آیا نسخه ارزی بانک مرکزی دلار را آرام می‌کند؟

به گزارش نماد اقتصاد، نسخه ارزی بانک مرکزی برای بازار ارز چیست؟  بانک مرکزی در شرایطی از کاهش سرعت رشد نقدینگی و ادامه برنامه مدیریت بازار ارز خبر داده که اقتصاد ایران همزمان با دو فشار مهم روبه‌روست؛ نقدینگی همچنان با سرعت بالایی در حال افزایش است و بازار ارز نیز در محدوده‌های بالای قیمتی قرار دارد.

رئیس کل بانک مرکزی با اشاره به کاهش رشد نقدینگی به ۵۱.۶ درصد، بر عزم این نهاد برای مدیریت بازار ارز و خنثی‌سازی جنگ اقتصادی دشمن تأکید کرد.

عبدالناصر همتی، با اشاره به اقدامات این نهاد در کنترل پایه پولی و مدیریت خلق نقدینگی توسط بانک‌ها، اعلام کرد که رشد نقطه به نقطه نقدینگی از ۵۴.۴ درصد در مرداد ماه، به ۵۱.۶ درصد در پایان شهریورماه کاهش یافته است.

همتی با تأکید بر اینکه دشمنان در جنگ اقتصادی امیدوار بودند با تشدید رشد نقدینگی و تداوم تورم، التهابات اقتصادی را در کشور افزایش دهند، اظهار داشت که آن‌ها به اهداف خود نخواهند رسید. وی افزود: بانک مرکزی در هماهنگی با دستگاه‌های ذی‌ربط، با هدف تقویت رشد اقتصادی، در تلاش است تا ضمن استمرار کنترل رشد نقدینگی، کارایی تسهیلات بانکی را ارتقا داده و بهره‌گیری از ابزارهای نوین تأمین مالی زنجیره‌ای را گسترش دهد.

رئیس کل بانک مرکزی در بخش دیگری از اظهارات خود پیرامون سیاست‌های ارزی، با بیان اینکه دشمنان پس از ناکامی در مواجهه نظامی، اکنون فاز جنگ اقتصادی را با هدف قرار دادن بخش مالی و بازار ارز در پیش گرفته‌اند، تصریح کرد: بانک مرکزی بر اساس اختیارات قانونی خود، برای مدیریت و ساماندهی بازار ارز هر اقدامی که ضروری باشد را قاطعانه انجام خواهد داد.

رشد نقدینگی چقدر شد؟

طبق آخرین آمار، رشد نقدینگی در شهریور ۱.۳ درصد بوده و رشد نقدینگی در شش ماه نخست سال به ۲۰.۷ درصد رسیده است. رشد نقطه‌به‌نقطه نقدینگی نیز از ۵۴.۴ درصد در مرداد به ۵۱.۶ درصد در پایان شهریور کاهش یافته است.

کاهش رشد نقطه‌به‌نقطه نقدینگی، در صورت تداوم، می‌تواند برای سیاست پولی خبر مهمی باشد. اما هنوز به معنی کاهش حجم نقدینگی نیست. نقدینگی همچنان در حال افزایش است و سرعت رشد آن نیز بالاست. بنابراین اتفاق مهمی که در آمار شهریور دیده می‌شود، کندتر شدن سرعت رشد است، نه کاهش نقدینگی.

اهمیت این تفاوت زمانی بیشتر مشخص می‌شود که اثر رشد نقدینگی را در تورم و بازار دارایی‌ها بررسی کنیم.

روندی که از ماه‌های قبل شروع شده است

آمار جدید ادامه سیاستی است که بانک مرکزی در ماه‌های گذشته دنبال کرده است. در پایان شهریور، رشد نقدینگی در پنج ماه نخست سال ۱۹ درصد اعلام شده بود؛ رقمی که در مدت مشابه سال گذشته ۱۸ درصد بود.

بانک مرکزی در همین دوره تلاش کرده کنترل بیشتری بر خلق اعتبار بانک‌ها داشته باشد و همزمان تأمین مالی زنجیره‌ای را گسترش دهد. هدف این است که منابع بانکی بیشتر به سمت تولید و مبادلات واقعی اقتصاد برود و کمتر به شکل پول جدید در اقتصاد پخش شود.

آمارهای مربوط به تأمین مالی زنجیره‌ای نیز از رشد قابل توجه این ابزارها خبر می‌دهد. در چهار ماه نخست سال، بیش از ۱۱۷ همت تأمین مالی از این مسیر انجام شده بود؛ در حالی که رقم مدت مشابه سال قبل حدود ۸.۲ همت بود. این رقم در پنج ماه نخست به حدود ۲۶۹ همت رسید و در شش ماه نخست، حجم استفاده از ابزارهایی مانند اوراق گام و برات الکترونیکی حدود ۳۰۸ همت اعلام شد.

افزایش استفاده از این ابزارها نشان می‌دهد بانک مرکزی به دنبال تغییر مسیر تأمین مالی اقتصاد است. اگر این منابع جای بخشی از تسهیلات معمولی را بگیرند، بانک‌ها می‌توانند نیاز بنگاه‌ها را با گردش منابع در زنجیره تولید پاسخ دهند و فشار کمتری برای ایجاد نقدینگی جدید وجود داشته باشد.

البته این سیاست زمانی اثر واقعی خود را نشان می‌دهد که تأمین مالی زنجیره‌ای واقعاً جای بخشی از خلق اعتبار جدید را بگیرد، نه اینکه در کنار روش‌های قبلی صرفاً به حجم تأمین مالی اضافه شود.

پایه پولی هنوز یک علامت مهم است

در کنار کاهش رشد نقدینگی، پایه پولی همچنان رشد قابل توجهی داشته است. بر اساس آمار مربوط به عملکرد شش‌ماهه، پایه پولی از ابتدای سال حدود ۳۴ درصد افزایش یافته و میزان افزایش آن حدود ۷۶۱ همت بوده است. بخشی از این منابع، حدود ۲۷۰ همت، در مسیر تأمین مالی زنجیره‌ای قرار گرفته است.

این اعداد نشان می‌دهد سیاست پولی در شرایطی دنبال می‌شود که اقتصاد همچنان به منابع بانکی نیاز دارد. بانک مرکزی نمی‌تواند صرفاً با بستن مسیر اعتبار، رشد نقدینگی را پایین بیاورد؛ زیرا تولید، سرمایه در گردش و پرداخت‌های جاری بنگاه‌ها نیز به منابع نیاز دارند.

به همین دلیل، بخش مهم سیاست فعلی بانک مرکزی به این برمی‌گردد که منابع موجود را چطور مصرف کند. اگر اعتبار بیشتر به سمت تولید و خرید مواد اولیه برود، اثر آن با اعتباری که وارد بازار دارایی‌ها می‌شود متفاوت خواهد بود.

اثر کاهش رشد نقدینگی بر تورم هنوز مشخص نیست

تورم مهم‌ترین شاخصی است که در نهایت باید نتیجه سیاست کنترل نقدینگی را نشان دهد. در شهریور، مرکز آمار تورم ماهانه را ۴.۲ درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه را ۸۹.۸ درصد اعلام کرده است. تورم سالانه نیز به ۷۳.۶ درصد رسیده است. تورم نقطه‌به‌نقطه در مرداد ۸۹ درصد بود؛ بنابراین در آمار مرکز آمار، این شاخص در شهریور اندکی افزایش داشته است.

در محاسبات بانک مرکزی، تورم نقطه‌به‌نقطه شهریور حدود ۸۳.۸ درصد گزارش شده که پایین‌تر از رقم مرداد است. تفاوت این دو آمار به تفاوت شاخص‌ها و روش محاسبه دو نهاد برمی‌گردد.

در هر دو صورت، سطح تورم همچنان بسیار بالاست. بنابراین هنوز نمی‌توان از روی آمار شهریور گفت کاهش رشد نقدینگی اثر خود را در قیمت کالاها و خدمات نشان داده است.

البته میان سیاست پولی و تورم یک فاصله زمانی وجود دارد. اگر کاهش سرعت رشد نقدینگی در ماه‌های بعد ادامه پیدا کند، اثر آن می‌تواند با تأخیر در تورم دیده شود. بنابراین برای ارزیابی سیاست بانک مرکزی، روند چند ماه آینده مهم‌تر از یک ماه خواهد بود.

بازار ارز در چه وضعیتی قرار دارد؟

در همین زمان، بازار ارز همچنان در محدوده بالای قیمتی قرار دارد. در ۱۳ مهر، دلار آزاد در محدوده حدود ۲۶۸ تا ۲۷۰ هزار تومان معامله شد. در ابتدای معاملات نیز نرخ حدود ۲۶۹ هزار و ۳۰۰ تومان گزارش شد و برخی گزارش‌ها از نزدیک شدن دلار به کانال ۲۷۰ هزار تومان خبر دادند.

این در حالی است که در روزهای قبل، دلار حتی تا محدوده بالاتر از ۲۷۰ هزار تومان نیز حرکت کرده بود و سپس بخشی از این افزایش را پس داد.

بنابراین بازار ارز در حال حاضر در شرایطی قرار دارد که هم قیمت بالا رفته و هم حساسیت بازار نسبت به خبرهای مربوط به عرضه ارز افزایش یافته است. در چنین شرایطی، خبر امروز بانک مرکزی می‌تواند دو اثر متفاوت داشته باشد. اثر اول، افزایش عرضه واقعی ارز است. اثر دوم، اثر روانی و تغییر رفتار خریداران است.

عرضه ۲ میلیارد دلار چگونه می‌تواند بازار را تغییر دهد؟

بانک مرکزی در روزهای اخیر برنامه عرضه تا سقف ۲ میلیارد دلار را آغاز کرده است. مرحله اول با عرضه یک میلیارد دلار شروع شده و امکان ادامه عرضه تا سقف ۲ میلیارد دلار وجود دارد. همزمان سقف فروش ارز با کارت ملی نیز به ۱۰ هزار دلار برای هر فرد بالای ۱۸ سال افزایش یافته است. اثر این تصمیم فقط به مقدار ارزی که وارد بازار می‌شود محدود نیست. در بازار ارز، انتظارات نقش مهمی دارند. وقتی خریدار تصور کند قیمت فردا بالاتر خواهد بود، ممکن است خرید خود را جلو بیندازد. واردکننده نیز ممکن است برای تأمین نیاز آینده زودتر وارد بازار شود. حتی افرادی که نیاز فوری ندارند ممکن است برای حفظ ارزش دارایی خود به خرید ارز روی بیاورند. این رفتار می‌تواند تقاضای امروز را بیشتر کند و خودش به افزایش قیمت منجر شود.

عرضه بانک مرکزی می‌تواند این چرخه را تا حدی برعکس کند. اگر بازار مطمئن شود که در صورت افزایش تقاضا، بانک مرکزی توان و اراده عرضه بیشتر دارد، بخشی از خریداران ممکن است از خرید هیجانی عقب‌نشینی کنند. در این حالت حتی قبل از آنکه تمام ارز عرضه شود، انتظار ورود عرضه بیشتر می‌تواند فشار خرید را کاهش دهد.

چرا قیمت دلار بعد از عرضه فوراً پایین نیامده است؟

در نگاه اول ممکن است این سؤال مطرح شود که اگر بانک مرکزی عرضه ارز را افزایش داده، چرا دلار همچنان در محدوده ۲۶۹ تا ۲۷۰ هزار تومان است؟

پاسخ این است که اثر سیاست ارزی الزاماً با کاهش فوری قیمت دیده نمی‌شود. بازار ابتدا منتظر می‌ماند ببیند چه مقدار ارز واقعاً فروخته می‌شود، نرخ فروش چقدر است و آیا این عرضه در روزهای آینده هم ادامه خواهد داشت یا خیر.

اگر فعالان بازار تصور کنند عرضه بانک مرکزی فقط برای چند روز است، ممکن است بعد از پایان عرضه دوباره خریدها افزایش پیدا کند. اما اگر بازار مطمئن شود بانک مرکزی در صورت بالا رفتن نرخ، عرضه را ادامه می‌دهد، رفتار معامله‌گران می‌تواند تغییر کند.

به همین دلیل، نخستین اثر موفقیت‌آمیز این سیاست ممکن است کاهش نوسان باشد، نه الزاماً سقوط قیمت دلار. اگر دلار چند روز یا چند هفته در محدوده مشخصی بماند و از جهش‌های شدید فاصله بگیرد، این خود یک نتیجه مهم برای بازارساز است.

سقف ۱۰ هزار دلار چه اثری دارد؟

افزایش سقف خرید ارز با کارت ملی نیز بخشی از همین سیاست است. در شرایطی که تقاضای احتیاطی برای ارز بالاست، بانک مرکزی تلاش می‌کند بخشی از این تقاضا را از بازار غیررسمی به مسیر رسمی منتقل کند.

اگر افراد بتوانند ارز مورد نیاز خود را از مسیر رسمی تهیه کنند، بخشی از تقاضا از بازار آزاد خارج می‌شود. این موضوع می‌تواند در کوتاه‌مدت فشار خرید در بازار غیررسمی را کمتر کند. اما یک نکته مهم وجود دارد: فاصله قیمت ارز رسمی و بازار آزاد.

اگر ارز با قیمت بسیار پایین‌تر از بازار عرضه شود، ممکن است بخشی از تقاضا نه برای نیاز واقعی، بلکه برای کسب سود از اختلاف قیمت شکل بگیرد. در این صورت، افزایش سقف خرید لزوماً به کاهش فشار بازار منجر نمی‌شود و حتی می‌تواند تقاضای جدید ایجاد کند. بنابراین نرخ فروش ارز و میزان واقعی عرضه در کنار سقف ۱۰ هزار دلاری اهمیت زیادی دارد.

واکنش بازار طلا و سکه هم مهم است

بازار ارز تنها بازاری نیست که به این سیاست واکنش نشان می‌دهد. در روزهای اخیر طلا و سکه نیز در محدوده‌های بالایی معامله شده‌اند. در ۱۲ مهر، قیمت طلای ۱۸ عیار حدود ۲۶.۴ میلیون تومان و سکه امامی حدود ۲۶۹.۷ میلیون تومان گزارش شده بود.

این بازارها به نرخ دلار حساس هستند. اگر سیاست بانک مرکزی بتواند نرخ ارز را آرام کند، بخشی از فشار افزایشی در بازار طلا و سکه نیز می‌تواند کاهش پیدا کند. اما قیمت طلا فقط به دلار داخلی وابسته نیست و قیمت جهانی طلا نیز اثر دارد. بنابراین حتی در صورت آرام شدن بازار ارز، نمی‌توان انتظار داشت قیمت طلا و سکه دقیقاً به همان اندازه کاهش پیدا کند.

اثر تصمیم امروز بر بازار ارز چه خواهد بود؟

اگر خبر امروز بانک مرکزی با عرضه واقعی و مستمر همراه شود، سه اثر اصلی می‌توان انتظار داشت.

اول، کاهش تقاضای احتیاطی. وقتی خریدار مطمئن شود عرضه ارز ادامه دارد، انگیزه خرید فوری برای جا نماندن از قیمت کمتر می‌شود.

دوم، کاهش نوسان. اگر بانک مرکزی بتواند جلوی جهش‌های کوتاه‌مدت را بگیرد، معامله‌گران نیز با احتیاط بیشتری وارد بازار می‌شوند.

سوم، تغییر انتظارات. این بخش شاید از خود حجم ارز مهم‌تر باشد. اگر بازار به این نتیجه برسد که بانک مرکزی منابع کافی برای مداخله دارد، ممکن است فشار خرید کاهش پیدا کند.

البته اثر معکوس هم ممکن است رخ دهد. اگر بازار تصور کند منابع بانک مرکزی محدود است یا عرضه ۲ میلیارد دلاری تنها یک اقدام موقت است، ممکن است معامله‌گران بعد از پایان عرضه دوباره به خرید برگردند. بنابراین دوام سیاست از حجم اولیه عرضه مهم‌تر خواهد بود.

سیاست ارزی با سیاست نقدینگی چه ارتباطی دارد؟

تصمیم امروز را باید در کنار سیاست کنترل نقدینگی دید. وقتی نقدینگی با سرعت بالا رشد می‌کند و تورم نیز زیاد است، تقاضا برای دارایی‌هایی مانند ارز و طلا معمولاً افزایش پیدا می‌کند. بنابراین بانک مرکزی برای آرام کردن بازار ارز فقط به عرضه دلار نیاز ندارد؛ باید همزمان فشارهای پولی و تورمی را نیز کنترل کند.

از این نظر، کاهش رشد نقدینگی به ۵۱.۶ درصد، در صورت تداوم، می‌تواند در میان‌مدت به سیاست ارزی کمک کند. اما اثر آن فوری نیست.

در کوتاه‌مدت، عرضه ارز و مدیریت انتظارات اهمیت بیشتری دارد. در میان‌مدت، روند نقدینگی و تورم تعیین می‌کند که فشار روی ریال چقدر باقی می‌ماند.

نسخه ارزی بانک مرکزی دو جبهه را همزمان دنبال می‌کند

آمار شهریور نشان می‌دهد سرعت رشد نقدینگی کاهش یافته است. رشد نقطه‌به‌نقطه نقدینگی از ۵۴.۴ درصد به ۵۱.۶ درصد رسیده و رشد ماهانه شهریور نیز ۱.۳ درصد بوده است.

در کنار آن، بانک مرکزی تأمین مالی زنجیره‌ای را توسعه داده تا بخشی از نیاز مالی تولید از مسیرهای جدید پاسخ داده شود. این سیاست می‌تواند به کنترل بهتر منابع بانکی کمک کند، به شرط آنکه واقعاً جایگزین بخشی از خلق اعتبار جدید شود.

در بازار ارز نیز بانک مرکزی وارد مرحله فعال‌تری شده است. عرضه تا سقف ۲ میلیارد دلار، شروع عرضه یک میلیارد دلار و افزایش سقف فروش ارز با کارت ملی به ۱۰ هزار دلار، ابزارهایی هستند که می‌توانند در کوتاه‌مدت سمت عرضه را تقویت کنند.

اما بازار در حال حاضر هنوز در محدوده ۲۶۸ تا ۲۷۰ هزار تومان قرار دارد و بنابراین اثر نهایی این سیاست هنوز مشخص نشده است.

برای ارزیابی تصمیم بانک مرکزی، کاهش یک‌روزه قیمت دلار معیار مناسبی نیست. باید دید در هفته‌های آینده نوسان بازار کمتر می‌شود، تقاضای احتیاطی عقب می‌نشیند و نرخ ارز پس از کاهش عرضه اولیه چه رفتاری خواهد داشت.

اگر این اتفاق رخ دهد، عرضه ارز می‌تواند علاوه بر افزایش عرضه واقعی، انتظارات بازار را هم تغییر دهد. اما اگر با کاهش عرضه دوباره موج خرید شکل بگیرد، مشخص می‌شود که برای تثبیت بازار، عوامل بنیادی‌تری مانند تورم، رشد نقدینگی و وضعیت درآمدهای ارزی باید همزمان مدیریت شوند.

در مجموع، خبر امروز بانک مرکزی را می‌توان ادامه یک سیاست دوگانه دانست: کاهش سرعت رشد متغیرهای پولی از یک طرف و مداخله فعال‌تر در بازار ارز از طرف دیگر. آمار شهریور برای بخش اول یک علامت امیدوارکننده از کاهش سرعت رشد نقدینگی نشان می‌دهد، اما هنوز برای دیدن اثر آن بر تورم زود است. در بازار ارز نیز تصمیم جدید می‌تواند در کوتاه‌مدت از شدت نوسان کم کند، اما ماندگار شدن این اثر و اجرایی شدن نسخه ارزی بانک مرکزی به استمرار عرضه و تغییر انتظارات بازار بستگی دارد.