کم‌آبی چه هزینه‌هایی به اقتصاد کلان‌شهرها تحمیل می‌کند؟

به گزارش نماد اقتصاد، کم‌آبی کلان‌شهری همچون تهران دیگر صرفا یک مسئله محیط‌ زیستی یا موضوعی برای توصیه به کاهش مصرف خانوارها نیست بلکه این معضل کاهش ذخایر منابع سطحی، فشار بر منابع زیرزمینی و تداوم خشکسالی، هزینه تامین و توزیع آب را افزایش می‌دهد و می‌تواند بر فعالیت اقتصادی، زیرساخت، ساخت‌وساز، هزینه خانوار و حتی الگوی توسعه شهری اثر بگذارد.

در چنین شرایطی، آب به یکی از نهاده‌های کمتر دیده‌شده اقتصاد تهران تبدیل شده است؛ نهاده‌ای که نبود آن می‌تواند بسیار پرهزینه‌تر از قیمت درج‌شده روی قبض آب باشد.

تهران؛ ; کلان‌شهری که با معضل کم‌آبی مواجه است

اقتصاد تهران طی دهه‌های گذشته بر پایه تمرکز جمعیت، صنعت، خدمات، ساختمان و فعالیت‌های اداری و تجاری توسعه یافته اما ظرفیت منابع آبی شهر متناسب با این رشد افزایش پیدا نکرده است. نتیجه این عدم تعادل، اکنون در وضعیت سدها و منابع زیرزمینی نمایان شده است.

براساس آخرین اظهارات مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای تهران در شهریور ماه ۱۴۰۵، پنج سد تامین‌کننده آب شرب تهران تنها حدود ۲۵ درصد ظرفیت خود معادل ۴۷۵ میلیون مترمکعب آب ذخیره داشته‌اند. در همین زمان، میانگین پرشدگی سدهای کشور حدود ۵۲ درصد اعلام شده است.

این اعداد زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند که بدانیم سخنگوی آبفای استان تهران در ابتدای شهریور ماه اعلام کرده بود ذخایر سدهای پنج‌گانه حدود ۲۲۰ میلیون مترمکعب با شرایط مطلوب فاصله دارد و تهران ششمین سال متوالی خشکسالی را پشت سر می‌گذارد.

بنابراین مسئله اصلی فقط کم شدن آب پشت سد نیست بلکه مسئله این است که اقتصاد یک کلان‌شهر بزرگ چگونه باید با منبعی محدودتر از گذشته ادامه فعالیت دهد؟

هزینه آب فقط در قبض خانوار دیده نمی‌شود

وقتی از هزینه کم‌آبی صحبت می‌کنیم، نخستین تصویر معمولا افزایش احتمالی قبض آب یا هزینه خرید آب است اما هزینه واقعی بسیار گسترده‌تر از  این‌هاست.

آب باید استحصال، تصفیه، انتقال، پمپاژ و در نهایت در شبکه شهری توزیع شود. هرچه منابع سطحی محدودتر شوند، مدیریت منابع، استفاده از منابع جایگزین و نگهداری شبکه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

به بیان اقتصادی، آب برای شهر یک نهاده تولید است؛ درست مانند برق، گاز، زمین و حمل‌ونقل. هر اختلال در دسترسی پایدار به این نهاده می‌تواند هزینه فعالیت اقتصادی را افزایش دهد.

این موضوع در تهران اهمیت مضاعفی دارد زیرا پایتخت تنها یک شهر مسکونی نیست. حجم بزرگی از خدمات، ادارات، مراکز تجاری، بیمارستان‌ها، هتل‌ها، رستوران‌ها، کارگاه‌ها و صنایع در این محدوده متمرکز شده‌اند. در نتیجه، کم‌آبی می‌تواند به‌تدریج از یک مسئله شبکه آبرسانی به یک مسئله هزینه کسب‌وکار تبدیل شود.

آب؛ حلقه پنهان زنجیره تولید

بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی به شکل مستقیم یا غیرمستقیم به آب وابسته‌اند. صنایع غذایی، دارویی، شیمیایی، فلزی، نیروگاهی و بسیاری از واحدهای خدماتی بدون دسترسی پایدار به آب نمی‌توانند با ظرفیت کامل فعالیت کنند.

البته این به معنای آن نیست که هر کاهش ذخیره سد الزاما به کاهش تولید منجر می‌شود اما در شرایط تنش آبی، هزینه مدیریت منابع و ضرورت سرمایه‌گذاری برای کاهش مصرف و بازچرخانی آب افزایش پیدا می‌کند.

در بخش صنعت، یکی از مسیرهای کاهش این فشار، حرکت به سمت بازچرخانی و استفاده از منابع نامتعارف است. حتی در صنایع معدنی نیز گزارش‌های منتشرشده با استناد به مطالعات مرکز پژوهش‌های مجلس، بر اهمیت بازیابی آب از باطله‌ها و کاهش وابستگی به منابع تازه تاکید کرده‌اند.

این تغییر البته هزینه سرمایه‌گذاری دارد اما در اقتصادی که محدودیت منابع آب به یک مسئله بلندمدت تبدیل شده است، هزینه نکردن برای بهره‌وری آب نیز می‌تواند هزینه اقتصادی خودش را داشته باشد.

یک رابطه مهم؛  آب کمتر، انرژی بیشتر

یکی از ابعاد کمتر دیده‌شده بحران آب، ارتباط آن با انرژی است. آب برای رسیدن به شهر باید منتقل و پمپاژ شود و تصفیه آن نیز به انرژی نیاز دارد. از سوی دیگر، هرچه منابع در دسترس محدودتر شوند، مدیریت شبکه و استفاده از تاسیسات بیشتر اهمیت پیدا می‌کند. به همین دلیل، مسئله آب و انرژی را نمی‌توان کاملا جدا از یکدیگر دید.

این ارتباط در تهران اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا شهر هم‌زمان با محدودیت منابع آب و فشار بر شبکه انرژی مواجه است. در چنین شرایطی، هرگونه افزایش نیاز به پمپاژ، تصفیه یا تامین منابع جایگزین، هزینه‌های زیرساختی بیشتری ایجاد می‌کند.

بنابراین بخشی از هزینه کم‌آبی ممکن است اصلا در بازار آب دیده نشود و از مسیر بودجه عمومی و سرمایه‌گذاری زیرساختی به اقتصاد منتقل شود.

خانوار؛ آخرین حلقه‌ای که هزینه را پرداخت می‌کند

در طرف دیگر این معادله، خانوار قرار دارد. مصرف آب تهران در ماه‌های اخیر کاهش قابل‌توجهی داشته است. طبق اعلام آبفای تهران، مصرف روزانه در روز ۲۱ تیر ماه ۱۴۰۵ نسبت به روز مشابه سال ۱۴۰۳ حدود ۵۰۰ میلیون لیتر کاهش یافته و به حدود ۳.۴۵ میلیون مترمکعب رسیده است. با این حال، سرانه مصرف همچنان ۱۹۵ لیتر در شبانه‌روز اعلام شده است؛ یعنی ۶۵ لیتر بالاتر از الگوی ۱۳۰ لیتری.

این کاهش مصرف نشان می‌دهد خانوارها نیز بخشی از هزینه مدیریت بحران را از طریق تغییر رفتار پرداخت کرده‌اند اما این تغییر رفتار خود هزینه دارد. کاهش مصرف می‌تواند به معنای استفاده کمتر از کولر آبی، کاهش شست‌وشو، تغییر الگوی آبیاری فضای سبز یا نصب تجهیزات کاهنده باشد.

برای مثال، آبفای تهران اعلام کرده است که در صورت خاموش کردن روزانه یک ساعت کولرهای آبی، حدود ۷۵ میلیون لیتر آب در روز صرفه‌جویی می‌شود. این رقم نشان می‌دهد حتی تجهیزات سرمایشی خانوار نیز به بخشی از معادله منابع آبی شهر تبدیل شده‌اند.

از این زاویه، بحران آب فقط مسئله مصرف کمتر نیست مسئله، تغییر سبک زندگی برای سازگار شدن با منابع محدودتر است.

هزینه پنهان کم‌آبی؛ سرمایه‌گذاری اجباری

وقتی یک شهر با کمبود یک نهاده حیاتی مواجه می‌شود، معمولا باید برای جبران آن سرمایه‌گذاری کند. در حوزه آب، این سرمایه‌گذاری می‌تواند شامل اصلاح شبکه، کاهش هدررفت، نصب کنتورهای هوشمند، تجهیزات کاهنده، توسعه تصفیه‌خانه‌ها، بازچرخانی پساب و بهبود سامانه‌های انتقال باشد.

آبفای تهران در سال جاری از برنامه نصب کنتورهای هوشمند برای مشترکان پرمصرف و توسعه تجهیزات کاهنده مصرف خبر داده است. همچنین اعلام شده بود که تجهیزات کاهنده در صدها هزار واحد نصب شده است.

این سرمایه‌گذاری‌ها در نگاه نخست هزینه هستند اما در اقتصاد آب باید آن‌ها را بخشی از هزینه جلوگیری از خسارت‌های بزرگ‌تر دانست.

به عبارت دیگر، شهر با یک انتخاب ساده مواجه نیست که هزینه کنیم یا نکنیم. بخشی از هزینه‌ها در هر دو حالت وجود دارد؛ تفاوت در این است که هزینه پیشگیری و بهره‌وری چقدر باشد و هزینه خسارت ناشی از ادامه روند فعلی چقدر.

زیرزمین؛ حساب بانکی‌ای که برداشت از آن بی‌هزینه نیست

یکی از مهم‌ترین بخش‌های معادله آب تهران، منابع زیرزمینی است. وقتی منابع سطحی کاهش پیدا می‌کنند، فشار بر منابع زیرزمینی افزایش می‌یابد اما آب زیرزمینی یک ذخیره نامحدود نیست که بتوان برای همیشه از آن برداشت کرد.

در سطح ملی، وزیر نیرو در خرداد ماه ۱۴۰۵ از رقمی معادل ۱۵۰ میلیارد مترمکعب اضافه‌برداشت تاریخی از سفره‌های زیرزمینی سخن گفته است. پیامد این روند تنها کاهش سطح آبخوان نیست و برداشت بیش از ظرفیت می‌تواند با فرونشست زمین نیز ارتباط داشته باشد.

رئیس سازمان نقشه‌برداری کشور در خرداد ماه امسال، توقف برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی را مهم‌ترین راهکار فوری مقابله با فرونشست عنوان کرد و از مشاهده این پدیده با شدت‌های مختلف در بخش بزرگی از کشور خبر داد.

فرونشست از منظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد زیرا خسارت آن می‌تواند به زیرساخت‌های حمل‌ونقل، ساختمان‌ها، خطوط انتقال، شبکه‌های آب و فاضلاب و دیگر دارایی‌های شهری منتقل شود. بنابراین برداشت امروز از آبخوان می‌تواند هزینه‌ای را به آینده زیرساختی شهر منتقل کند.

آیا آب به متغیر جدید بازار مسکن تبدیل می‌شود؟

در سال‌های گذشته، عواملی مانند دسترسی به مترو، بزرگراه، مدرسه، بیمارستان، فضای سبز و مراکز تجاری در ارزش‌گذاری مناطق شهری اهمیت داشتند اما با تشدید تنش آبی، پایداری دسترسی به آب نیز می‌تواند به یکی از مولفه‌های مهم کیفیت زندگی و توسعه شهری تبدیل شود.

فعلا نمی‌توان براساس داده‌های موجود ادعا کرد که قیمت مسکن مناطق مختلف تهران به‌طور مستقیم تحت تاثیر تنش آبی تغییر کرده است اما از منظر اقتصادی، هر عاملی که کیفیت و پایداری خدمات شهری را تغییر دهد، می‌تواند در بلندمدت بر جذابیت سکونت و سرمایه‌گذاری اثرگذار باشد.

اگر محدودیت منابع آب پایدار شود، پرسش‌های تازه‌ای درباره ظرفیت توسعه برخی مناطق، تراکم جمعیت و محل استقرار فعالیت‌های جدید شکل خواهد گرفت. در اینجا آب دیگر فقط یک خدمت شهری نیست بلکه به بخشی از ظرفیت توسعه شهر تبدیل می‌شود.

صنعت و شهر؛ رقابت بر سر یک منبع محدود

تهران و پیرامون آن مجموعه بزرگی از فعالیت‌های صنعتی و خدماتی را در خود جای داده است. در شرایط عادی، مصرف آب شهری، صنعتی و سایر مصارف را می‌توان در چارچوب شبکه تامین مدیریت کرد اما در شرایط تنش، تخصیص منابع اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

این مسئله می‌تواند در آینده تصمیم‌گیری درباره محل استقرار صنایع جدید، فناوری مورد استفاده، میزان بازچرخانی آب و حتی طراحی پروژه‌های عمرانی را تحت تاثیر قرار دهد. از همین رو، یکی از مهم‌ترین تغییرات احتمالی در اقتصاد شهری تهران، حرکت از اقتصاد مصرف آب به اقتصاد بهره‌وری آب است.

در این مدل، یک واحد تولیدی صرفا براساس میزان تولید خود ارزیابی نمی‌شود بلکه میزان آب مصرف‌شده برای ایجاد آن تولید نیز اهمیت پیدا می‌کند.

یک نکته امیدوارکننده؛ مصرف هم قابلیت اصلاح دارد

تصویر منابع آبی تهران نگران‌کننده است اما داده‌های مصرف نشان می‌دهد رفتار شهروندان می‌تواند بخشی از فشار را کاهش دهد.

آبفای تهران اعلام کرده سرانه مصرف آب از بیش از ۲۴۰ لیتر در سال ۱۴۰۳ به حدود ۲۲۰ لیتر در سال ۱۴۰۴ و سپس به حدود ۱۹۵ لیتر در تیرماه ۱۴۰۵ رسیده است. همچنین اعلام شده که در صورت رسیدن همه شهروندان به الگوی ۱۳۰ لیتری، سالانه حدود ۳۵۵ میلیون مترمکعب آب صرفه‌جویی خواهد شد.

بنابراین مسئله فقط سمت عرضه نیست. در اقتصاد آب، هر مترمکعب صرفه‌جویی‌شده می‌تواند به اندازه یک واحد جدید تامین آب اهمیت داشته باشد؛ به‌خصوص زمانی که ساخت زیرساخت‌های جدید انتقال و تامین آب زمان‌بر و پرهزینه است.

مسئله تهران فقط تابستان نیست

شاید مهم‌ترین نکته برای اقتصاد تهران این باشد که مسئله آب را نباید صرفا به روزهای گرم تابستان محدود کرد. تا روز ۱۴ شهریور ماه، طبق آمار منتشرشده نیمی از ظرفیت مخازن سدهای کشور خالی بوده است و سدهای لار و ماملو در تهران در وضعیت بحرانی از نظر پرشدگی قرار داشته‌اند.

از سوی دیگر، در ابتدای شهریور ماه ذخایر سدهای پنج‌گانه تهران حدود ۲۶ درصد اعلام شده بود و مسئولان درباره ضرورت مدیریت مصرف برای پاییز و زمستان نیز هشدار داده بودند. این یعنی اقتصاد شهری باید با یک مسئله ساختاری مواجه شود، نه یک بحران کوتاه‌مدت.

اگر خشکسالی و تغییر الگوی بارش ادامه پیدا کند، موضوع اصلی دیگر این نخواهد بود که آیا امسال آب کم داریم؟ بلکه پرسش بزرگ‌تر این است که تهران با چه میزان آب می‌تواند جمعیت، صنعت، خدمات و ساخت‌وساز خود را به شکل پایدار اداره کند؟

آب؛ متغیر خاموش اقتصاد تهران

اقتصاد شهری معمولا با شاخص‌هایی مانند قیمت مسکن، اجاره، حمل‌ونقل، اشتغال، تورم و سرمایه‌گذاری سنجیده می‌شود اما پشت همه این متغیرها مجموعه‌ای از زیرساخت‌ها قرار دارد که آب یکی از مهم‌ترین آن‌هاست.

کم‌آبی ابتدا خود را در مخازن سدها نشان می‌دهد؛ سپس به مدیریت مصرف می‌رسد؛ بعد هزینه زیرساخت ایجاد می‌کند و در صورت تداوم، می‌تواند بر محل استقرار فعالیت اقتصادی، هزینه تولید، کیفیت زندگی و الگوی توسعه شهری اثر بگذارد. از این منظر، آب دیگر فقط یک مسئله محیط‌زیستی نیست بلکه بخشی از معادله اقتصادی تهران است.

تهران برای عبور از تنش آبی تنها به منابع جدید نیاز ندارد بلکه باید ارزش اقتصادی هر مترمکعب آب را در تمام زنجیره مصرف افزایش دهد؛ از خانه و اداره گرفته تا صنعت و خدمات.

در نهایت، شاید مهم‌ترین هزینه کم‌آبی همان هزینه‌ای باشد که در هیچ قبضی نوشته نمی‌شود: هزینه توسعه شهری در اقتصادی که منبع آب آن محدودتر از گذشته شده است.