نوآوری، برگ برنده فولادسازان جهان

به گزارش نماد اقتصاد، انجمن جهانی فولاد «Worldsteel» برگزیدگان جوایز سالانه «Steelie Awards» را در چند حوزه تخصصی معرفی کرد؛ جوایزی که دستاوردهای شرکت‌های عضو این انجمن را در زمینه تولید پاک فولاد، نوآوری در فرایند و محصول، پایداری، ارزیابی چرخه عمر، سرمایه انسانی و ارتباطات بررسی می‌کنند.

انجمن جهانی فولاد، مجموعه‌ای از تولیدکنندگان، انجمن‌های ملی و منطقه‌ای و موسسات پژوهشی را نمایندگی می‌کند که در مجموع حدود ۸۵ درصد تولید جهانی فولاد را در اختیار دارند؛ بنابراین، این جوایز فرصتی برای مشاهده جهت‌گیری‌های فناوری و مدیریتی در بخش بزرگی از صنعت فولاد جهان فراهم می‌کنند.

برندگان هفدهمین دوره «Steelie Awards» در روز ۱۲ اکتبر ۲۰۲۶ معرفی شدند. در این دوره، شش حوزه شامل تولید پاک فولاد، نوآوری در فرایند و محصول، پایداری، ارزیابی چرخه عمر، سرمایه انسانی و برنامه‌های ارتباطی مورد توجه قرار گرفتند. همین تنوع نشان می‌دهد که تعریف پیشرفت در صنعت فولاد دیگر به افزایش تولید یا بهبود یک شاخص عملیاتی محدود نیست بلکه فناوری، محیط ‌زیست، منابع انسانی و ارتباط صنعت با جامعه نیز در ارزیابی عملکرد شرکت‌ها جایگاه دارند.

برگزیدگان فولاد جهان؛ از هیدروژن سبز تا بازسازی زیست‌بوم‌های دریایی

در بخش برتری در تولید پاک فولاد، شرکت هندی جی‌اس‌دبلیو استیل (JSW Steel) برای توسعه یک اکوسیستم مبتنی بر هیدروژن سبز و اکسیژن در تولید پاک فولاد انتخاب شد. اهمیت این پروژه در حرکت به‌سمت بازطراحی فرایند تولید و استفاده از راهکارهایی است که بتوانند در مسیر کاهش اثرات زیست‌محیطی فولادسازی نقش داشته باشند. این حوزه به یکی از محورهای رقابت جهانی تبدیل شده است زیرا فولادسازان باید هم‌زمان با حفظ توان تولید، برای کاهش انتشار آلاینده‌ها و کربن نیز راهکارهای عملی ارائه کنند.

در بخش نوآوری در فرایند و محصول، شرکت نیپون استیل ژاپن برای ورق فولادی پوشش‌دار (SuperDyma GB) برگزیده شد. این محصول با استفاده از پوشش آلیاژی روی، آلومینیوم، منیزیم و سیلیسیم و یک فرایند تکمیلی رنگ‌دار طراحی شده است؛ به‌گونه‌ای که در کاربردهای هدف، به رنگ‌آمیزی مجدد پس از تولید قطعه نیاز نباشد.

اهمیت این نوآوری فقط در ساخت یک ورق جدید خلاصه نمی‌شود؛ حذف یک مرحله از فرایند پایین‌دستی می‌تواند ساخت قطعات را ساده‌تر کند و نیاز مشتری به عملیات تکمیلی را کاهش دهد. به بیان دیگر، محصول زمانی مزیت رقابتی بیشتری پیدا می‌کند که مسئله‌ای واقعی در زنجیره مصرف را حل کند.

نیپون استیل در این دوره تنها به یک جایزه بسنده نکرد. این شرکت در بخش پایداری نیز برای پروژه «ایجاد جنگل‌های دریایی» مورد تقدیر قرار گرفت؛ پروژه‌ای که از محصولات جانبی صنعت فولاد برای کمک به احیای زیست‌بوم‌های دریایی استفاده می‌کند.

در همین بخش، شرکت جی‌اف‌ای استیل (JFE Steel) ژاپن نیز برای پلتفرم زیرساخت آبی خود برگزیده شد؛ طرحی که استفاده از محصولات جانبی فولادسازی را با اقتصاد چرخشی، احیای تنوع زیستی و توسعه ظرفیت جذب کربن آبی پیوند می‌دهد. وجه مشترک این پروژه‌ها، نگاه به پسماند و محصولات جانبی نه به‌عنوان هزینه‌ای اجتناب‌ناپذیر، بلکه به‌عنوان منبعی برای ایجاد ارزش تازه است.

در بخش ارزیابی چرخه عمر، شرکت هیوندای استیل کره جنوبی برای استانداردسازی روش‌های ارزیابی چرخه عمر محصولات فولادی انتخاب شد. این روش‌ها به مقایسه دقیق‌تر آثار زیست‌محیطی محصولات کمک می‌کنند؛ موضوعی که با افزایش اهمیت ردپای کربن و الزامات بازارهای بین‌المللی، نقش پررنگ‌تری در تصمیم‌گیری تولیدکنندگان و مشتریان دارد. استانداردسازی روش ارزیابی می‌تواند از تفاوت‌های غیرقابل‌مقایسه در محاسبات بکاهد و تصویر معتبرتری از عملکرد زیست‌محیطی محصولات ارائه دهد.

در بخش سرمایه انسانی، جایزه به شرکت جین‌دال استیل هند رسید. این شرکت برای برنامه «داکشاتا» با محوریت ایمنی مهندسی و بهبود عملکرد ایمنی در موقعیت‌های کاری مورد توجه قرار گرفت. این انتخاب یادآوری می‌کند که تحول صنعتی تنها به ماشین‌آلات و خطوط تولید وابسته نیست؛ فرایندهای کاری، مهارت کارکنان و مدیریت خطر نیز می‌توانند موضوع نوآوری باشند.

در بخش برنامه‌های ارتباطی نیز شرکت شیلیایی آسرُس آزا (Aceros AZA) برای پروژه‌ای انتخاب شد که در آن فولاد بازیافتی حاصل از سلاح‌های ضبط‌شده در مسیر ساخت فضاهای امن برای کودکان به کار گرفته شد. این پروژه نشان می‌دهد ارتباطات صنعتی زمانی از یک فعالیت تبلیغاتی فراتر می‌رود که پیام شرکت را به اقدامی ملموس و دارای اثر اجتماعی پیوند دهد.

عامل برتری برگزیدگان؛ نوآوری که به نتیجه می‌رسد

مرور پروژه‌های برتر نشان می‌دهد نوآوری در صنعت فولاد الزاما به معنای اختراع یک فناوری کاملا جدید نیست. گاهی توسعه محصولی که یک مرحله از تولید را حذف می‌کند، گاهی استفاده دوباره از محصولات جانبی، گاهی استانداردسازی داده‌های زیست‌محیطی و گاهی بازطراحی فرایندهای ایمنی می‌تواند به مزیتی قابل‌ارزیابی تبدیل شود.

وجه مشترک این پروژه‌ها، ارتباط مستقیم میان ایده و نتیجه است. ورق جدید نیپون استیل مسئله‌ای را در فرایند تکمیلی مشتری هدف قرار می‌دهد؛ پروژه‌های پایداری جی‌اف‌ای و نیپون استیل برای محصولات جانبی کاربرد تازه تعریف می‌کنند و برنامه هیوندای استیل به یکی از نیازهای مهم بازار یعنی قابلیت مقایسه آثار زیست‌محیطی محصولات پاسخ می‌دهد. در چنین رویکردی، نوآوری زمانی اهمیت پیدا می‌کند که بتوان اثر آن را در محصول، فرایند، بهره‌وری، محیط‌ زیست یا عملکرد سازمانی توضیح داد.

از این منظر، فاصله میان «بومی‌سازی» و «نوآوری رقابت‌پذیر» نیز روشن‌تر می‌شود. ساخت داخل تجهیزات، رفع گلوگاه‌های تولید و بهبود عملکرد خطوط، دستاوردهایی مهم برای هر صنعت هستند اما برای تبدیل‌شدن به مزیت بین‌المللی باید مشخص شود این دستاوردها چه مسئله‌ای را حل و چه تغییری در عملکرد ایجاد کرده‌اند و چرا راهکار ارائه‌شده از گزینه‌های موجود متمایز است. این همان نقطه‌ای است که فعالیت‌های تحقیق‌وتوسعه می‌توانند به مزیت محصول و بازار تبدیل شوند.

جای خالی ایران در میان برگزیدگان

در فهرست برندگان هفدهمین دوره جوایز استیلی، نامی از شرکت‌های فولادی ایرانی دیده نمی‌شود؛ هرچند شرکت فولاد مبارکه در بخش پایداری از نامزدهای نهایی این دوره بود. بنابراین، مسئله را نباید به نبود مطلق فعالیت‌های فناورانه در صنعت فولاد ایران تقلیل داد بلکه باید بررسی کرد چرا برخی دستاوردهای داخلی به انتخاب نهایی در یک رقابت بین‌المللی تبدیل نمی‌شوند.

فولادسازان ایرانی طی سال‌های گذشته در زمینه بومی‌سازی تجهیزات، توسعه دانش فنی، بهبود فرایندهای تولید و سازگاری با محدودیت‌های عملیاتی فعالیت‌های متعددی داشته‌اند. با این‌ حال، برای سنجش جایگاه این دستاوردها در رقابت جهانی، صرف اعلام اجرای یک پروژه یا دستیابی به یک رکورد تولید کافی نیست. لازم است نوآوری‌ها با شاخص‌های روشن، مستندات فنی، نتایج قابل‌اندازه‌گیری و توضیح دقیق مزیت آن‌ها نسبت به روش‌های متعارف معرفی شوند.

تحریم‌ها، محدودیت دسترسی به فناوری و منابع مالی و ناترازی انرژی نیز محیط فعالیت فولادسازان ایرانی را دشوارتر می‌کنند. این محدودیت‌ها در انتخاب مسیرهای توسعه و تخصیص منابع اثر دارند اما به‌تنهایی توضیح کاملی برای نتیجه رقابت‌های جهانی نیستند. برای ارزیابی دقیق‌تر باید پرونده‌های ارسالی، معیارهای هر بخش و کیفیت مستندات پروژه‌ها بررسی شوند؛ اطلاعاتی که بدون دسترسی به آن‌ها نمی‌توان علت مشخصی را به انتخاب‌نشدن شرکت‌های ایرانی نسبت داد.

برای صنعت فولاد ایران، پیام این رقابت روشن است؛ گام بعدی باید پیوند محکم‌تر میان تحقیق‌وتوسعه، نیازهای واقعی تولید و مشتری، کاهش اثرات زیست‌محیطی و توسعه محصولات متمایز باشد. همچنین لازم است دستاوردهای صنعتی با معیارهایی قابل‌مقایسه با استانداردهای جهانی سنجیده و به شکلی حرفه‌ای معرفی شوند.

در نهایت، حضور در چنین رقابت‌هایی صرفا برای کسب جایزه اهمیت ندارد؛ این فرایند می‌تواند به معیاری برای سنجش کیفیت نوآوری، شناخت فاصله‌ها و شناسایی مسیرهای تازه توسعه تبدیل شود. برای فولادسازان ایرانی، هدف باید فراتر رفتن از ثبت دستاوردهای داخلی و تبدیل آن‌ها به راهکارهایی باشد که ارزش فنی، اقتصادی و زیست‌محیطی‌شان در عرصه بین‌المللی نیز قابل اثبات است.