استفاده از پساب به جای آب زیرزمینی

به گزارش نماد اقتصاد، وقتی وزیر نیرو می‌گوید پساب باید جایگزین منابع زیرزمینی برای تأمین آب صنایع شود، شاید برای کسی که با اصطلاحات حوزه آب آشنا نیست، این سؤال پیش بیاید که اصلاً پساب چیست و چطور می‌تواند جای آب چاه یا رودخانه را بگیرد؟

ماجرا در ظاهر ساده است. هر روز در خانه‌ها، اداره‌ها، کارخانه‌ها و شهرها مقدار زیادی آب مصرف می‌شود. بخشی از این آب بعد از مصرف وارد شبکه فاضلاب می‌شود. این آب دیگر برای مصرف اولیه مناسب نیست، اما به این معنی نیست که تمام ارزش خود را از دست داده است. اگر جمع‌آوری و تصفیه شود، می‌توان بخشی از آن را دوباره برای مصارف مختلف به کار گرفت.

بانک جهانی هم در سال‌های اخیر بر همین نگاه تأکید کرده است: آب مصرف‌شده را نباید فقط یک ماده دورریختنی دید؛ پس از تصفیه می‌تواند به یک منبع جدید آب برای صنعت، کشاورزی و برخی مصارف دیگر تبدیل شود.

در ایران، حالا بحث استفاده دوباره از این آب بیش از گذشته جدی شده است؛ به‌خصوص برای صنایع. دلیلش هم روشن است: منابع آب زیرزمینی کشور تحت فشارند و ادامه برداشت از چاه‌ها برای تأمین نیاز صنایع، در بسیاری از مناطق دیگر راه‌حل مطمئنی نیست.

عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو، اخیراً تأکید کرده است که پساب باید جایگزین منابع زیرزمینی در تأمین آب صنایع شود. او همچنین بر شناسایی ظرفیت فاضلاب شهری و برنامه‌ریزی برای رساندن پساب به صنایع تأکید کرده است. اما برای فهم این سیاست، ابتدا باید بدانیم پساب دقیقاً چیست.

پساب با فاضلاب چه فرقی دارد؟

«فاضلاب» در ساده‌ترین تعریف، آبی است که انسان یا یک فعالیت اقتصادی آن را مصرف کرده و کیفیت اولیه‌اش را از دست داده است. آبی که از حمام و آشپزخانه خانه خارج می‌شود، آب سرویس‌های بهداشتی، فاضلاب بیمارستان‌ها، اداره‌ها و کارخانه‌ها، همه در دسته آب‌های فاضلابی قرار می‌گیرند.

اما این آب وقتی وارد فرایند تصفیه می‌شود، دیگر قرار نیست همان آب آلوده اولیه باشد. در تصفیه‌خانه، مواد آلاینده و بخش زیادی از مواد مضر از آب جدا می‌شود. بسته به نوع تصفیه، کیفیت آب می‌تواند تا حدی بالا برود که برای مصارفی مانند آبیاری فضای سبز یا برخی کاربردهای صنعتی مناسب باشد. اگر تصفیه پیشرفته‌تری انجام شود، امکان استفاده در کاربردهای حساس‌تر هم وجود دارد.

آبی که پس از تصفیه و رسیدن به کیفیت مورد نیاز، دوباره برای یک مصرف مشخص مورد استفاده قرار می‌گیرد، همان چیزی است که معمولاً از آن با عنوان پساب تصفیه‌شده یا آب بازچرخانی‌شده یاد می‌شود.

بنابراین وقتی گفته می‌شود «پساب جایگزین آب زیرزمینی شود»، منظور این نیست که آب فاضلاب تصفیه‌نشده را مستقیماً وارد کارخانه کنند. مسیر این‌طور است: مصرف آب – تولید فاضلاب – جمع‌آوری – تصفیه – کنترل کیفیت – انتقال – مصرف دوباره

بانک جهانی «بازاستفاده از فاضلاب» را نیز استفاده دوباره از آب تصفیه‌شده برای یک مصرف مفید، مانند آبیاری یا خنک‌کاری صنعتی، تعریف می‌کند.

بازچرخانی آب یعنی چه؟

«بازچرخانی» را می‌توان خیلی ساده این‌طور توضیح داد: آبی که یک بار مصرف شده، به جای اینکه پس از تصفیه از چرخه خارج شود، دوباره وارد چرخه مصرف شود.

برای مثال، تصور کنید یک شهر هر روز مقدار زیادی آب مصرف می‌کند. این آب پس از استفاده وارد شبکه فاضلاب می‌شود. در حالت معمول، فاضلاب تصفیه می‌شود و سپس دفع می‌شود. اما در یک سیستم بازچرخانی، آب تصفیه‌شده به جای اینکه دور ریخته شود، به یک مصرف‌کننده جدید می‌رسد. این مصرف‌کننده می‌تواند یک کارخانه باشد.

مثلاً کارخانه‌ای برای خنک‌کردن تجهیزات خود به آب نیاز دارد. اگر کیفیت مورد نیاز این فرایند با آب بازچرخانی‌شده قابل تأمین باشد، دیگر لازم نیست تمام این آب از چاه یا منابع سطحی برداشت شود. در اینجا یک اتفاق مهم رخ می‌دهد: یک واحد آب دوبار مورد استفاده قرار گرفته است.

این همان چیزی است که در بسیاری از کشورها به عنوان بخشی از مدیریت منابع آب دنبال می‌شود. هدف فقط تولید آب بیشتر نیست؛ هدف این است که از همان مقدار آبی که در اختیار داریم، بیشتر و بهتر استفاده کنیم و فشار کمتری به منابع طبیعی وارد شود.

چرا صنعت به پساب نیاز پیدا کرده است؟

صنعت آب زیادی مصرف می‌کند، اما همه این آب الزاماً برای نوشیدن یا مصارف بهداشتی نیست. یک کارخانه ممکن است از آب برای خنک‌کردن دستگاه‌ها، تولید بخار، شست‌وشوی تجهیزات یا بخشی از فرایند تولید استفاده کند. کیفیت آبی که برای این کارها لازم است با آب آشامیدنی یکسان نیست. اینجاست که پساب تصفیه‌شده می‌تواند وارد ماجرا شود. اگر آبی که یک کارخانه برای یک فرایند مشخص نیاز دارد بتواند از پساب تأمین شود، همان مقدار آب را می‌توان از برداشت چاه یا سایر منابع آب کم کرد.

این موضوع برای ایران اهمیت زیادی دارد؛ چون در بسیاری از مناطق، آب زیرزمینی سال‌هاست بیشتر از ظرفیت طبیعی آبخوان برداشت می‌شود. هرچه برداشت ادامه پیدا کند، سطح آب پایین‌تر می‌رود و در بعضی دشت‌ها مشکلاتی مانند فرونشست زمین نیز به وجود می‌آید.

به همین دلیل، جایگزین کردن آب زیرزمینی با پساب فقط یک اقدام برای صرفه‌جویی در آب نیست؛ راهی برای کم کردن فشار بر سفره‌های زیرزمینی است.

ایران در این مسیر کجاست؟

استفاده از منابع نامتعارف آب، از جمله پساب و آب دریا، در سال‌های اخیر وارد برنامه‌های رسمی کشور شده است. برنامه هفتم پیشرفت نیز تأمین آب صنایع از منابع نامتعارف را مورد توجه قرار داده و وزارت نیرو به سمت کاهش وابستگی صنایع به منابع متعارف حرکت کرده است.

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس از عملکرد برنامه هفتم تا پایان شهریور ۱۴۰۴ نشان می‌دهد بیش از ۴۰۰ واحد صنعتی با مجموع برداشت حدود یک میلیارد مترمکعب آب در سال، در فرایند بازتخصیص آب قرار گرفته‌اند. این عدد می‌گوید حجم بزرگی از آب مورد استفاده صنایع باید از منابع دیگری تأمین شود و پساب یکی از مهم‌ترین گزینه‌های این جایگزینی است. در همین حال، چند پروژه مشخص نیز در کشور در حال اجراست.

در کاشان، طرح تکمیل شبکه فاضلاب و استفاده از پساب برای تأمین آب صنایع منطقه ویژه اقتصادی با سرمایه‌گذاری ایمیدرو در حال اجراست. قرار است این طرح سالانه حدود ۳.۲ میلیون مترمکعب آب تصفیه‌شده در اختیار صنایع قرار دهد. اگر این میزان آب واقعاً جایگزین برداشت صنعتی شود، به همان اندازه از فشار بر منابع زیرزمینی کم خواهد شد. برای پروژه، قرارداد بلندمدت ۲۵ ساله در نظر گرفته شده است.

در سمنان نیز استفاده از پساب برای صنعت وارد مرحله اجرایی شده است. قرارداد این طرح با ارزش حدود هزار میلیارد تومان منعقد شده و خط انتقالی به طول حدود ۲۶ کیلومتر برای رساندن پساب تصفیه‌شده به محدوده صنعتی در حال ساخت است.

این پروژه‌ها یک نکته مهم را نشان می‌دهند: برای استفاده از پساب، باید فاضلاب جمع‌آوری شود، تصفیه‌خانه وجود داشته باشد، آب به کیفیت مورد نیاز برسد، خط انتقال ساخته شود و در نهایت کارخانه‌ای باشد که حاضر باشد این آب را خریداری و مصرف کند. اگر یکی از این حلقه‌ها وجود نداشته باشد، پروژه به نتیجه کامل نمی‌رسد.

بازچرخانی یعنی هر آبی را هر جا مصرف کنیم؟

پاسخ به این سوال منفی است.  یکی از مهم‌ترین نکات در استفاده از پساب این است که هر پسابی برای هر مصرفی مناسب نیست. آبی که برای آبیاری فضای سبز مناسب است، لزوماً برای یک فرایند صنعتی حساس مناسب نیست. آبی که برای خنک‌کاری یک کارخانه استفاده می‌شود ممکن است برای کارخانه دیگری کیفیت کافی نداشته باشد. به همین دلیل، در پروژه‌های بازچرخانی ابتدا باید مشخص شود آب قرار است کجا مصرف شود و بعد میزان تصفیه مورد نیاز تعیین شود.

در واقع، لازم نیست همیشه بالاترین سطح تصفیه را انجام داد. اگر یک صنعت به آب با کیفیت متوسط نیاز دارد، می‌توان آب را تا همان سطح تصفیه کرد. این کار هزینه پروژه را هم پایین می‌آورد.

بانک جهانی نیز در گزارش‌های جدید خود بر همین موضوع تأکید دارد: آب مصرف‌شده می‌تواند تا کیفیت‌های مختلف تصفیه شود تا متناسب با نیاز بخش‌های مختلف، از جمله صنعت، مورد استفاده قرار گیرد.

کشورهای دیگر چه کرده‌اند؟

ایران تنها کشوری نیست که با کمبود آب و فشار بر منابع زیرزمینی روبه‌روست. کشورهای مختلف سال‌هاست تلاش کرده‌اند آب مصرف‌شده را دوباره وارد چرخه مصرف کنند؛ اما هرکدام از مسیر متفاوتی.

در سنگاپور، کشوری که منابع طبیعی آب محدودی دارد، پساب تصفیه‌شده به یکی از منابع رسمی تأمین آب تبدیل شده است. آب بازچرخانی‌شده این کشور که با نام NEWater شناخته می‌شود، پس از چند مرحله تصفیه پیشرفته به صنایع تحویل داده می‌شود. بخش مهمی از مصرف‌کنندگان آن، صنایعی هستند که به آب با کیفیت بالا نیاز دارند؛ از جمله صنایع تولید تراشه، پتروشیمی و نیروگاه‌ها. سنگاپور در واقع نشان داده است که می‌توان فاضلاب را از یک مشکل شهری به یک منبع آب تبدیل کرد.

اسپانیا بیشتر از زاویه قانون و مقررات قابل توجه است. این کشور در سال ۲۰۲۴ مقررات جدیدی برای استفاده مجدد از آب تصویب کرد و برای کاربردهای مختلف، الزامات کیفیت و مدیریت خطر را مشخص کرد. در این مدل، قرار نیست فقط گفته شود «از پساب استفاده کنید»؛ بلکه باید معلوم باشد این آب برای چه کاری استفاده می‌شود، چه کیفیتی دارد و چه نهادی مسئول کنترل آن است.

استرالیا تجربه‌ای نزدیک‌تر به مسئله ایران دارد. در منطقه صنعتی Kwinana در استرالیای غربی، آب مصرف‌شده تصفیه می‌شود و دوباره در اختیار صنایع قرار می‌گیرد. هدف اصلی این طرح، تأمین آب مطمئن برای صنعت و کاهش وابستگی به منابع آب شیرین و زیرزمینی است.

در کره جنوبی نیز بازچرخانی آب در مناطق صنعتی برای مقابله با کمبود آب و حفظ فعالیت کارخانه‌ها مورد استفاده قرار گرفته است. در این نگاه، آب بازچرخانی‌شده فقط یک موضوع زیست‌محیطی نیست؛ بلکه بخشی از برنامه تأمین آب مورد نیاز اقتصاد و صنعت است.

وجه مشترک این کشورها این است که پساب را از انتهای خط فاضلاب به ابتدای خط تأمین آب منتقل کرده‌اند. یعنی به جای اینکه سؤال این باشد که «با این فاضلاب چه کنیم؟»، سؤال به این تبدیل شده است که «چه مقدار از این آب را می‌توان دوباره استفاده کرد؟»

چرا ایران هنوز با نقطه مطلوب فاصله دارد؟

مشکل ایران فقط فناوری نیست. فناوری تصفیه پساب در دنیا وجود دارد و در کشور هم امکان استفاده از آن وجود دارد. مسئله مهم‌تر، هزینه و مدل اقتصادی پروژه‌هاست. تصفیه‌خانه باید ساخته شود، شبکه فاضلاب توسعه پیدا کند، خط انتقال احداث شود و تجهیزات تصفیه و پایش به‌طور مداوم کار کنند. همه اینها هزینه دارد.

از طرف دیگر، اگر یک کارخانه بتواند آب زیرزمینی را با هزینه کمتری برداشت کند، ممکن است خرید پساب برایش جذاب نباشد. بنابراین اگر قرار است صنایع واقعاً از منابع زیرزمینی فاصله بگیرند، باید اقتصاد این تغییر هم در نظر گرفته شود. موضوع دیگر، قرارداد است. کارخانه باید بداند آبی که قرار است از پساب تأمین کند، سال آینده و پنج سال بعد هم در دسترس خواهد بود. سرمایه‌گذار هم باید بداند اگر برای تصفیه‌خانه و خط انتقال پول خرج کرد، مشتری این آب باقی می‌ماند. به همین دلیل قراردادهای بلندمدت، قیمت‌گذاری روشن و نظارت بر کیفیت آب اهمیت زیادی دارد.

یک تغییر ساده در نگاه به آب

شاید ساده‌ترین راه برای توضیح مسئله این باشد: ایران هر روز آب مصرف می‌کند و بخشی از این آب بعد از مصرف از طریق فاضلاب از چرخه خارج می‌شود. در همان زمان، کارخانه‌ای در چند کیلومتری همان شهر ممکن است برای تأمین آب مورد نیاز خود چاه حفر کند. بازچرخانی آب تلاش می‌کند این دو نقطه را به هم وصل کند.

آب مصرف‌شده یک شهر جمع‌آوری و تصفیه می‌شود؛ سپس به جای اینکه صرفاً دفع شود، به کارخانه می‌رسد. کارخانه هم به همان اندازه کمتر از منبع طبیعی آب برداشت می‌کند. این ایده ساده است، اما اجرای آن نیاز به سرمایه‌گذاری، برنامه‌ریزی و نظارت دارد.

تجربه سنگاپور نشان داده که پساب می‌تواند به یک منبع جدی آب صنعت تبدیل شود. اسپانیا نشان داده که برای این کار باید قانون و استاندارد مشخص وجود داشته باشد. استرالیا نشان داده که بازچرخانی می‌تواند به کاهش فشار بر منابع طبیعی و تأمین آب مطمئن برای صنایع کمک کند و کره جنوبی هم آن را به مسئله تداوم فعالیت صنایع پیوند زده است.

ایران نیز حالا در حال حرکت به همین سمت است؛ از سیاست جایگزین کردن پساب با آب زیرزمینی گرفته تا پروژه‌هایی که در کاشان و سمنان در حال اجراست. اما موفقیت این مسیر به یک چیز بستگی دارد: پساب باید از یک «آب مصرف‌شده» به یک «منبع آب قابل استفاده» تبدیل شود.

اگر این اتفاق بیفتد، هر مترمکعب پسابی که دوباره استفاده می‌شود، می‌تواند یک مترمکعب کمتر برداشت از رودخانه، سد یا آبخوان باشد. در کشوری که منابع آب تازه محدودتر شده‌اند، همین تفاوت کوچک می‌تواند در مقیاس شهر و صنعت، تفاوت بزرگی ایجاد کند.