افزایش قیمت بنزین چگونه نرخ خودرو، حمل‌ونقل و مواد غذایی را تغییر می‌دهد؟

به گزارش نماد اقتصاد، افزایش قیمت بنزین در اقتصاد، ابتدا یک شوک مستقیم به هزینه خانوار و شرکت‌های حمل‌ونقل وارد می‌کند، اما دامنه اثر آن به همین مرحله محدود نمی‌ماند. صندوق بین‌المللی پول در مطالعه‌ای که در ژوئیه ۲۰۲۶ منتشر کرد، با بررسی بیش از دو دهه داده درباره قیمت بنزین، گازوئیل، گندم و برنج در کشورهای مختلف، نتیجه گرفت که انتقال قیمت سوخت به بازار داخلی سریع‌تر از انتقال قیمت مواد غذایی است و افزایش قیمت‌ها نیز معمولا با شدت بیشتری نسبت به کاهش قیمت‌ها به مصرف‌کننده منتقل می‌شود.

این سازوکار از آنجا اهمیت دارد که سوخت یکی از نهاده‌های اصلی حمل‌ونقل است. هر افزایش در هزینه سوخت می‌تواند هزینه جابه‌جایی مسافر و کالا را بالا ببرد و در ادامه، بخشی از این هزینه به قیمت نهایی کالا منتقل شود. بانک جهانی نیز در بررسی پیامدهای شوک انرژی در سال ۲۰۲۶ تاکید کرده است که افزایش هزینه نفت می‌تواند از مسیر هزینه‌های حمل‌ونقل، تولید و کودهای شیمیایی به قیمت مواد غذایی فشار وارد کند.

در همین چارچوب، افزایش قیمت بنزین را باید بخشی از یک زنجیره قیمتی دانست؛ زنجیره‌ای که از انرژی آغاز می‌شود، به حمل‌ونقل می‌رسد و سپس می‌تواند هزینه تولید، توزیع و مصرف را تحت تاثیر قرار دهد. شدت این انتقال اما در همه کشورها یکسان نیست و به ساختار بازار، سیاست‌های قیمتی، نرخ ارز و میزان وابستگی اقتصاد به واردات بستگی دارد.

حمل‌ونقل؛ نخستین حلقه انتقال شوک

مهم‌ترین اثر کوتاه‌مدت افزایش قیمت بنزین در بخش حمل‌ونقل ظاهر می‌شود. افزایش هزینه سوخت برای خودروهای شخصی، تاکسی‌ها، ناوگان حمل‌ونقل و بخشی از خدمات وابسته، انگیزه کاهش مصرف، کاهش مسافت طی‌شده یا استفاده بیشتر از شیوه‌های جایگزین حمل‌ونقل را افزایش می‌دهد. مطالعات اقتصادی نیز نشان می‌دهند که واکنش مصرف‌کنندگان به قیمت سوخت در ابتدا از مسیر کاهش پیمایش و در افق طولانی‌تر از طریق تغییر نوع خودرو و افزایش بهره‌وری سوخت رخ می‌دهد.

در عین حال در بخش حمل‌ونقل تجاری، امکان انتقال هزینه به قیمت کالا اهمیت بیشتری دارد. کامیون، وانت و سایر وسایل نقلیه جاده‌ای برای جابه‌جایی کالا به سوخت وابسته‌اند و افزایش هزینه آن می‌تواند حاشیه سود شرکت‌های حمل‌ونقل را کاهش دهد. در صورتی که بازار اجازه دهد، این شرکت‌ها بخشی از هزینه جدید را در نرخ حمل لحاظ می‌کنند و در نهایت فشار قیمتی به حلقه بعدی زنجیره منتقل می‌شود. بانک جهانی نیز تاکید کرده است که در اقتصادهایی که وابستگی حمل کالا به جاده زیاد است، افزایش قیمت سوخت می‌تواند با سرعت زیادی به نرخ حمل و قیمت کالاهای اساسی منتقل شود.

از این منظر، افزایش قیمت بنزین برای اقتصادهایی که شبکه توزیع گسترده و وابستگی بالایی به حمل جاده‌ای دارند، تنها یک سیاست انرژی نیست؛ بلکه یک متغیر موثر بر هزینه لجستیک نیز محسوب می‌شود. افزایش هزینه لجستیک می‌تواند قیمت تمام‌شده تولیدکننده را بالا ببرد، حتی اگر قیمت خود محصول در مرحله تولید تغییر نکرده باشد.

مواد غذایی چگونه تحت تاثیر قرار می‌گیرند؟

انتقال اثر افزایش قیمت بنزین به مواد غذایی از چند مسیر انجام می‌شود. نخست، هزینه حمل محصولات از مزرعه و واحد تولیدی به مراکز عمده‌فروشی و سپس فروشگاه‌ها افزایش می‌یابد. دوم، هزینه ماشین‌آلات و نهاده‌های وابسته به انرژی می‌تواند بالا برود. سوم، افزایش قیمت سوخت می‌تواند قیمت برخی نهاده‌های کشاورزی، به‌ویژه در شرایطی که بازار انرژی و کودهای شیمیایی هم‌زمان تحت فشار باشند، افزایش دهد.

بانک جهانی گزارش کرده است که پس از آغاز جنگ خاورمیانه در سال ۲۰۲۶ و اختلال در مسیر کشتیرانی تنگه هرمز، شاخص قیمت جهانی مواد غذایی در آوریل به بالاترین سطح از ژانویه ۲۰۲۴ رسید و طی دو ماه نخست پس از آغاز درگیری، قیمت جهانی غذا ۵ درصد افزایش یافت. در همین دوره، شاخص روغن‌ها و کنجاله‌ها ۱۰ درصد بالا رفت؛ بخشی از این فشار به افزایش قیمت نفت و تقاضای سوخت‌های زیستی مرتبط بود.

برای ایران، این کانال انتقال اهمیت بیشتری دارد. بانک جهانی در گزارش منطقه‌ای خود اعلام کرده است که تورم مواد غذایی ایران در فوریه ۲۰۲۶ به حدود ۹۸ درصد سالانه رسیده بود؛ بنابراین اقتصاد در شرایطی وارد شوک‌های جدید انرژی شده که سطح قیمت مواد غذایی از قبل تحت فشار شدیدی قرار داشته است.

در چنین شرایطی، افزایش قیمت بنزین لزوما به این معنا نیست که قیمت تمام مواد غذایی با همان درصد رشد می‌کند. پژوهش بانک جهانی نشان می‌دهد انتقال قیمت ناقص است و شدت آن به منطقه، وضعیت واردکننده یا صادرکننده بودن کشور و سیاست‌های داخلی بستگی دارد. با این حال، افزایش قیمت سوخت معمولا سریع‌تر از کاهش آن به قیمت‌های داخلی منتقل می‌شود؛ پدیده‌ای که پژوهشگران از آن به عنوان اثر نامتقارن یا «ratchet effect» یاد کرده‌اند.

تجربه ایران چه می‌گوید؟

تجربه اصلاح قیمت بنزین در ایران در سال ۲۰۱۹ یکی از معدود شواهد مستقیم برای بررسی این مسئله است. بانک جهانی گزارش کرده است که در نوامبر ۲۰۱۹ قیمت بنزین سهمیه‌ای از ۱۰ هزار به ۱۵ هزار ریال در هر لیتر افزایش یافت و قیمت مصرف بالاتر از سهمیه نیز از ۱۰ هزار به ۳۰ هزار ریال رسید. این اصلاح با هدف کاهش مصرف، محدود کردن قاچاق و کاهش فشار بر منابع ارزی انجام شد.

مدل بانک جهانی برای بررسی پیامدهای این اصلاح، فقط هزینه مستقیم سوخت را در نظر نگرفت؛ بلکه اثر غیرمستقیم افزایش قیمت سایر کالاها و خدمات را نیز محاسبه کرد. نتیجه قابل توجه بود: متوسط کاهش رفاه ناشی از اثرات غیرمستقیم حدود ۳.۴ درصد برآورد شد، در حالی که اثر مستقیم حدود ۲.۸ درصد بود. برای پایین‌ترین دهک درآمدی نیز زیان غیرمستقیم بیش از دو برابر زیان مستقیم برآورد شد.

این یافته نشان می‌دهد پاسخ به این پرسش که افزایش قیمت بنزین چگونه هزینه زندگی را تغییر می‌دهد، صرفً با محاسبه مبلغ پرداختی در جایگاه سوخت ممکن نیست. خانواری که مصرف مستقیم بنزین پایینی دارد نیز ممکن است از طریق افزایش هزینه حمل کالا، خدمات و سایر اقلام مصرفی تحت تاثیر قرار گیرد.

بانک جهانی همچنین برآورد کرده بود که اصلاح قیمت مورد بررسی می‌توانست نرخ فقر را ۲.۹ واحد درصد افزایش دهد و ضریب جینی را ۰.۵ واحد بالا ببرد، در حالی که پرداخت‌های جبرانی هدفمند می‌توانست بخش مهمی از این اثر را برای خانوارهای کم‌درآمد خنثی کند.

افزایش قیمت بنزین و بازار خودرو

اثر افزایش قیمت بنزین بر بازار خودرو متفاوت از بازار مواد غذایی است و بیشتر از مسیر تغییر رفتار مصرف‌کننده ظاهر می‌شود. شواهد پژوهشی نشان می‌دهد افزایش قیمت سوخت تقاضا برای خودروهای کم‌مصرف‌تر را افزایش می‌دهد و در مقابل، جذابیت اقتصادی خودروهای پرمصرف کاهش می‌یابد. مطالعه‌ای درباره بازار خودروهای کارکرده نشان داده است که قیمت خودروها با ارزش فعلی هزینه سوخت آینده ارتباط دارد و مصرف‌کنندگان ارزش اقتصادی بهره‌وری سوخت را در قیمت خودرو لحاظ می‌کنند.

مطالعه دیگری که بازار خودرو در کشورهای مختلف را بررسی کرده است نیز نشان می‌دهد افزایش قیمت بنزین با حرکت تقاضا به سمت خودروهای کم‌مصرف‌تر همراه است. در یک پژوهش دیگر درباره ترکیب ناوگان خودرو نیز برآورد شده است که افزایش ۱۰ درصدی قیمت بنزین، در کوتاه‌مدت می‌تواند بهره‌وری سوخت ناوگان را ۰.۲۲ درصد و در بلندمدت ۲.۰۴ درصد افزایش دهد.

بنابراین، افزایش قیمت بنزین الزاما به افزایش عمومی قیمت خودرو منجر نمی‌شود. اثر آن می‌تواند میان انواع خودروها متفاوت باشد؛ خودروهای کم‌مصرف ممکن است از نظر تقاضا جذاب‌تر شوند، در حالی که خودروهای پرمصرف با کاهش تقاضا و افت ارزش نسبی مواجه شوند.

در اقتصاد ایران، این اثر می‌تواند در صورت تداوم شوک قیمتی، به تغییر ترجیحات مصرف‌کنندگان میان خودروهای کم‌مصرف و پرمصرف منجر شود؛ با این حال، منابع بررسی‌شده داده‌ای برای اندازه‌گیری دقیق اثر چنین تغییری بر قیمت خودروهای ایران در سال ۲۰۲۶ ارائه نمی‌کنند و بنابراین نمی‌توان رقم مشخصی برای این بخش اعلام کرد.

اثر بر تورم و قدرت خرید

افزایش قیمت بنزین زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که اقتصاد هم‌زمان با تورم بالا، کاهش قدرت خرید و محدودیت سیاست‌های حمایتی روبه‌رو باشد. بانک جهانی در پژوهش خود درباره انتقال شوک سوخت نشان می‌دهد اثر افزایش قیمت سوخت فقط به گروه انرژی محدود نمی‌ماند و بخش‌هایی مانند حمل‌ونقل و مواد غذایی نیز واکنش نشان می‌دهند. این اثر در اقتصادهای در حال توسعه می‌تواند گسترده‌تر باشد.

در ایران نیز سابقه اصلاح قیمت سوخت نشان می‌دهد اثر غیرمستقیم می‌تواند از اثر مستقیم بزرگ‌تر باشد. از همین رو، سیاست جبرانی هدفمند نقش مهمی در کاهش فشار بر خانوارهای کم‌درآمد دارد. بانک جهانی نیز در سیاست‌گذاری مربوط به یارانه‌های سوخت توصیه می‌کند در صورت اصلاح قیمت‌ها، منابع آزادشده به سمت حمایت هدفمند از خانوارهای آسیب‌پذیر و سرمایه‌گذاری‌های مولد هدایت شود.

از سوی دیگر، پایین نگه داشتن قیمت سوخت نیز هزینه اقتصادی دارد. بانک جهانی هشدار داده است که یارانه‌های سوخت می‌توانند فشار قابل‌توجهی بر بودجه دولت ایجاد کنند، تخصیص منابع را مختل کنند و الزاما به شکل موثری به خانوارهای کم‌درآمد نرسند. بنابراین مسئله سیاست‌گذار صرفا انتخاب میان بنزین ارزان و بنزین گران نیست؛ بلکه نحوه اصلاح قیمت و سازوکار توزیع منافع و هزینه‌های آن اهمیت دارد.

بازار خودرو و حمل‌ونقل در برابر شوک پایدار

اگر افزایش قیمت بنزین کوتاه‌مدت باشد، واکنش اصلی خانوارها می‌تواند کاهش سفرهای غیرضروری و مصرف سوخت باشد. اما اگر افزایش قیمت پایدار بماند، شواهد پژوهشی نشان می‌دهد رفتار مصرف‌کننده به تدریج تغییر می‌کند و انتخاب خودروهای کم‌مصرف‌تر، کاهش پیمایش و تغییر شیوه حمل‌ونقل اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

در بازار خودرو، این تغییر می‌تواند ارزش اقتصادی خودروهای مختلف را از نو تعریف کند. در بازار حمل‌ونقل نیز شرکت‌ها ناچار می‌شوند هزینه سوخت را در محاسبات خود وارد کنند و در صورت امکان، آن را به نرخ خدمات منتقل کنند. نتیجه نهایی به ساختار رقابت در بازار، امکان جایگزینی سوخت، بهره‌وری ناوگان و سیاست‌های قیمت‌گذاری بستگی دارد.

شوک بنزین، شوک زنجیره‌ای است

تجربه ایران و شواهد بین‌المللی نشان می‌دهد افزایش قیمت بنزین را نمی‌توان صرفا افزایش یک قلم از هزینه‌های خانوار تلقی کرد. سوخت از طریق حمل‌ونقل، تولید و توزیع به قیمت کالاها منتقل می‌شود و در میان این کالاها، مواد غذایی به دلیل وابستگی گسترده به حمل‌ونقل و نهاده‌های انرژی، در معرض فشار بیشتری قرار دارند.

در بازار خودرو نیز اثر اصلی از مسیر تغییر ارزش اقتصادی مصرف سوخت و ترجیحات خریداران ظاهر می‌شود؛ به‌گونه‌ای که خودروهای کم‌مصرف می‌توانند جذابیت بیشتری پیدا کنند و خودروهای پرمصرف تحت فشار تقاضا قرار گیرند.

تجربه سال ۲۰۱۹ ایران همچنین نشان می‌دهد که هزینه اصلی اصلاح قیمت سوخت فقط در جایگاه پرداخت نمی‌شود؛ بخشی از آن در قالب افزایش هزینه کالاها و خدمات و کاهش قدرت خرید خانوار ظاهر می‌شود. از این رو، هر سیاست افزایش قیمت سوخت بدون سازوکار جبرانی و بدون توجه به اثرات زنجیره‌ای آن، می‌تواند فشار بیشتری بر دهک‌های پایین درآمدی وارد کند.