چین زیر پای صنعت خودرو ژاپن را خالی کرد

به گزارش نماد اقتصاد، مجموعه‌ای از اشتباهات استراتژیک، تاخیر در واکنش‌ها، انتقال کانون ثقل قدرت به چین و بازنویسی قواعد رقابت جهانی، اعتبار برندهای صنعت خودرو ژاپن را که دهه‌ها نماد کیفیت و نوآوری بودند، با تردید مواجه ساخته است. اکنون پرسش بنیادین این است که آیا ژاپن می‌تواند میراث تاریخی خود در این صنعت را پاس دارد، یا جهان در آستانه ورود به عصری نو با بازیگرانی جدید قرار گرفته است؟

نشانه‌های بحران در صنعت خودرو ژاپن دیگر تنها در آمار فروش خلاصه نمی‌شود و اکنون صورت‌های مالی بزرگ‌ترین خودروسازان این کشور نیز از تشدید فشارها حکایت دارند.

شرکت نیسان سال‌هاست با افت سودآوری و زیان‌های پی‌درپی دست‌وپنجه نرم می‌کند. شرکت هوندا نیز برای نخستین بار از زمان عرضه سهام خود در سال ۱۹۵۷ میلادی، زیان خالص سالانه را تجربه کرده و بیش از ۲.۷۹ میلیارد دلار ضرر را به ثبت رسانده است. حتی سود خالص تلفیقی شرکت تویوتا که همچنان باثبات‌ترین خودروساز ژاپنی از منظر مالی محسوب می‌شود انتظار می‌رود در سال مالی منتهی به مارس ۲۰۲۷ به حدود ۱۹.۸ میلیارد دلار برسد؛ رقمی که نسبت به سال ۲۰۲۵ حدود ۲۲ درصد کاهش خواهد یافت و سومین افت متوالی سودآوری این شرکت را رقم می‌زند.

این روند نشان می‌دهد حتی قدرتمندترین بازیگران صنعت خودرو ژاپن نیز دیگر از فشارهای ساختاری بازار جهانی مصون نیستند.

سه بازار کلیدی؛ سه جبهه فشار

چالش‌های صنعت خودرو ژاپن به یک منطقه محدود نمی‌شود و تقریبا در هر سه بازار راهبردی جهان با فشارهای هم‌زمان مواجه است.

در چین، بزرگ‌ترین بازار خودرو جهان، فروش برندهای ژاپنی نسبت به دوران اوج خود تقریبا به نصف کاهش یافته است. در ایالات متحده اگرچه روند افت فروش ملایم‌تر بوده اما تعرفه‌های تجاری، افزایش هزینه‌های تولید و سیاست‌های حمایتی دولت آمریکا از خودروسازان داخلی، حاشیه سود شرکت‌های ژاپنی را تحت فشار قرار داده است.

از سوی دیگر، بحران‌های ژئوپلیتیکی در خاورمیانه و اختلال طولانی‌مدت در حمل‌ونقل دریایی از طریق تنگه هرمز، صادرات خودرو به این منطقه را نیز با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده و هزینه‌های لجستیکی را افزایش داده است.

از بازار مصرف تا تعیین‌کننده قواعد صنعت خودرو

یکی از مهم‌ترین تحولات سال‌های اخیر، تغییر نقش چین در زنجیره ارزش صنعت خودرو است. در گذشته، چین عمدتا بزرگ‌ترین بازار فروش خودروهای خارجی محسوب می‌شد اما امروز این کشور به مرکز توسعه فناوری، استانداردگذاری و تعریف نسل آینده خودروهای الکتریکی و هوشمند تبدیل شده است.

به همین دلیل، کاهش سهم صنعت خودرو ژاپنی به واسطه کاهش حضور خودروسازان این کشور صرفا به معنای از دست دادن بخشی از بازار نبوده؛ بلکه نشان‌دهنده انتقال تدریجی قدرت فناوری و نفوذ صنعتی از ژاپن به چین است. در واقع، شرکت‌های چینی دیگر تنها رقیب تولیدکنندگان ژاپنی نیستند، بلکه به بازیگرانی تبدیل شده‌اند که مسیر آینده صنعت خودرو را تعیین می‌کنند.

اشتباه راهبردی در گذار به خودروهای الکتریکی

بخش مهمی از مشکلات امروز صنعت خودرو ژاپن ریشه در تصمیمات راهبردی سال‌های گذشته دارد. شرکت هوندا یکی از بارزترین نمونه‌هاست. این شرکت پس از روی کار آمدن توشیهیرو میبه، برنامه‌ای بلندپروازانه برای حذف کامل خودروهای بنزینی تا سال ۲۰۴۰ تدوین و هدف‌گذاری کرد که تا سال ۲۰۳۰، بین ۲۰ تا ۴۰ درصد فروش خود را به خودروهای الکتریکی اختصاص دهد.

در عین حال سرعت رشد بازار با برآوردهای اولیه همخوانی نداشت و سرمایه‌گذاری‌های گسترده در پروژه‌های تمام‌الکتریکی، فشار مالی سنگینی بر شرکت وارد کرد. در نهایت، هوندا ناچار شد این راهبرد را مورد بازنگری قرار داده، هدف حذف کامل خودروهای مجهز به موتورهای احتراقی را کنار بگذارد و سه پروژه تولید خودروهای الکتریکی ویژه بازار آمریکای شمالی را لغو کند؛ اقدامی که بخش مهمی از زیان سنگین سال مالی ۲۰۲۵ این شرکت را رقم زد.

نیسان؛ قربانی سال‌ها بلاتکلیفی

اگر بحران هوندا نتیجه یک تصمیم جسورانه اما اشتباه بود، مشکلات شرکت نیسان بیشتر به نبود تصمیم‌گیری قاطع بازمی‌گردد. از زمان خروج کارلوس گوسن در سال ۲۰۱۸، این شرکت نتوانسته مسیر روشنی برای بازسازی خود ترسیم کند. ضعف در توسعه محصولات جدید، کندی ورود به بازار خودروهای الکتریکی و کاهش مستمر فروش باعث شد نیسان برای تامین نقدینگی حتی ساختمان مرکزی جهانی خود را نیز به فروش برساند.

در کنار این اقدامات، برنامه کاهش هزینه‌ها شامل تعطیلی هفت کارخانه و حذف حدود ۲۰ هزار فرصت شغلی نیز نتوانسته روند نزولی درآمدها و سودآوری را متوقف کند.

احتیاط تویوتا در بازار جهانی خودرو

در مقابل، شرکت تویوتا مسیر متفاوتی را انتخاب کرده است. این شرکت به جای تمرکز کامل بر خودروهای الکتریکی، راهبرد چندجانبه را دنبال می‌کند؛ رویکردی که توسعه خودروهای هیبریدی، الکتریکی و هیدروژنی را به‌صورت هم‌زمان پیش می‌برد.

این استراتژی تاکنون به تویوتا کمک کرده فشار مالی کمتری نسبت به رقبا تحمل کند اما با سرعت گرفتن گذار بازارهای جهانی به خودروهای تمام‌الکتریکی، بسیاری از تحلیلگران نسبت به توان رقابتی این مدل در سال‌های آینده تردید دارند. عقب‌ماندگی نسبی تویوتا در بازار خودروهای الکتریکی، نخستین نشانه‌های این نگرانی را آشکار کرده است.

ضعف در سبد محصولات

مشکلات راهبردی صنعت خودرو ژاپن تنها به انتخاب مسیر توسعه محدود نشده و در ترکیب محصولات نیز به‌وضوح دیده می‌شود. اگرچه هوندا از نخستین پیشگامان فناوری خودروهای هیبریدی بود و حتی مدل «Insight» را پیش از مدل تویوتا پریوس وارد بازار آمریکا کرد اما هرگز نتوانست این مزیت را به برتری پایدار تبدیل کند.

در حالی که تویوتا فناوری هیبریدی را تقریبا در تمامی محصولات اصلی خود از مدل «Camry» و «RAV4» گرفته تا «Sienna» توسعه داد، هوندا تنها تعداد محدودی مدل هیبریدی در بازار آمریکا عرضه کرده است. این موضوع به‌ویژه در بخش خودروهای شاسی‌بلند بزرگ، وانت و خودروهای چندمنظوره که بیشترین سودآوری را دارند، ضعف رقابتی این شرکت را آشکار کرده است.

از سوی دیگر، نیسان نیز به دلیل طولانی بودن چرخه توسعه محصولات، نتوانسته مدل‌های جدید را با سرعت مورد انتظار بازار عرضه کند و همچنان در حال جبران عقب‌ماندگی‌های گذشته است.

شکاف در قلب شرکت‌های ژاپنی

همزمان با تشدید فشارهای بازار، اختلافات مدیریتی نیز به یکی از مهم‌ترین چالش‌های صنعت خودرو ژاپن تبدیل شده است. در هوندا، گروهی از مدیران ارشد بازنشسته طی ماه‌های اخیر عملکرد مدیرعامل را به‌دلیل بی‌توجهی به بازار چین و شکست راهبرد خودروهای الکتریکی به‌شدت مورد انتقاد قرار دادند. این اختلاف‌ها حتی به تلاش برای برکناری مدیرعامل انجامید؛ اقدامی که اگرچه در نهایت ناکام ماند اما نشان داد شکاف‌های داخلی در این شرکت به سطحی کم‌سابقه رسیده است. در نیسان نیز برخی سهامداران حتی پیشنهاد بازگشت کارلوس گوسن را مطرح کردند؛ موضوعی که بیش از هر چیز، نارضایتی عمیق سرمایه‌گذاران از عملکرد سال‌های اخیر را آشکار می‌کند.

در همین حال، تویوتا نیز با تغییرات مدیریتی و برنامه‌هایی برای کاهش ساختارهای پیچیده، حذف فعالیت‌های غیرضروری و افزایش بهره‌وری سازمانی تلاش می‌کند خود را با شرایط جدید تطبیق دهد.

راهبرد نجات و درس گرفتن از چین

در واکنش به بحران فعلی صنعت خودرو ژاپن، سه خودروساز بزرگ این کشور مجموعه‌ای از اقدامات اصلاحی را در دستور کار قرار داده‌اند.

محدودسازی دامنه فعالیت‌ها نخستین محور این برنامه‌هاست. در همین رابطه هوندا از بازار خودروهای سواری کره‌جنوبی خارج شده، نیسان تعداد کارخانه‌ها و محصولات خود را کاهش داده و تویوتا نیز ظرفیت تولید برخی خطوط خود را محدود کرده است. همزمان، هر سه شرکت بار دیگر تمرکز خود را بر خودروهای هیبریدی افزایش داده‌اند؛ بازاری که همچنان از تقاضای مناسبی برخوردار است و می‌تواند بخشی از فشارهای مالی کوتاه‌مدت را کاهش دهد.

با این حال، مهم‌ترین تغییر شاید پذیرش نقش جدید چین در صنعت خودرو باشد. هوندا در حال بومی‌سازی قطعات و همکاری با شرکای چینی برای توسعه خودروهای الکتریکی است و نیسان نیز به‌صراحت اعلام کرده که آینده صنعت خودرو از چین الهام خواهد گرفت و این شرکت قصد دارد تجربه فناوری و توسعه محصول در چین را به سایر بازارهای جهانی منتقل کند.

این تغییر رویکرد، نقطه عطفی تاریخی محسوب می‌شود؛ زیرا خودروسازانی که زمانی صادرکننده فناوری بودند، اکنون برای حفظ رقابت‌پذیری به واردکننده دانش و فناوری تبدیل شده‌اند.

پایان یک دوران یا آغاز بازآفرینی صنعتی؟

چشم‌انداز صنعت خودرو ژاپن را نمی‌توان با یک حکم کلی توصیف کرد. تویوتا همچنان از قدرت برند، شبکه فروش گسترده و ظرفیت تولید جهانی برخوردار است و در بسیاری از بازارها موقعیت خود را حفظ کرده است. هوندا امیدوار است با تکیه بر رشد فروش خودروهای هیبریدی بار دیگر به سودآوری بازگردد و نیسان نیز بزرگ‌ترین برنامه عرضه محصولات جدید تاریخ خود را آغاز کرده است.

با این حال، واقعیت آن است که بحران کنونی فراتر از مشکلات داخلی سه شرکت ژاپنی است. صنعت خودرو در حال عبور از یکی از بزرگ‌ترین نقاط عطف تاریخ خود است؛ جایی که مزیت رقابتی دیگر صرفا بر کیفیت تولید، دوام محصولات یا مقیاس کارخانه‌ها استوار نیست، بلکه بر سرعت نوآوری در نرم‌افزار، هوش مصنوعی، خودروهای الکتریکی و زنجیره‌های تامین هوشمند تعریف می‌شود.

از همین رو، آنچه امروز در ژاپن رخ می‌دهد، تنها داستان افول چند خودروساز قدیمی نیست؛ بلکه نمادی از تغییر موازنه قدرت در صنعت جهانی خودرو است. در این رقابت تازه، شرکت‌هایی موفق خواهند بود که بتوانند همزمان ساختارهای مدیریتی خود را بازآفرینی، فناوری را با سرعت بیشتری توسعه و جایگاه خود را در اکوسیستم جدید خودروهای هوشمند و الکتریکی از نو تعریف کنند؛ مسیری که آینده صنعت خودرو را نه در توکیو، بلکه در رقابت فشرده میان مراکز نوآوری جهان رقم خواهد زد.