جنگ خاورمیانه زنجیره تامین پلاستیک در ژاپن را مختل کرد

به گزارش نماد اقتصاد،  ژاپن که بخش عمده نفت خام مورد نیاز خود را از کشورهای خاورمیانه تامین می‌کند، اکنون با کمبود گسترده نفتا مواجه شده؛ ماده‌ای کلیدی که در فرایند تولید انواع محصولات پلاستیکی مورد استفاده قرار می‌گیرد. نتیجه این وضعیت، کمبود کیسه‌های پلاستیکی، ظروف بسته‌بندی مواد غذایی، دستکش‌های یکبار مصرف و طیف وسیعی از محصولات وابسته به صنایع پتروشیمی در سراسر این کشور بوده است.

صنعت غذا و خرده‌فروشی ژاپن از نخستین بخش‌هایی هستند که آثار این بحران را به‌طور مستقیم احساس کرده‌اند. این بخش به تنهایی نزدیک به یک‌سوم از مصرف سالانه بیش از هشت میلیون تن پلاستیک در ژاپن را به خود اختصاص می‌دهد و افزایش قیمت مواد اولیه و محدودیت عرضه، فشار قابل‌توجهی بر فعالان این صنعت وارد کرده است. در واکنش به شرایط موجود، برخی فروشگاه‌ها و مراکز عرضه مواد غذایی مشتریان را به استفاده از ظروف و کیسه‌های شخصی تشویق کرده و حتی برای این اقدام مشوق‌هایی در نظر گرفته‌اند.

اهمیت نفتا برای اقتصاد ژاپن از آن جهت است که این ماده از فرآوری نفت خام به دست می‌آید و پایه تولید طیف گسترده‌ای از محصولات صنعتی از جمله پلاستیک‌ها، جوهرهای چاپ، چسب‌های صنعتی و تجهیزات پزشکی محسوب می‌شود. از این رو هرگونه اختلال در تامین آن می‌تواند صنایع مختلف را تحت تاثیر قرار دهد.

آمارهای منتشرشده از سوی انجمن صنایع پتروشیمی ژاپن نشان می‌دهد تولید پلی‌اتیلن مورد استفاده در ساخت کیسه‌های خرید و زباله در ماه مارس ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۲۵ حدود ۶۲ درصد کاهش یافته است. همچنین تولید بسیاری از دیگر انواع پلاستیک نیز افت محسوسی را تجربه کرده که نشان‌دهنده عمق بحران در زنجیره تامین مواد اولیه است.

این وضعیت به یکی از چالش‌های مهم دولت سانائه تاکایچی، نخست وزیر ژاپن تبدیل شده است. اگرچه مقامات دولتی تلاش کرده‌اند کمبودهای موجود را صرفا یک چالش موقت در زنجیره توزیع توصیف کنند، اما بسیاری از فعالان صنعتی و تحلیلگران اقتصادی معتقدند مسئله فراتر از یک اختلال کوتاه‌مدت است و احتمال تشدید کمبودها در ماه‌های آینده وجود دارد. بازتاب این نگرانی‌ها در افکار عمومی نیز قابل مشاهده است و نتایج نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد شهروندان ژاپنی بحران تامین محصولات پلاستیکی را در زمره دغدغه‌های اصلی خود قرار داده‌اند.

فرهنگ مصرف در ژاپن نیز بر پیچیدگی این مسئله افزوده است. هرچند از سال ۲۰۲۰ دریافت هزینه برای کیسه‌های پلاستیکی در فروشگاه‌ها اجباری شده، اما استفاده گسترده از بسته‌بندی‌های چندلایه و پوشش‌های پلاستیکی همچنان بخشی از استانداردهای خدماتی و بهداشتی این کشور محسوب می‌شود. اکنون کاهش عرضه و افزایش قیمت‌ها این الگوی مصرف را با فشارهای فزاینده‌ای مواجه کرده است.

در یکی از فروشگاه‌های زنجیره‌ای واقع در حومه شهر کاوازاکی، مدیر مجموعه اعلام کرده است که کارکنان فروشگاه ناچار شده‌اند از استفاده از کیسه‌های پلاستیکی جداگانه برای بسته‌بندی میوه و سبزیجات خودداری کنند. به گفته وی، افزایش قیمت و محدودیت عرضه باعث شده بسیاری از اقلام بسته‌بندی که پیش‌تر به‌صورت روزمره مورد استفاده قرار می‌گرفتند، دیگر در دسترس نباشند.

شرایط مشابهی در نانوایی‌ها و کسب‌وکارهای کوچک نیز مشاهده می‌شود. برخی نانوایی‌ها با نصب اطلاعیه‌هایی به مشتریان اعلام کرده‌اند که به دلیل کمبود نفتا و اختلال در تولید محصولات پلاستیکی، امکان تامین کیسه‌های مخصوص نگهداری نان را ندارند. در عین حال، دستکش‌های یکبار مصرف مورد استفاده در صنایع غذایی نیز با کمبود شدید مواجه شده‌اند؛ موضوعی که در کشوری با استانداردهای سخت‌گیرانه بهداشتی اهمیت ویژه‌ای دارد.

افزایش هزینه‌ها تنها به بخش بسته‌بندی محدود نشده است. بسیاری از تامین‌کنندگان ظروف پلاستیکی مورد استفاده در رستوران‌ها و فروشگاه‌های عرضه غذای آماده از افزایش قابل‌توجه قیمت محصولات خود خبر داده‌اند. در برخی مناطق، کسب‌وکارها برای کاهش مصرف ظروف یکبار مصرف، مشتریانی که ظروف شخصی به همراه داشته باشند را به ارائه خدمات یا تخصیص اقلام رایگان تشویق می‌کنند.

بحران کنونی حتی سیستم مدیریت پسماند شهری را نیز تحت تاثیر قرار داده است. در بسیاری از شهرهای ژاپن، تفکیک زباله‌های خانگی بر اساس کیسه‌های پلاستیکی استاندارد با رنگ‌های مشخص انجام می‌شود. اما افزایش تقاضا و هجوم شهروندان برای خرید این کیسه‌ها موجب محدودیت گسترده دسترسی به آن‌ها در بازار شده است. برخی فروشگاه‌ها ناچار شده‌اند برای جلوگیری از احتکار، سقف خرید تعیین کنند و در بعضی مناطق نیز شهرداری‌ها به‌طور موقت استفاده از کیسه‌های غیراستاندارد را مجاز اعلام کرده‌اند.

البته ژاپن تنها کشوری نیست که با چنین چالشی روبه‌رو شده است. در همین رابطه اقتصاد بسیاری از کشورهای شرق آسیا وابستگی بالایی به واردات نفت خام و نفتا از خاورمیانه دارند و در نتیجه از تحولات این منطقه تاثیر می‌پذیرند. در کره‌جنوبی نیز همزمان با آغاز بحران، فروش روزانه کیسه‌های زباله پلاستیکی در سئول جهش قابل‌توجهی را تجربه کرد و دولت برای کنترل بازار ناچار به اعمال محدودیت‌های خرید شد.

تایوان نیز که یکی از بالاترین سرانه‌های مصرف کیسه‌های پلاستیکی در جهان را دارد، با افزایش شدید قیمت مواد اولیه مواجه شده است. این کشور حدود ۷۰ درصد نفت خام مورد نیاز خود را از خاورمیانه وارد می‌کند و رشد هزینه‌های تامین مواد پتروشیمی باعث شده قیمت عمده‌فروشی محصولات پلاستیکی در سال جاری میلادی افزایش چشمگیری داشته باشد. مقامات تایوانی نیز از شهروندان خواسته‌اند از خریدهای هیجانی و انبار کردن محصولات پلاستیکی خودداری کنند و همزمان نظارت بر بازار را برای جلوگیری از سوءاستفاده‌های احتمالی تشدید کرده‌اند.

به طور کلی بحران کمبود نفتا بار دیگر نشان داده است که اختلال در بازار انرژی می‌تواند پیامدهایی بسیار فراتر از افزایش قیمت نفت داشته باشد. وابستگی بالای اقتصاد کشورهای آسیایی به منابع انرژی خاورمیانه سبب شده هرگونه تنش ژئوپلیتیکی در این منطقه مستقیما بر زنجیره‌های تامین صنعتی، قیمت کالاهای مصرفی و حتی الگوهای روزمره زندگی شهروندان اثرگذار باشد. به همین دلیل اگر درگیری‌های منطقه‌ای ادامه پیدا کند، احتمال گسترش کمبود مواد اولیه پتروشیمی و افزایش فشار بر صنایع مصرف‌کننده پلاستیک در سراسر قاره کهن بیش از پیش تقویت خواهد شد.