صنعت اجاره‌ای شد

به گزارش نماد اقتصاد، خرید یک دستگاه برای کارخانه فقط به قیمت آن محدود نمی‌شود بلکه هزینه‌های حمل، نصب، راه‌اندازی، تعمیرات، قطعات یدکی، اپراتور و استهلاک نیز به قیمت نهایی اضافه می‌شود. این هزینه‌ها در شرایط افزایش قیمت تجهیزات، تصمیم برای خرید را دشوارتر کرده است.

براساس گزارش مرکز آمار ایران، تورم نقطه‌به‌نقطه تولیدکننده بخش صنعت در بهار ۱۴۰۵ به ۱۰۹ درصد رسید. تورم فصلی این بخش نیز ۳۶.۲ درصد و تورم سالانه آن ۷۰.۹ درصد ثبت شد. در چنین محیطی، خرید یک ماشین‌آلات جدید می‌تواند بخش قابل‌توجهی از منابع بنگاه را برای مدت طولانی درگیر کند.

به همین دلیل، کارخانه‌ای که به یک تجهیز تنها در مقاطع خاص نیاز دارد، ممکن است به جای خرید، اجاره را انتخاب کند.

سرمایه در گردش، رقیب سرمایه‌گذاری ثابت

بانک مرکزی ایران اعلام کرده است طی پنج ماهه نخست ۱۴۰۵، از مجموع پنج هزار و ۵۱۸ همت تسهیلات پرداختی، چهار هزار و ۱۹۰ همت به صاحبان کسب‌وکار اختصاص یافته است. از این رقم، سه هزار و ۵۷۹ همت یعنی ۸۵.۴ درصد در قالب سرمایه در گردش پرداخت شده است.

در بخش صنعت و معدن نیز از مجموع یک هزار و ۸۲۷ همت تسهیلات پرداختی، حدود یک هزار و۶۶۱ همت به سرمایه در گردش اختصاص یافته؛ یعنی ۹۰.۹ درصد تسهیلات این بخش صرف نیازهای جاری بنگاه‌ها شده است.

این ارقام نشان می‌دهد بخش بزرگی از منابع مالی صنعت درگیر حفظ جریان روزمره تولید است. در چنین شرایطی، خرید تجهیزاتی که استفاده مستمر ندارند، برای برخی بنگاه‌ها در اولویت دوم قرار می‌گیرد.

اجاره؛ پرداخت برای زمان استفاده

مهم‌ترین مزیت اجاره برای کارخانه، حذف بخشی از هزینه سرمایه‌گذاری اولیه است. اگر یک دستگاه فقط برای چند ماه یا چند پروژه در سال مورد نیاز باشد، خرید آن به معنای خواب سرمایه طی ماه‌هایی است که دستگاه بلااستفاده می‌ماند.

اجاره، این هزینه ثابت را به هزینه‌ای متناسب با میزان استفاده تبدیل می‌کند. این مدل برای ماشین‌آلات سنگین، تجهیزات پروژه‌ای، لیفتراک، ژنراتور، ماشین‌آلات عمرانی و برخی تجهیزات تخصصی کاربرد بیشتری دارد.

نمونه‌هایی از این مدل در بازار تجهیزات صنعتی نیز دیده می‌شود؛ از اجاره ماشین‌آلات سنگین تا کارگاه‌های مجهز به تجهیزات  (CNC).

البته آمار رسمی جامعی درباره سهم اجاره از کل استفاده از ماشین‌آلات صنعتی کشور وجود ندارد؛ بنابراین نمی‌توان گفت صنعت ایران به‌طور عمومی از خرید به اجاره تغییر مسیر داده است. آنچه می‌توان مشاهده کرد، گسترش استفاده از اجاره در بخش‌هایی است که خرید تجهیزات برای آنها هزینه‌بر یا استفاده از دستگاه‌ها مقطعی است.

فرسودگی تجهیزات، دوگانه خرید یا اجاره را پیچیده‌تر کرده است

مسئله دیگری که باید در این میان دیده شود، عمر بالای بخشی از ماشین‌آلات صنعتی کشور است. براساس گزارش‌های منتشرشده درباره نوسازی صنایع، حدود ۱۲ هزار واحد صنعتی از بیش از ۸۴ هزار واحد دارای پروانه بهره‌برداری، عمری بالاتر از ۲۰ سال دارند و میانگین عمر ماشین‌آلات و تجهیزات صنعتی کشور نیز بیش از دو دهه برآورد شده است.

بنابراین صنعت همزمان با دو مسئله مواجه است؛ از یک سو به نوسازی نیاز دارد و از سوی دیگر تامین مالی خرید تجهیزات جدید آسان نیست.

در این وضعیت، اجاره می‌تواند برای بخشی از واحدها راهی برای دسترسی به ظرفیت تولید جدید بدون پرداخت کامل هزینه خرید باشد؛ هرچند جایگزین نوسازی اساسی کارخانه‌ها نمی‌شود.

ماشین‌آلات خارجی؛ هزینه‌ای فراتر از قیمت خرید

برای تجهیزات خارجی، مسئله فقط تامین منابع ریالی نیست. ثبت سفارش، تخصیص ارز، واردات و خدمات پس از فروش نیز در تصمیم خرید موثر است.

وزارت صمت در فروردین ماه امسال از بازگشایی مجوز سهمیه واردات ماشین‌آلات خط تولید برای پرونده‌هایی که تامین ارز آن‌ها کامل شده بود، خبر داد. همچنین در تیرماه، تامین ارز مواد اولیه، قطعات یدکی و نگهداری ماشین‌آلات و همچنین نوسازی صنایع در میان اولویت‌های اعلام‌شده قرار گرفت.

در چنین شرایطی، استفاده از تجهیزات اجاره‌ای می‌تواند برای برخی واحدها راهی برای عبور موقت از محدودیت دسترسی به ماشین‌آلات باشد.

اجاره فقط دستگاه نیست؛ ظرفیت تولید اجاره می‌شود

مدل جدید اجاره در برخی موارد فراتر از واگذاری یک دستگاه است. بنگاه می‌تواند ماشین‌آلات را همراه با اپراتور، تعمیرکار و خدمات نگهداری دریافت کند و عملا به جای خرید دارایی، ظرفیت تولید خریداری کند.

برای مثال، شرکت شیرین‌دارو در سال ۱۴۰۴ برای تامین ماشین‌آلاتی مانند لودر، بیل مکانیکی و کامیون کمپرسی، مناقصه اجاره تجهیزات همراه با راننده برگزار کرد.

این مدل به‌ویژه برای پروژه‌هایی که نیاز به تجهیزات در آن‌ها موقتی است، می‌تواند هزینه ثابت بنگاه را کاهش دهد و انعطاف عملیاتی بیشتری ایجاد کند.

یک مدل برای همه کارخانه‌ها نیست

اجاره لزوما جایگزین خرید نیست. اگر یک ماشین‌آلات به‌صورت مداوم و با ظرفیت بالا مورد استفاده قرار گیرد، خرید می‌تواند از نظر اقتصادی منطقی‌تر باشد. در مقابل، برای تجهیزاتی که قیمت بالایی دارند اما استفاده از آن‌ها محدود است، اجاره می‌تواند انتخاب عملیاتی‌تری باشد.

در واقع تصمیم میان خرید و اجاره به چند متغیر بستگی دارد؛ مدت استفاده، میزان بهره‌برداری، قیمت تجهیز، هزینه تعمیر و نگهداری، نرخ اجاره و هزینه تامین مالی.

از این منظر، آنچه در صنعت ایران در حال تغییر است، الزاما مالکیت همه تجهیزات نیست بلکه منطق تصمیم‌گیری درباره سرمایه‌گذاری است. در شرایطی که منابع مالی محدود است، کارخانه‌ها بیش از گذشته تلاش می‌کنند سرمایه خود را روی دارایی‌هایی متمرکز کنند که استفاده مستمر و بازده مشخص دارند و برای نیازهای مقطعی، از ظرفیت اجاره و پیمانکاری استفاده کنند.

بازار اجاره؛ بازاری که کمتر دیده شده است

هنوز آمار رسمی و جامعی برای اندازه بازار اجاره ماشین‌آلات صنعتی ایران وجود ندارد و نمی‌توان براساس آگهی‌ها یا چند مناقصه، از اجاره‌ای شدن صنعت به معنای فراگیر آن سخن گفت.

با این حال، ترکیب تورم بالای هزینه‌های تولید، نیاز شدید صنعت به سرمایه در گردش، فرسودگی بخشی از تجهیزات و دشواری تامین ماشین‌آلات جدید، زمینه را برای توسعه این مدل فراهم کرده است.

اگر این شرایط ادامه پیدا کند، اجاره تجهیزات می‌تواند از یک راه‌حل موقت برای برخی کارخانه‌ها به بخشی از مدل تامین ظرفیت تولید تبدیل شود؛ مدلی که در آن، بنگاه به جای مالکیت همه دارایی‌ها، تنها زمانی برای تجهیزات هزینه می‌کند که واقعا به آن‌ها نیاز دارد.