بحران کود شیمیایی الگوی کشت صنعت کشاورزی آمریکا را تغییر می‌دهد

به گزارش نماد اقتصاد، اختلال در تنگه هرمز و عبور کشتی‌های حامل کود شیمیایی از منطقه خلیج فارس، بار دیگر نشان داد که اهمیت این گذرگاه دریایی تنها به بازار نفت محدود نمی‌شود و بخش قابل‌توجهی از زنجیره تامین مواد اولیه کشاورزی جهان نیز به آن وابستگی عمیقی دارد. بر اساس برآوردهای بین‌المللی، پیش از آغاز جنگ در خاورمیانه، حدود یک‌سوم از تجارت دریایی کود شیمیایی جهان از مسیر تنگه هرمز انجام می‌شد؛ مسیری که طی ماه‌های گذشته به یکی از حساس‌ترین گلوگاه‌های تجارت جهانی تبدیل شده است.

اختلال شدید در این آبراه استراتژیک موجب کاهش محسوس صادرات کود شیمیایی از کشورهای حاشیه خلیج فارس و جهش قیمت‌ها در بازارهای جهانی شد. همزمان، اختلال در بازار گاز طبیعی نیز به عنوان ماده اولیه اصلی تولید کودهای نیتروژنی، فشار مضاعفی بر صنعت جهانی کود شیمیایی وارد کرد و شرایط را برای تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان دشوارتر ساخت.

این تحولات در زمانی رخ داد که کشاورزان آمریکایی در حال تصمیم‌گیری درباره الگوی کشت فصل جدید بودند؛ موضوعی که افزایش هزینه‌های تولید و محدودیت دسترسی به نهاده‌ها را به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های صنعت کشاورزی آمریکا تبدیل کرد.

بحرانی که مرز جغرافیایی نمی‌شناسد

اگرچه تنها بخشی از کود شیمیایی مصرفی آمریکا از کشورهای دیگر وارد می‌شود و سهم محدودی از آن مستقیما از مسیر تنگه هرمز عبور می‌کند اما ماهیت جهانی بازار کود شیمیایی موجب شده حذف هر حجم از عرضه در یک منطقه، به سرعت بر قیمت‌ها در سایر بازارها نیز اثرگذار باشد.

فعالان صنعت کود شیمیایی معتقدند حتی اگر محموله‌های خاورمیانه مستقیما راهی آمریکا نشوند، حذف این حجم از عرضه از بازار جهانی، رقابت برای تامین منابع جایگزین را تشدید کرده و فشار قیمتی را به تمامی واردکنندگان منتقل می‌کند. به همین دلیل، کشاورزان آمریکایی نیز همانند بسیاری از تولیدکنندگان در سایر نقاط جهان با افزایش هزینه‌های تامین کود شیمیایی مواجه شده‌اند.

بررسی‌های انجام شده از سوی نهادهای کشاورزی آمریکا نشان می‌دهد حدود ۷۰ درصد از کشاورزان در فصل تابستان ۲۰۲۶ توان مالی لازم برای خرید تمامی کود شیمیایی مورد نیاز خود را نداشته‌اند. این مسئله به ویژه برای تولیدکنندگان ذرت و گندم که وابستگی بالایی به کودهای نیتروژنی دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ چرا که در برخی مزارع، هزینه تامین کود به تنهایی تا یک‌سوم کل هزینه‌های عملیاتی را شامل می‌شود.

در همین راستا، بخشی از تولیدکنندگان ذرت اعلام کرده‌اند به دلیل محدودیت عرضه و افزایش قیمت‌ها، میزان مصرف کود شیمیایی در مزارع خود را کاهش خواهند داد؛ تصمیمی که می‌تواند در میان‌مدت بر عملکرد تولید و میزان برداشت محصول اثرگذار باشد.

تغییر الگوی کشت؛ نخستین واکنش کشاورزان به بحران

یکی از پیامدهای مستقیم افزایش قیمت کود شیمیایی، بازنگری در ترکیب محصولات کشاورزی است. در شرایطی که تولید ذرت نیازمند مصرف بالای کودهای نیتروژنی است، بخشی از کشاورزان آمریکایی به سمت محصولاتی با نیاز کمتر به کود از جمله سویا حرکت کرده‌اند.

آمارهای وزارت کشاورزی آمریکا نشان می‌دهد سطح زیر کشت ذرت در سال جاری میلادی به حدود ۹۵.۳ میلیون هکتار کاهش خواهد یافت؛ رقمی که در سال گذشته ۹۸.۸ میلیون هکتار برآورد شده بود. در مقابل، سطح زیر کشت سویا از ۸۱.۲ میلیون هکتار به حدود ۸۵.۴ میلیون هکتار افزایش پیدا می‌کند.

اگرچه بخشی از کشاورزان پیش از آغاز بحران تنگه هرمز موفق به تامین ذخایر کود مورد نیاز خود شده بودند و از شوک قیمتی کوتاه‌مدت مصون ماندند اما نگرانی اصلی آن‌ها متوجه فصل‌های زراعی آینده و به ویژه سال ۲۰۲۷ است؛ چرا که تداوم محدودیت‌های عرضه می‌تواند برنامه‌ریزی تولید را با چالش‌های جدی مواجه کند.

موج جدید گرانی مواد غذایی در راه است

با وجود نگرانی‌های موجود در بخش کشاورزی، کارشناسان صنایع غذایی معتقدند افزایش قیمت کود شیمیایی به تنهایی قادر نخواهد بود جهش بزرگی در قیمت مواد غذایی برای مصرف‌کنندگان آمریکایی ایجاد کند.

واقعیت آن است که سهم هزینه‌های مزرعه در قیمت نهایی مواد غذایی چندان بالا نیست. بر اساس داده‌های وزارت کشاورزی آمریکا، تنها حدود ۱۲ سنت از هر دلار هزینه‌ای که مصرف‌کنندگان آمریکایی برای خرید مواد غذایی پرداخت می‌کنند به بخش کشاورزی اختصاص می‌یابد و بخش عمده قیمت نهایی مربوط به حمل‌ونقل، فرآوری، بسته‌بندی، توزیع و شبکه خرده‌فروشی است.

علاوه بر این، هزینه کود شیمیایی، آهک و بهبود دهنده‌های خاک به طور متوسط تنها حدود هفت درصد از بودجه عملیاتی مزارع آمریکایی را تشکیل می‌دهد؛ هرچند این سهم در محصولاتی مانند ذرت و گندم به مراتب بالاتر است.

اقتصاددانان بر این باورند که در صورت کاهش تولید محصولات کشاورزی در آمریکای شمالی، اثر این موضوع بر تورم غذایی احتمالا محدود خواهد بود. برخی برآوردها نشان می‌دهد افت دو تا پنج درصدی تولید می‌تواند در سال ۲۰۲۷ تنها حدود ۰.۱ تا ۰.۵ واحد درصد به نرخ تورم مواد غذایی بیفزاید.

در واقع، عوامل بزرگ‌تری نظیر افزایش هزینه نیروی کار، رشد قیمت سوخت، تعرفه‌های تجاری و رویدادهای شدید آب‌وهوایی نقش بسیار پررنگ‌تری در شکل‌دهی به تورم غذایی ایفا می‌کنند و افزایش قیمت کود شیمیایی تنها یکی از اجزای این معادله پیچیده به شمار می‌رود.

قربانیان اصلی بحران کود شیمیایی

اگرچه کشاورزان آمریکایی با افزایش هزینه‌های تولید روبه‌رو شده‌اند اما پیامدهای این بحران برای کشورهای کم‌درآمد می‌تواند به مراتب سنگین‌تر باشد.

بسیاری از کشورهای آفریقایی و آسیایی وابستگی بالایی به واردات کود شیمیایی از منطقه خلیج فارس دارند و هرگونه اختلال در عرضه می‌تواند مستقیما امنیت غذایی آن‌ها را تحت تاثیر قرار دهد. کشورهایی نظیر سودان، سومالی، تانزانیا و سریلانکا از جمله اقتصادهایی هستند که بیشترین آسیب‌پذیری را در برابر اختلالات زنجیره تامین کود دارند.

کاهش مصرف کود شیمیایی در این کشورها نه تنها تولید محصولات کشاورزی را کاهش می‌دهد، بلکه می‌تواند بحران‌های غذایی و فشارهای تورمی را نیز تشدید کند؛ موضوعی که از دید بسیاری از نهادهای بین‌المللی به یکی از مهم‌ترین ریسک‌های اقتصاد جهانی در سال‌های پیش رو تبدیل شده است.

بازگشت تدریجی بازار و آغاز یک تغییر ساختاری

پس از تفاهم اخیر میان تهران و واشنگتن برای بازگشایی مجدد تنگه هرمز، بخشی از قیمت‌های جهانی کود شیمیایی روند نزولی به خود گرفته است، با این حال کارشناسان معتقدند بازگشت کامل بازار به شرایط عادی نیازمند گذر زمان خواهد بود.

راه‌اندازی مجدد واحدهای تولیدی، بازسازی موجودی انبارها و احیا جریان تجارت جهانی ممکن است هفته‌ها یا حتی ماه‌ها به طول بینجامد و همین موضوع می‌تواند برنامه کشت محصولات فصل پاییز در آمریکا را نیز تحت تاثیر قرار دهد.

در همین حال، بحران اخیر موجب شده بسیاری از کشاورزان آمریکایی به دنبال راهکارهایی برای کاهش وابستگی به کودهای شیمیایی باشند. استفاده از کودهای دامی، کمپوست، کشت گیاهان پوششی و سایر روش‌های تقویت طبیعی خاک، به تدریج در حال تبدیل شدن به بخشی از استراتژی مدیریت ریسک در صنعت کشاورزی آمریکا است.

شاید مهم‌ترین درس بحران اخیر این باشد که در اقتصاد به‌شدت به‌هم‌پیوسته امروز، امنیت غذایی دیگر تنها به بارندگی، خاک حاصلخیز یا فناوری کشاورزی وابسته نیست؛ بلکه مسیر حرکت کشتی‌ها در گلوگاه‌های ژئوپلیتیکی جهان نیز می‌تواند بر تصمیم کشاورزان در ایالت‌های آمریکا و قیمت مواد غذایی روی قفسه فروشگاه‌های آمریکایی اثرگذار باشد. جنگ ایران و آمریکا این واقعیت را بار دیگر به اقتصاد جهانی یادآوری کرد که زنجیره امنیت غذایی جهان، بسیار آسیب‌پذیرتر از آن چیزی است که تا پیش از این تصور می‌شد.