رویداد با بازارهای هدف، از جمله معیارهایی هستند که می‌توانند کیفیت برنامه‌ریزی را روشن کنند.

همچنین لازم است مشخص شود که هر نمایشگاه چه میزان از ظرفیت خود را استفاده می‌کند و تا چه اندازه توانسته است به ایجاد ارتباطات تجاری مؤثر منجر شود. تقویمی که تعداد زیادی رویداد دارد، اما نتایج اقتصادی آن‌ها روشن نیست، لزوماً تقویم موفقی محسوب نمی‌شود.

مهم‌ترین چالش؛ سنجش اثر واقعی نمایشگاه‌ها

یکی از نکات مهم مطرح‌شده در مطلب منتشر شده در روزنامه ایران، دشواری اندازه‌گیری علمی اثر صنعت نمایشگاهی بر رشد تولید و صادرات بود. مدیران شرکت نمایشگاه‌ها توضیح داده بودند که از بازخورد مشارکت‌کنندگان، انعقاد قرارداد و تکرار حضور شرکت‌ها برای ارزیابی رویدادها استفاده می‌شود؛ اما تعیین دقیق رابطه میان رشد صنعت نمایشگاهی و افزایش صادرات، به بررسی متغیرهای متعدد نیاز دارد.

این مسئله یکی از مهم‌ترین محورهای قابل‌توجه در ارزیابی صنعت نمایشگاهی ایران است. تعداد بازدیدکنندگان یا شرکت‌های حاضر، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که نمایشگاه چه میزان ارزش اقتصادی ایجاد کرده است. ممکن است یک رویداد بازدیدکنندگان زیادی داشته باشد، اما ارتباطات تجاری آن به قرارداد منجر نشود. در مقابل، نمایشگاهی کوچک‌تر با حضور خریداران تخصصی می‌تواند فرصت‌های تجاری ارزشمندتری ایجاد کند.

برای رفع این خلأ، لازم است عملکرد نمایشگاه‌ها با شاخص‌هایی مانند تعداد ملاقات‌های تجاری، ارزش فرصت‌های فروش، قراردادهای نهایی‌شده، میزان صادرات قابل‌ردیابی و رضایت مشارکت‌کنندگان سنجیده شود.

همچنین باید میان قراردادهای امضاشده، مذاکرات در جریان و صادرات تحقق‌یافته تفاوت قائل شد. چنین تفکیکی می‌تواند از بزرگ‌نمایی دستاوردها جلوگیری کند و مبنای دقیق‌تری برای تصمیم‌گیری درباره تخصیص منابع فراهم آورد.

از برگزاری نمایشگاه تا توسعه صادرات

برای افزایش اثر اقتصادی صنعت نمایشگاهی ایران، صرف حضور شرکت‌ها در رویدادهای داخلی و خارجی کافی نیست. لازم است مشارکت نمایشگاهی با برنامه‌های مشخص توسعه بازار همراه شود؛ از جمله شناسایی خریداران هدف، تنظیم جلسات تجاری پیش از برگزاری، ارائه اطلاعات بازارهای صادراتی و پیگیری مذاکرات پس از پایان نمایشگاه.

حمایت مالی از شرکت‌ها نیز باید بر اساس اهداف روشن انجام شود. برای بنگاه‌های کوچک و دانش‌بنیان، کاهش هزینه حضور می‌تواند فرصت ورود به بازار را فراهم کند؛ اما در کنار آن، آموزش مذاکره تجاری، مشاوره صادراتی و دسترسی به شبکه خریداران نیز اهمیت دارد.

از سوی دیگر، تقویم نمایشگاهی باید با اولویت‌های صنعتی و تجاری کشور هماهنگ شود. نمایشگاه‌های تخصصی در صنایعی که ظرفیت صادراتی، مزیت رقابتی یا نیاز جدی به نوسازی فناوری دارند، می‌توانند در اولویت برنامه‌ریزی قرار گیرند.

نمایشگاه موفق، نمایشگاهی است که نتیجه اقتصادی داشته باشد

تجربه جهانی نشان می‌دهد که صنعت نمایشگاهی می‌تواند به فعالیت اقتصادی گسترده‌ای منجر شود؛ از ایجاد اشتغال و تقاضا برای خدمات گرفته تا توسعه ارتباطات تجاری و فراهم‌کردن زمینه معرفی فناوری‌های جدید. آمارهای جهانی، از جمله برآورد ۳۶۸ میلیارد یورویی اثر اقتصادی صنعت نمایشگاهی در سال ۲۰۲۴، مقیاس این فعالیت را نشان می‌دهد.

در ایران نیز ظرفیت‌های مهمی برای استفاده از نمایشگاه‌ها در توسعه تولید، بازاریابی صنعتی و صادرات وجود دارد. با این حال، ارزیابی دقیق عملکرد این صنعت نیازمند داده‌های به‌روز، شاخص‌های اقتصادی روشن و گزارش‌دهی منظم درباره نتایج رویدادهاست.

اولویت آینده صنعت نمایشگاهی کشور باید حرکت از تمرکز صرف بر تعداد نمایشگاه‌ها، بازدیدکنندگان و غرفه‌ها به سمت سنجش نتایج اقتصادی باشد. ارزش واقعی یک نمایشگاه زمانی مشخص می‌شود که معلوم شود چه میزان از ارتباطات ایجادشده به فروش، قرارداد، سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری و صادرات منجر شده است.

در نهایت، نمایشگاه زمانی از یک ویترین اقتصادی به موتور محرک تولید و تجارت تبدیل می‌شود که میان تولیدکننده و بازار ارتباط مؤثر برقرار کند و نتیجه این ارتباط نیز به‌صورت شفاف و قابل‌اندازه‌گیری در اقتصاد منعکس شود.