بحران جهانی کود بخش کشاورزی را تحت فشار گذاشت

به گزارش نماد اقتصاد، بحران جهانی کود که ریشه در تمرکز تولید اوره در معدود مناطق جغرافیایی دارد، بازار این محصول را در سال‌های اخیر به شدت در برابر شوکهای ژئوپلیتیکی آسیبپذیر ساخته است. تازه‌ترین اختلال در مسیرهای تجاری خلیج فارس بار دیگر آشکار ساخت که زنجیره تامین کودهای نیتروژنی تا چه اندازه به امنیت حمل‌ونقل دریایی و ثبات سیاسی مناطق تولیدکننده وابسته است؛ وابستگی‌ای که هرگونه گسست در آن، ابعاد بحران را از یک اختلال موقت به تهدیدی پایدار برای امنیت غذایی جهانی ارتقا می‌دهد.

بر اساس گزارش موسسه بین‌المللی کود (IFA)، کشورهای منطقه خلیج فارس سهم قابل‌توجهی از تجارت جهانی کود را در اختیار دارند. این منطقه در صادرات اوره، آمونیاک و مواد اولیه مرتبط با کودهای شیمیایی نقشی کلیدی ایفا می‌کند؛ به‌گونه‌ای که اختلال در مسیر تردد دریایی خلیج فارس می‌تواند بخش مهمی از تجارت جهانی این محصولات را تحت تاثیر قرار دهد.

گزارش‌های موسسه بین‌المللی تحقیقات سیاست غذایی (IFPRI) نیز نشان می‌دهد کشورهای خلیج فارس در فاصله سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ حدود ۳۶ درصد از صادرات جهانی اوره را تامین کرده‌اند و ایران و قطر از بزرگ‌ترین صادرکنندگان منطقه محسوب می‌شوند.

ایران؛ بازیگری مهم در بازار اوره منطقه

ایران به دلیل دسترسی به منابع گاز طبیعی، طی سال‌های گذشته ظرفیت قابل‌توجهی در صنعت پتروشیمی و تولید کودهای نیتروژنی ایجاد کرده است. تولید اوره در ایران عمدتا بر پایه خوراک گاز طبیعی انجام می‌شود؛ موضوعی که مشابه دیگر تولیدکنندگان بزرگ منطقه، مزیت هزینه‌ای برای این کشور ایجاد کرده است.

با این حال، تحریم‌های اقتصادی، محدودیت‌های بانکی و دشواری‌های حمل‌ونقل دریایی همواره از عوامل محدودکننده حضور ایران در تجارت جهانی محصولات پتروشیمی بوده‌اند. در شرایطی که بازار جهانی کود با شوک عرضه مواجه شده، محدود شدن توان صادراتی ایران می‌تواند فشار بیشتری بر خریداران بین‌المللی وارد کند.

بر اساس داده‌های منتشر ‌شده، ایران سالانه حدود ۶ میلیون تن اوره تولید می‌کند و حدود ۳.۵ میلیون تن از این محصول را به بازارهای خارجی عرضه می‌کند. با این حال، به دلیل اختلالات حمل‌ونقل دریایی و محدودیت دسترسی به مسیرهای صادراتی، بخشی از این ظرفیت صادراتی در مقطع فعلی با محدودیت مواجه شده است.

این وضعیت در شرایطی رخ داده که بازار جهانی کود پیش از این نیز تحت تاثیر عوامل متعددی مانند افزایش هزینه انرژی، تغییر سیاست‌های صادراتی برخی کشورها و نوسانات زنجیره تامین قرار داشت.

چرا اوره برای اقتصاد جهانی اهمیت دارد؟

اوره پرمصرف‌ترین کود نیتروژنی جهان محسوب می‌شود و نقش مستقیمی در افزایش بهره‌وری محصولات کشاورزی دارد. تولید این محصول به شدت به گاز طبیعی وابسته است؛ زیرا گاز علاوه بر تامین انرژی، ماده اولیه تولید آمونیاک و در ادامه اوره محسوب می‌شود.

به همین دلیل، بازار اوره تنها تابع شرایط کشاورزی نیست، بلکه به تحولات بازار انرژی، هزینه حمل‌ونقل، سیاست‌های صادراتی و ریسک‌های ژئوپلیتیکی نیز وابسته است.

گزارش موسسه «S&P Global» نشان می‌دهد پس از افزایش تنش‌ها در خاورمیانه، قیمت اوره گرانول در بازار جهانی رشد قابل‌توجهی را تجربه کرد. این موسسه اعلام کرده است که قیمت اوره در یک دوره کوتاه حدود ۳۸.۸ درصد افزایش یافت و به حدود ۶۸۰ دلار در هر تن رسید.

افزایش قیمت تنها نتیجه کاهش عرضه نبود؛ بلکه افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل، رشد هزینه بیمه کشتی‌ها و نگرانی خریداران درباره دسترسی آینده به محموله‌ها نیز فشار مضاعفی بر بازار وارد کرد.

شوک عرضه و افزایش فشار بر صنعت کشاورزی جهان

پیامد اصلی کاهش عرضه اوره، افزایش هزینه تولید کشاورزان در کشورهای وابسته به واردات است. کشورهایی مانند هند، برزیل و برخی اقتصادهای آسیایی که بخش قابل‌توجهی از نیاز کود خود را از بازار جهانی تامین می‌کنند، در برابر افزایش قیمت‌ها آسیب‌پذیرتر هستند.

خبرگزاری رویترز گزارش داده است که اختلال در تجارت کود ناشی از بحران خاورمیانه، نگرانی‌هایی درباره تامین نهاده‌های کشاورزی و امنیت غذایی ایجاد کرده است. بر اساس این گزارش، بخش مهمی از تجارت جهانی کود از مسیرهای دریایی مرتبط با منطقه خلیج فارس عبور می‌کند و اختلال در این مسیرها می‌تواند هزینه تولید محصولات کشاورزی را افزایش دهد.

پیامدهای اقتصادی خروج ایران از بازار اوره

کاهش حضور ایران در بازار جهانی اوره در شرایطی رخ داده است که بازار جهانی کود هنوز از شوک‌های سال‌های گذشته عبور کامل نکرده است. افزایش قیمت انرژی پس از جنگ روسیه و اوکراین، محدودیت صادرات برخی تولیدکنندگان و تغییر سیاست‌های تجاری کشورهایی مانند چین، پیش‌تر نیز عرضه جهانی کود را تحت فشار قرار داده بود.

در چنین شرایطی، حذف بخشی از ظرفیت صادراتی یک تولیدکننده بزرگ مانند ایران می‌تواند فشار بیشتری بر بازار وارد کند؛ زیرا خریداران ناچار خواهند بود برای تامین محموله‌های جایگزین به تولیدکنندگان دیگر مراجعه کنند. این موضوع می‌تواند هزینه واردات را برای کشورهایی که وابستگی بالایی به بازار خارجی دارند افزایش دهد.

بازار جهانی کود برخلاف بسیاری از کالاهای صنعتی، انعطاف‌پذیری محدودی در کوتاه‌مدت دارد. دلیل این موضوع آن است که ایجاد ظرفیت جدید تولید اوره نیازمند سرمایه‌گذاری‌های بزرگ، دسترسی پایدار به گاز طبیعی و زمان طولانی برای ساخت واحدهای جدید است. به همین دلیل، کاهش ناگهانی عرضه معمولا با واکنش سریع تولیدکنندگان جدید جبران نمی‌شود.

بررسی گزارش‌های بازار جهانی کود نشان می‌دهد که کشورهای واردکننده در چنین شرایطی معمولا با دو گزینه مواجه می‌شوند: پرداخت هزینه بالاتر برای خرید محموله‌های موجود یا کاهش مصرف کود که می‌تواند بر عملکرد محصولات کشاورزی تاثیر بگذارد.

زنجیره غذایی جهان زیر فشار هزینه کود

افزایش قیمت اوره تنها یک مسئله صنعتی یا تجاری نیست، بلکه به‌طور مستقیم با امنیت غذایی جهان ارتباط دارد. کودهای نیتروژنی یکی از مهم‌ترین نهاده‌های افزایش بهره‌وری کشاورزی هستند و کاهش دسترسی به آن‌ها می‌تواند هزینه تولید محصولات اساسی مانند غلات را افزایش دهد.

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) بارها تاکید کرده است که قیمت نهاده‌های کشاورزی، از جمله کود، یکی از عوامل موثر بر هزینه تولید غذا در جهان است. افزایش قیمت کود می‌تواند فشار بیشتری بر کشاورزان، به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، وارد کند.

بر اساس تحلیل موسسه بین‌المللی تحقیقات سیاست غذایی، اختلال در صادرات کود از منطقه خلیج فارس می‌تواند پیامدهایی برای تولید محصولات کشاورزی در کشورهای واردکننده داشته باشد؛ زیرا بسیاری از اقتصادهای کشاورزی برای حفظ سطح تولید خود به عرضه پایدار کودهای نیتروژنی وابسته هستند.

این مسئله اهمیت ویژه‌ای برای کشورهایی دارد که در بازار جهانی غذا نقش بزرگی ایفا می‌کنند. افزایش هزینه کود می‌تواند هزینه تولید کشاورزان را بالا ببرد و در نهایت بر قیمت محصولات کشاورزی در بازارهای داخلی و صادراتی اثر بگذارد.

واکنش بازار جهانی؛ جست‌وجوی عرضه جایگزین

با افزایش نگرانی درباره عرضه اوره، توجه بازار به سمت تولیدکنندگان جایگزین معطوف شده است. کشورهای تولیدکننده در خاورمیانه، شمال آفریقا، روسیه، آمریکا و برخی کشورهای آسیایی همچنان از بازیگران اصلی بازار کود محسوب می‌شوند.

با این حال، ظرفیت جایگزینی سریع محدود است. بسیاری از تولیدکنندگان بزرگ در حال حاضر با قراردادهای صادراتی موجود فعالیت می‌کنند و افزایش تولید آن‌ها در کوتاه‌مدت نیازمند تغییرات عملیاتی و تامین بیشتر خوراک گاز طبیعی است.

در این میان، قیمت گاز طبیعی همچنان یکی از عوامل تعیین‌کننده در بازار جهانی کود است. از آنجا که تولید اوره به شدت به گاز وابسته است، افزایش قیمت انرژی می‌تواند هزینه تولیدکنندگان را بالا برده و فشار بیشتری بر قیمت نهایی کود وارد کند.

هند و آسیا؛ بزرگ‌ترین نگرانی بازار جهانی کود

هند یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان کود اوره در جهان است و بخش قابل‌توجهی از سیاست کشاورزی این کشور به تامین پایدار کود وابسته است. دولت هند در سال‌های گذشته برای کاهش آسیب‌پذیری بازار داخلی، سرمایه‌گذاری‌هایی در افزایش تولید داخلی کود انجام داده است، اما همچنان بخشی از نیاز این کشور از طریق واردات تامین می‌شود.

اختلال در عرضه خاورمیانه می‌تواند رقابت میان خریداران بزرگ آسیایی برای دستیابی به محموله‌های موجود را افزایش دهد. این وضعیت احتمالا قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان را افزایش داده و می‌تواند به رشد قیمت‌ها در بازارهای منطقه‌ای منجر شود.

از سوی دیگر، کشورهای جنوب شرق آسیا که به واردات کود وابستگی دارند نیز در برابر افزایش قیمت‌ها حساس هستند؛ زیرا افزایش هزینه نهاده‌های کشاورزی می‌تواند بر هزینه تولید محصولات صادراتی مانند برنج، ذرت و محصولات کشاورزی صنعتی اثرگذار باشد.

تاثیر بر تجارت جهانی و زنجیره تامین

بحران اخیر بازار اوره بار دیگر آسیب‌پذیری زنجیره تامین جهانی در برابر شوک‌های ژئوپلیتیکی را آشکار کرده است. طی سال‌های اخیر، شرکت‌ها و دولت‌ها تلاش کرده‌اند وابستگی خود به مسیرهای محدود تجاری را کاهش دهند، اما بازار کالاهای پایه همچنان به تعداد محدودی از مناطق تولیدکننده وابسته است.

بازار جهانی کود نمونه‌ای از همین وابستگی است؛ زیرا تولید اوره در کشورهایی متمرکز شده که دسترسی گسترده به منابع گاز طبیعی دارند. در نتیجه، هرگونه اختلال در مناطق تولیدکننده انرژی می‌تواند پیامدهایی فراتر از بازار انرژی ایجاد کند و به بخش کشاورزی منتقل شود.

از نگاه تحلیلگران بازار، بحران کنونی نشان می‌دهد امنیت غذایی و امنیت انرژی بیش از گذشته به یکدیگر وابسته شده‌اند. کشورهایی که منابع انرژی ارزان، ظرفیت تولید کود و زیرساخت صادراتی دارند، نقش مهم‌تری در ثبات بازار جهانی غذا پیدا کرده‌اند.

چشم‌انداز بازار اوره؛ بازگشت تعادل یا تداوم فشار؟

مسیر آینده بازار اوره به چند عامل اصلی از جمله وضعیت حمل‌ونقل دریایی در خلیج فارس، سیاست صادراتی کشورهای تولیدکننده، قیمت جهانی گاز طبیعی و میزان تقاضای کشورهای بزرگ کشاورزی وابسته خواهد بود.

در صورتی که اختلالات حمل‌ونقل کوتاه‌مدت باشد، بازار ممکن است پس از افزایش اولیه قیمت‌ها به تدریج به سمت تعادل حرکت کند. اما تداوم محدودیت‌های صادراتی می‌تواند فشار بیشتری بر بازار وارد کند و دوره‌ای از قیمت‌های بالاتر را رقم بزند.

برای ایران، این شرایط یک تناقض اقتصادی ایجاد کرده است. از یک سو، ظرفیت بالای تولید اوره و دسترسی به منابع گاز طبیعی، این کشور را به یکی از بازیگران مهم بازار منطقه‌ای تبدیل کرده است؛ از سوی دیگر، محدودیت‌های تجاری و حمل‌ونقل، توان استفاده کامل از این ظرفیت را کاهش داده است.

تجربه بحران‌های اخیر بازار کالا نشان می‌دهد که مزیت تولید به تنهایی برای حضور پایدار در تجارت جهانی کافی نیست. دسترسی به شبکه‌های مالی، زیرساخت حمل‌ونقل، بیمه بین‌المللی و مسیرهای مطمئن صادراتی نیز از عوامل تعیین‌کننده در رقابت جهانی محسوب می‌شوند.

بحران جهانی کود بار دیگر نشان داد که بازارهای کشاورزی تا چه اندازه به تحولات ژئوپلیتیکی و اختلال در زنجیره تامین وابسته هستند. ایران با ظرفیت تولید سالانه حدود ۶ میلیون تن اوره و صادرات مازاد چند میلیون تنی، یکی از حلقه‌های مهم بازار جهانی این محصول محسوب می‌شود؛ اما محدودیت‌های حمل‌ونقل دریایی باعث شده است بخشی از این ظرفیت در مقطع کنونی از دسترس بازار جهانی خارج شود.

افزایش قیمت اوره، فشار بیشتری بر کشورهای واردکننده وارد می‌کند و می‌تواند هزینه تولید کشاورزی را افزایش دهد. در شرایطی که جهان همچنان با چالش‌های امنیت غذایی مواجه است، ثبات بازار کود به یکی از عوامل مهم حفظ تعادل در زنجیره جهانی غذا تبدیل شده است.