چه زمانی قیمت کالاهای وابسته به دلار در ایران تغییر می‌کند؟

به گزارش نماد اقتصاد، در نگاه نخست، ارتباط میان نرخ ارز و قیمت یک کالای وارداتی روشن است؛ واردکننده کالا را با ارز خارجی خریداری می‌کند و تغییر نرخ ارز هزینه ریالی خرید را تغییر می‌دهد، اما بخش پیچیده‌تر اقتصاد در جایی شکل می‌گیرد که کالای نهایی در داخل تولید می‌شود، در عین حال یکی از نهاده‌ها یا مواد اولیه آن وارداتی است؛ همین مسئله، مفهوم کالاهای وابسته به دلار در ایران را گسترده‌تر از وابستگی مستقیم به واردات می‌کند.

دلار از کدام مسیر وارد قیمت کالا می‌شود؟

بر اساس داده‌های سازمان تجارت جهانی، ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۸.۸ میلیارد دلار کالا وارد کرده است. ذرت با ارزشی حدود ۳.۱۵ میلیارد دلار، کنجاله حاصل از استخراج روغن سویا با حدود ۲ میلیارد دلار و دانه سویا با حدود ۱.۴۳ میلیارد دلار از مهم‌ترین اقلام وارداتی بودند. برنج، شکر خام و روغن خام نیز سهم قابل‌توجهی در سبد واردات داشتند.

اهمیت این ارقام تنها به ارزش تجارت خارجی محدود نیست. هر یک از این کالاها در بخش دیگری از اقتصاد ایران به عنوان نهاده، ماده اولیه یا کالای مصرفی مورد استفاده قرار می‌گیرد. بنابراین، یک تغییر در هزینه واردات می‌تواند در چند مرحله از زنجیره تولید حرکت کند و در نهایت بر قیمت محصولی اثر بگذارد که مصرف‌کننده آن را یک کالای داخلی می‌داند.

به همین دلیل، کالاهای وابسته به دلار در ایران را باید در قالب زنجیره‌های تامین و نه صرفا بر اساس محل تولید محصول نهایی بررسی کرد.

نهاده‌های دامی؛ دلار در ابتدای زنجیره غذا

نهاده‌های دامی یکی از مهم‌ترین نمونه‌های این وابستگی پنهان هستند. ذرت و محصولات مرتبط با سویا از اقلام مهم وارداتی ایران محسوب می‌شوند و در تامین خوراک دام و طیور نقش دارند. فائو در گزارش خود درباره ایران، نیاز وارداتی ذرت کشور برای سال بازاری ۲۰۲۶-۲۷ را حدود ۱۱ میلیون تن برآورد کرده است؛ سطحی که حدود ۹ درصد بالاتر از میانگین اعلام‌شده در این گزارش است. فائو تقاضای بخش دام و طیور را یکی از عوامل اصلی این نیاز وارداتی عنوان کرده است.

این ساختار باعث می‌شود اثر نرخ ارز تنها در بازار ذرت یا کنجاله سویا باقی نماند. تغییر هزینه تامین نهاده می‌تواند هزینه تولید مرغ، تخم‌مرغ و سایر محصولات دامی را تحت تاثیر قرار دهد.

در نتیجه، زمانی که درباره کالاهای وابسته به دلار در ایران صحبت می‌شود، مرغ یا تخم‌مرغ را نمی‌توان صرفا به عنوان محصولاتی با تولید داخلی طبقه‌بندی کرد. بخشی از هزینه تولید آن‌ها در نقطه‌ای از زنجیره تامین شکل می‌گیرد که به واردات و دسترسی به ارز وابسته است.

این همان جایی است که وابستگی پنهان خود را نشان می‌دهد؛ کالایی ممکن است در داخل تولید شود، اما قیمت آن در ابتدای زنجیره به هزینه یک نهاده خارجی حساس باشد.

گندم، برنج و روغن؛ حساس‌ترین حلقه کالاهای اساسی

در میان کالاهای وابسته به دلار در ایران، محصولات غذایی اهمیت بیشتری دارند؛ زیرا تغییر قیمت آن‌ها مستقیما بر هزینه خانوار اثر می‌گذارد. فائو در گزارش ژوئن ۲۰۲۶، نیاز وارداتی گندم ایران در سال مالی ۲۰۲۶-۲۷ را حدود ۳ میلیون تن برآورد کرده است. در همین گزارش، نیاز وارداتی ذرت حدود ۱۱ میلیون تن پیش‌بینی شده است.

در بخش دیگری از این گزارش، فائو اعلام کرده است که نرخ ترجیحی برای واردات گندم در سال مالی ۲۰۲۶-۲۷ در سطح ۲۸۵ هزار ریال به ازای هر دلار قرار گرفته و پایین‌تر از نرخ رسمی بازار بوده است.

این تفاوت نشان می‌دهد نرخ ارز در اقتصاد ایران تنها یک متغیر بازار نیست؛ بلکه نوع نرخ مورد استفاده برای واردات نیز می‌تواند بر هزینه تامین کالاهای اساسی اثر بگذارد.

از سوی دیگر، گزارش‌های فائو از افزایش قیمت برخی اقلام غذایی در ایران حکایت دارد. این نهاد در گزارش‌های خود درباره بازار ایران، تحولات نرخ ارز و افزایش قیمت غلات را در کنار یکدیگر بررسی کرده است.

در چنین شرایطی، وابستگی قیمت کالا به دلار برای محصولاتی مانند گندم، برنج و روغن اهمیت مضاعف پیدا می‌کند؛ زیرا این کالاها هم در سبد مصرف خانوار قرار دارند و هم در برخی موارد به واردات یا مواد اولیه وارداتی متکی هستند.

روغن خام؛ نمونه روشن وابستگی ارزی

روغن خام یکی دیگر از نمونه‌های مهم کالاهای وابسته به دلار در ایران است. بر اساس داده‌های سازمان تجارت جهانی، ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۷۰۳ میلیون دلار روغن خام آفتابگردان یا گلرنگ وارد کرده است.

این رقم نشان می‌دهد بخشی از زنجیره تامین روغن خوراکی به واردات ماده اولیه وابسته است. بنابراین، قیمت محصول نهایی را نمی‌توان تنها بر اساس هزینه فرآوری داخلی بررسی کرد؛ هزینه تامین ماده اولیه نیز بخشی از معادله قیمت است.

در اینجا تفاوت میان تولید داخلی و خودکفایی در زنجیره تامین اهمیت پیدا می‌کند. ممکن است مرحله نهایی فرآوری در داخل انجام شود، اما مواد اولیه مورد نیاز همچنان از بازار جهانی خریداری شوند.

دارو؛ جایی که وابستگی ارزی پیچیده‌تر می‌شود

دارو و محصولات مرتبط با سلامت نیز در زمره حوزه‌هایی قرار می‌گیرند که سیاست ارزی در آن‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد. در این بخش، وابستگی ارزی ممکن است در مواد اولیه، تجهیزات، مواد موثره مورد استفاده در فرآیند تولید و توزیع ظاهر شود. به همین دلیل، حتی تولید داخلی نیز الزاما به معنای حذف ارتباط با بازار ارز نیست.

سیاست دولت برای اختصاص ارز حمایتی به برخی کالاهای ضروری نیز نشان‌دهنده اهمیت این موضوع است. گزارش‌های منتشرشده از سوی منابع رسمی و رسانه‌های داخلی، دارو و کالاهای اساسی را در زمره کالاهایی قرار داده‌اند که سیاست‌های ارزی حمایتی درباره آن‌ها اعمال شده است.

گزارش منشتر شده از یک خبرگزاری در آگوست ۲۰۲۶ نیز از افزایش شدید قیمت برخی داروها و کالاهای ضروری در بازار ایران هم‌زمان با افت ارزش ریال خبر داده است.

این تجربه نشان می‌دهد کالاهای وابسته به دلار در ایران در حوزه سلامت می‌توانند از دو مسیر افزایش هزینه مستقیم اقلام وارداتی و دوم، افزایش هزینه مواد اولیه و تجهیزات مورد نیاز تولید داخلی تحت فشار قرار گیرند.

تلفن همراه؛ وابستگی مستقیم و قابل مشاهده

در میان کالاهای مصرفی، تلفن همراه نمونه‌ای است که وابستگی آن به ارز کمتر پنهان است. بر اساس داده‌های سازمان تجارت جهانی، تلفن‌های هوشمند در سال ۲۰۲۴ حدود ۲.۵۷ میلیارد دلار از واردات ایران را تشکیل داده‌اند. در این بازار، ارتباط نرخ ارز و قیمت کالا مستقیم‌تر از کالاهای تولید داخل است؛ زیرا بخش عمده هزینه تامین محصول به واردات مربوط می‌شود.

در عین حال اهمیت تلفن همراه در بحث کالاهای وابسته به دلار در ایران از آن جهت است که نشان می‌دهد اثر نرخ ارز در کالاهای مصرفی می‌تواند با فاصله زمانی ظاهر شود.

بررسی گزارش یک خبرگزاری در ژوئن ۲۰۲۶ درباره بازار ایران نشان داد حتی در دوره‌هایی که ریال در برابر دلار تقویت شده، قیمت برخی کالاهای مصرفی فورا کاهش نیافته است. این گزارش، موجودی قبلی فروشندگان و زمان جایگزینی کالا در زنجیره توزیع را از عوامل موثر بر این رفتار بازار عنوان کرد. بنابراین، رابطه نرخ ارز و قیمت مصرف‌کننده همیشه یک رابطه لحظه‌ای نیست.

ماشین‌آلات؛ دلار در قلب تولید داخلی

یکی از مهم‌ترین لایه‌های کمتر دیده‌شده کالاهای وابسته به دلار در ایران، ماشین‌آلات و تجهیزات سرمایه‌ای هستند. اقتصاد ایران برای بخش‌هایی از تجهیزات مکانیکی، الکتریکی، ماشین‌آلات و قطعات به واردات وابسته است. داده‌های تجارت خارجی ایران نیز حضور این گروه‌ها را در ساختار واردات کشور نشان می‌دهد. اهمیت این وابستگی در آن است که اثر نرخ ارز ممکن است نه در قیمت یک کالای مصرفی، بلکه در هزینه تولید بنگاه ظاهر شود.

افزایش هزینه خرید تجهیزات یا قطعات وارداتی می‌تواند هزینه سرمایه‌گذاری و نگهداری خطوط تولید را افزایش دهد. در نتیجه، حتی محصولی که از ابتدا تا انتهای فرآیند تولید در داخل ساخته می‌شود، ممکن است از تغییر هزینه تجهیزات و نهاده‌های وارداتی اثر بپذیرد. این بخش از اقتصاد، نمونه بارزی از وابستگی قیمت کالا به دلار است که در قیمت نهایی کالا بلافاصله قابل مشاهده نیست.

مواد شیمیایی و پلاستیک؛ وابستگی در لایه میانی

مواد شیمیایی، پلاستیک و سایر مواد واسطه‌ای نیز بخشی از این زنجیره را تشکیل می‌دهند. ارزیابی داده‌های تجارت چین با ایران نشان می‌دهد مواد شیمیایی، پلاستیک و تجهیزات الکتریکی در میان گروه‌های مهم صادرات چین به ایران قرار داشته‌اند. این کالاها ممکن است مستقیما به دست مصرف‌کننده نرسند، اما در تولید محصولات مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرند. از همین رو، اثر نرخ ارز در این بخش می‌تواند با یک مرحله تاخیر و از مسیر هزینه تولید ظاهر شود.

برای مثال، اگر ماده اولیه وارداتی گران‌تر شود، افزایش هزینه ابتدا در حساب تولیدکننده ثبت می‌شود و سپس ممکن است در قیمت محصول نهایی منعکس شود. این فرآیند یکی از دلایلی است که باعث می‌شود شناسایی کالاهای وابسته به دلار در ایران تنها با بررسی قیمت کالاهای وارداتی کافی نباشد.

چرا اثر دلار بر همه کالاها یکسان نیست؟

شدت انتقال نوسان نرخ ارز به قیمت کالاها به یک عامل واحد وابسته نیست. سهم ماده اولیه وارداتی، نوع ارز مورد استفاده، سیاست‌های حمایتی دولت، امکان جایگزینی داخلی، میزان موجودی انبار و ساختار توزیع از جمله عواملی هستند که می‌توانند زمان و شدت انتقال شوک ارزی را تغییر دهند. بانک جهانی نیز در بررسی اقتصاد ایران به استفاده از نرخ‌های ترجیحی برای برخی کالاهای اساسی و هزینه‌های ناشی از سیاست‌های حمایتی اشاره کرده است. به همین دلیل، ممکن است دو کالا در یک دوره زمانی مشابه، واکنش متفاوتی به تغییر نرخ ارز نشان دهند.

کالایی که مستقیما وارد می‌شود، معمولا حساسیت ارزی آشکارتری دارد. در مقابل، محصولی که در داخل تولید می‌شود اما تنها بخشی از مواد اولیه آن وارداتی است، ممکن است با تاخیر بیشتری واکنش نشان دهد.

همچنین اگر دولت بخشی از هزینه واردات را از طریق سیاست‌های ارزی حمایتی پوشش دهد، انتقال تغییرات نرخ بازار به قیمت مصرف‌کننده می‌تواند با سازوکار متفاوتی صورت گیرد.

موجودی انبار؛ چرا قیمت‌ها همیشه هم‌زمان تغییر نمی‌کنند؟

یکی از نکات مهم در بررسی کالاهای وابسته به دلار در ایران، زمان انتقال شوک ارزی است. بررسی یک گزارش منشتر شده در ژوئن ۲۰۲۶ درباره بازار ایران نشان داد که کاهش یا افزایش نرخ ارز الزاما به همان سرعت در قیمت خرده‌فروشی کالاها منعکس نمی‌شود. موجودی کالاهایی که پیش‌تر با نرخ ارز متفاوت خریداری شده‌اند، می‌تواند باعث ایجاد فاصله میان نرخ ارز و قیمت فروش شود. این موضوع برای تحلیل بازار اهمیت زیادی دارد.

در زمان افزایش نرخ ارز، فروشنده ممکن است قیمت کالا را بر اساس هزینه جایگزینی موجودی خود افزایش دهد؛ در مقابل، کاهش موقت نرخ ارز لزوما به معنای کاهش فوری قیمت کالا نیست، زیرا کالای موجود همچنان با هزینه قبلی خریداری شده است. در نتیجه، وابستگی قیمت کالا به دلار هم به اندازه تغییر نرخ ارز و هم به زمان ورود این تغییر به زنجیره تامین وابسته است.

نقشه واقعی کالاهای وابسته به دلار

اگر ساختار واردات و زنجیره تامین ایران کنار یکدیگر قرار گیرد، می‌توان چند سطح از کالاهای وابسته به دلار در ایران را تشخیص داد. در سطح نخست، کالاهای کاملا وارداتی مانند تلفن همراه قرار دارند که ارتباط آن‌ها با نرخ ارز مستقیم‌تر است. در سطح دوم، مواد اولیه و نهاده‌هایی مانند ذرت، کنجاله سویا، دانه سویا و روغن خام قرار می‌گیرند که در تولید کالاهای دیگری مورد استفاده قرار می‌گیرند. در سطح سوم، ماشین‌آلات، تجهیزات، مواد شیمیایی و پلاستیک قرار دارند که وابستگی آن‌ها بیشتر در هزینه تولید نمایان می‌شود. این سه سطح در کنار یکدیگر نشان می‌دهند که اثر نرخ ارز بر اقتصاد ایران بسیار گسترده‌تر از بازار کالاهای وارداتی است.

دلار در کجای سبد قیمت پنهان شده است؟

پاسخ به این پرسش که کالاهای وابسته به دلار در ایران کدام‌اند، تنها با تهیه فهرستی از کالاهای وارداتی به دست نمی‌آید. ذرت، کنجاله و دانه سویا، گندم، برنج، روغن خام و شکر از جمله کالاهایی هستند که وابستگی آن‌ها به تجارت خارجی و منابع ارزی در داده‌های واردات ایران قابل مشاهده است. در کنار آن‌ها، تلفن همراه و برخی ماشین‌آلات و تجهیزات نیز وابستگی مستقیم یا غیرمستقیم به واردات دارند. در عین حال بخش مهم‌تر ماجرا در کالاهایی قرار دارد که برچسب تولید داخل دارند، ولی بخشی از مواد اولیه، نهاده، قطعه یا تجهیزات مورد نیاز آن‌ها از خارج تامین می‌شود. از این منظر، وابستگی قیمت کالا به دلار یک ویژگی صرفا وارداتی نیست؛ بلکه می‌تواند در سراسر زنجیره تولید و توزیع جریان داشته باشد.

در چنین ساختاری، تغییر نرخ ارز می‌تواند ابتدا هزینه واردات را افزایش دهد، سپس به نهاده یا ماده اولیه منتقل شود، بعد هزینه تولید را بالا ببرد و در نهایت به قیمت مصرف‌کننده برسد. گزارش‌های فائو و داده‌های تجارت خارجی ایران نیز نشان می‌دهد بخش مهمی از این مسیر در کالاهای اساسی و نهاده‌های تولیدی قابل مشاهده است.

به همین دلیل، برای سنجش آسیب‌پذیری قیمت‌ها در برابر دلار، پرسش اصلی دیگر این نیست که «این کالا ایرانی است یا خارجی؟»؛ بلکه باید پرسید در چند حلقه از زنجیره تامین این کالا، ارز خارجی نقش دارد؟ این پرسش، تصویر دقیق‌تری از کالاهای وابسته به دلار در ایران و مسیر انتقال شوک‌های ارزی به تولید و مصرف ارائه می‌کند.