چه بر سر رویای تبدیل امارات به پایتخت هوش مصنوعی جهان می‌آید؟

به گزارش نماد اقتصاد، دولت امارات متحده عربی در سال ۲۰۱۷ عمر سلطان العلماء را به عنوان نخستین وزیر هوش مصنوعی جهان برگزید و هدف از این اقدام جاه‌طلبانه را تبدیل شدن به آماده‌ترین کشور جهان برای عصر هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال عنوان کرد.

در آن زمان شاید کمتر کسی تصور می‌کرد کشوری که دهه‌ها ثروت خود را بر پایه صادرات نفت بنا کرده بود، تنها چند سال بعد به یکی از مهم‌ترین بازیگران جهانی در حوزه مراکز داده، پردازش ابری و زیرساخت‌های هوش مصنوعی تبدیل شود. با این حال سرعت تحولات به اندازه‌ای بالا بود که تنها شش سال پس از منصوب شدن عمر سلطان العلماء به عنوان نخستین وزیر هوش مصنوعی، نام این وزیر در فهرست «TIME100 AI» مجله تایم قرار گرفت و ابوظبی بخش قابل‌توجهی از نقشه راه دیجیتال خود را به مرحله اجرا رساند.

با این وجود، حملات نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران در فوریه ۲۰۲۶، متغیر جدیدی را وارد معادلات توسعه فناوری در منطقه کرد؛ متغیری که می‌تواند مسیر تبدیل امارات به قطب جهانی هوش مصنوعی را با چالش‌های بی‌سابقه‌ای مواجه سازد.

اهمیت مراکز داده

در طول جنگ، پایگاه‌های نظامی آمریکا در امارات متحده عربی به یکی از اهداف اصلی حملات موشکی و پهپادی ایران تبدیل شد. بر اساس گزارش‌ها، هزاران حمله به زیرساخت‌ها و دفاتر محلی شرکت‌های بزرگ فناوری جهان از جمله آمازون، گوگل، مایکروسافت و انویدیا و همچنین مراکز داده فعال در این کشور انجام شد.

این تحولات یک واقعیت جدید را آشکار کرد و آن این‌که در اقتصاد مبتنی بر هوش مصنوعی، مراکز داده همان جایگاهی را پیدا کرده‌اند که پالایشگاه‌های نفت، پایانه‌های صادرات انرژی و تاسیسات آب‌شیرین‌کن در اقتصاد سنتی خاورمیانه داشتند.

در همین رابطه، سباستین زونز، پژوهشگر ارشد اندیشکده آلمانی «CARPO» معتقد است مراکز داده اکنون بخشی از زیرساخت‌های حیاتی کشورها محسوب می‌شوند و باید همان سطح از حفاظت امنیتی و راهبردی را دریافت کنند که تاکنون برای زیرساخت‌های انرژی در نظر گرفته می‌شد.

جنگ ایران و آمریکا همچنین نگرانی‌ها درباره امنیت کابل‌های زیردریایی انتقال داده را افزایش داد؛ زیرساخت‌هایی که ستون فقرات ارتباطات جهانی و عملکرد مراکز داده به شمار می‌روند. افزون بر این، اختلال در حمل‌نقل کشتی‌ها در تنگه هرمز و سپس محدودیت‌های ایجادشده از سوی آمریکا، موجب بی‌نظمی در زنجیره تامین تجهیزات مورد نیاز صنعت هوش مصنوعی و تاخیر در تحویل سخت‌افزارهای پیشرفته شد.

در صنعتی که زمان تحویل پردازنده‌های گرافیکی و تجهیزات پردازشی می‌تواند میلیاردها دلار ارزش اقتصادی ایجاد یا نابود کند، چنین اختلال‌هایی صرفا یک مسئله لجستیکی نبوده بلکه به معنای افزایش ریسک سرمایه‌گذاری در کل اکوسیستم فناوری منطقه تفسیر می‌شود.

آزمونی بزرگ پیش روی اقتصاد امارات

با وجود فشارهای ناشی از جنگ ایران و آمریکا، بسیاری از تحلیلگران معتقدند زیرساخت‌های اقتصادی و نهادی امارات همچنان از قدرت تطبیق بالایی برخوردار است.

محمد سلیمان، پژوهشگر ارشد موسسه خاورمیانه در واشنگتن، معتقد است اگرچه ریسک‌های سیاسی منطقه افزایش یافته‌اند اما مولفه‌های اصلی جذابیت امارات برای سرمایه‌گذاری در حوزه هوش مصنوعی همچنان پابرجاست.

امارات همچنان در نقطه تلاقی جریان سرمایه میان شرق و غرب قرار داشته و به منابع انرژی ارزان و پایدار دسترسی دارد. همچنین از زمین و زیرساخت‌های لازم برای توسعه مراکز داده برخوردار بوده و مهم‌تر از همه، اراده سیاسی لازم برای تبدیل شدن به یک قدرت هوش مصنوعی را حفظ کرده است.

واقعیت‌ها نیز نشان می‌دهد اقتصاد امارات پیش از این بحران‌های بزرگ‌تری را از جمله بحران مالی جهانی سال ۲۰۰۸ و حتی همه‌گیری کرونا و تنش‌های مکرر ژئوپلیتیکی در خلیج فارس را پشت سر گذاشته است. در تمامی این موارد، ابوظبی و دبی توانسته‌اند مدل اقتصادی خود را با شرایط جدید تطبیق دهند و مسیرهای تازه‌ای برای رشد پیدا کنند.

بر همین اساس، بسیاری از کارشناسان بر این باورند که تنها در صورت طولانی شدن درگیری‌ها و تبدیل شدن ناامنی به یک وضعیت مزمن، احتمال وارد آمدن آسیب جدی به راهبرد فناوری امارات وجود خواهد داشت.

نقطه عطف دیپلماسی محاسباتی ابوظبی

یکی از مهم‌ترین پرسش‌های پیش روی امارات این است که راهبرد موسوم به دیپلماسی محاسباتی در سال‌های آینده چگونه بازتعریف خواهد شد.

نشانه‌هایی از این تغییر رویکرد از هم‌اکنون قابل مشاهده است. در ماه می سال جاری میلادی، پروژه احداث یک مرکز داده عظیم یک میلیارد دلاری در کنیا که قرار بود بخشی از توسعه برون‌مرزی زیرساخت‌های دیجیتال امارات باشد، لغو شد؛ اتفاقی که از نگاه بسیاری از ناظران نشان‌دهنده بازنگری ابوظبی در اولویت‌های سرمایه‌گذاری خارجی خود است.

هلدینگ «G42»؛ قلب تپنده رویای هوش مصنوعی امارات

هسته اصلی راهبرد هوش مصنوعی امارات بر دو پایه سرمایه‌گذاری گسترده دولتی و ایجاد نهادهای تخصصی در سطح جهانی استوار شده است. در مرکز این راهبرد، هلدینگ «G42» قرار دارد؛ هلدینگی چند میلیارد دلاری مستقر در ابوظبی که در سال ۲۰۱۸ تاسیس شد و فعالیت اصلی آن بر هوش مصنوعی، پردازش ابری و زیرساخت‌های دیجیتال متمرکز است.

یک سال بعد، امارات دانشگاه هوش مصنوعی محمد بن زاید را راه‌اندازی کرد؛ نخستین دانشگاه تحصیلات تکمیلی جهان که به صورت کامل به هوش مصنوعی اختصاص دارد و هدف آن تبدیل شدن به استنفورد خاورمیانه عنوان شده است.

ابوظبی در مقطعی تلاش می‌کرد نقش یک بازیگر متوازن میان آمریکا و چین را در حوزه فناوری ایفا کند اما فشارهای واشنگتن در نهایت باعث شد امارات در سال ۲۰۲۳ همکاری‌های خود با چین در حوزه هوش مصنوعی را متوقف کند و عملا در اردوگاه فناوری آمریکا قرار گیرد.

نماد این تغییر جهت، پروژه عظیم استارگیت امارات است؛ مجموعه‌ای از مراکز داده عظیم که برای شرکت «OpenAI» و سایر شرکت‌های آمریکایی در حال توسعه است و پیش‌بینی می‌شود به بزرگ‌ترین مرکز داده جهان در خارج از خاک آمریکا تبدیل شود.

برآوردها نشان می‌دهد در حال حاضر بین ۳۵ تا ۵۸ مرکز داده در سراسر امارات در حال فعالیت هستند؛ رقمی که جایگاه این کشور را به عنوان مهم‌ترین قطب پردازشی خاورمیانه تثبیت کرده است.

جاه‌طلبی جهانی؛ چالش‌های بومی

با وجود سرمایه‌گذاری‌های هنگفت، امارات همچنان با چالش بنیادین کمبود نیروی انسانی بومی در سطح اول جهانی مواجه است.  اگرچه سطح دستمزدها در این کشور به راحتی با سیلیکون‌ولی رقابت می‌کند اما گزارش سال ۲۰۲۶ شورای آتلانتیک نشان می‌دهد امارات هنوز در میان قطب‌های اصلی مهندسی هوش مصنوعی جهان قرار نگرفته است.

فاطمه ابوسالم، استاد علوم کامپیوتر دانشگاه آمریکایی بیروت، معتقد است بخش قابل‌توجهی از اکوسیستم هوش مصنوعی منطقه همچنان بر مدل‌های پایه، الگوریتم‌ها و استانداردهایی متکی است که خارج از خاورمیانه توسعه یافته‌اند؛ موضوعی که باعث شده منطقه بیشتر در جایگاه مصرف‌کننده و نه تولیدکننده فناوری قرار گیرد.

این وابستگی تنها به فناوری محدود نمی‌شود، بلکه در بخش تحقیقات پیشرفته، آموزش و اعتبارسنجی مدل‌ها نیز اتکای قابل‌توجهی به متخصصان خارجی و موسسات علمی بین‌المللی وجود دارد.

مدل‌های عربی هنوز با استانداردهای جهانی فاصله دارند

یکی دیگر از چالش‌های امارات، کیفیت مدل‌های زبانی عربی توسعه‌یافته در این کشور است. برخی پژوهشگران مستقل عملکرد مدل جیس را که به عنوان یکی از مهم‌ترین مدل‌های عربی امارات شناخته می‌شود، ضعیف‌تر از انتظارات ارزیابی کرده‌اند. همچنین مدل متن‌باز استدلالی «K2 Think» که در سال ۲۰۲۵ معرفی شد نیز با انتقادهایی درباره بزرگ‌نمایی توانایی‌های واقعی آن مواجه شده است.

این مسئله نشان می‌دهد توسعه یک اکوسیستم هوش مصنوعی پیشرفته صرفا با سرمایه‌گذاری مالی محقق نمی‌شود و نیازمند شکل‌گیری زنجیره‌ای کامل از پژوهش، استعداد انسانی، نوآوری و رقابت علمی است؛ زنجیره‌ای که ایجاد آن معمولا به چندین دهه زمان نیاز دارد.

گزینه‌های پیش روی امارات

با وجود تمامی این چالش‌ها، بسیاری از تحلیلگران معتقدند پروژه هوش مصنوعی برای امارات دیگر یک انتخاب اقتصادی یا پروژه‌ای نمایشی نیست، بلکه بخشی از راهبرد بقا و جایگاه آینده این کشور در اقتصاد جهانی محسوب می‌شود.

ابوظبی میلیاردها دلار در این مسیر سرمایه‌گذاری کرده و اکنون تلاش می‌کند از یک صادرکننده انرژی به صادرکننده ظرفیت پردازشی، داده و خدمات هوش مصنوعی تبدیل شود.

شاید به همین دلیل باشد که عمر سلطان العلماء سال‌ها پیش به اهمیت بالای داده به نسبت نفت در آینده اشاره کرد و در حال حاضر نیز این مسئله امروز بیش از هر زمان دیگری معنا پیدا کرده است.

در عین حال جنگ ایران و آمریکا یک واقعیت دیگر را نیز آشکار کرد و آن این‌که اگر داده در آینده از نفت اهمیت بیشتری پیدا کنند، مراکز داده نیز به همان اندازه می‌توانند به اهداف راهبردی، ژئوپلیتیکی و حتی نظامی تبدیل شوند.