آیا پرواز ایرلاین‌های ایرانی متوقف می‌شود؟

به گزارش نماد اقتصاد، در آستانه اجرای مرحله تازه‌ای از تحریم‌های آمریکا علیه شرکت‌های هواپیمایی ایران، نگرانی‌ها درباره لغو پروازهای خارجی، دشوارترشدن تأمین قطعات هواپیما و افزایش هزینه سفرهای هوایی بالا گرفته است. بررسی اخبار منتشرشده نشان می‌دهد اصل تحریم‌ها واقعیت دارد؛ اما ادعای «توقف کامل فعالیت تمام شرکت‌های هواپیمایی ایران» هنوز اتفاق نیفتاده و بیش از آنکه یک واقعیت قطعی باشد، بخشی از سیاست فشار و تهدید واشنگتن علیه کشورها و شرکت‌های خدمات‌دهنده به هواپیماهای ایرانی است.

اصل ماجرا چیست؟

دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا، موسوم به «اوفک»، در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ برابر با ۱۷ شهریور ۱۴۰۵، تحریم‌هایی را علیه ۲۷ شرکت و مجموعه فعال در صنعت هواپیمایی ایران وضع کرد.

این فهرست تقریباً تمام ایرلاین‌های ایرانی باقی‌مانده را دربرمی‌گیرد؛ از جمله آتا، چابهار، فلای‌پرشیا، ایران‌ایرتور، آسمان، کیش‌ایر، کارون، قشم‌ایر، ساها، سپهران، تابان، وارش و زاگرس. پیش از این نیز شرکت‌هایی مانند ایران‌ایر و ماهان با محدودیت‌های مختلف آمریکا و برخی کشورهای اروپایی مواجه بودند.

بنابراین، خبر تحریم تازه صنعت هواپیمایی ایران ساختگی یا صرفاً یک شایعه رسانه‌ای نیست؛ اما باید میان «تحریم شرکت‌های هواپیمایی» و «توقف فوری تمام پروازها» تفاوت قائل شد.

تهدید تازه آمریکا؛ تحریم هر فرودگاهی که به هواپیماهای ایرانی خدمات بدهد

آنچه موج تازه نگرانی‌ها را ایجاد کرده، اظهارات اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکاست. او اعلام کرده است که از ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶، برابر با اول مهر ۱۴۰۵، فشار بر شرکت‌ها و مراکزی که به ایرلاین‌های ایرانی خدمات می‌دهند تشدید خواهد شد.

واشنگتن تهدید کرده است فرودگاه‌ها، شرکت‌های سوخت‌رسان، مؤسسات فروش بلیت و ارائه‌دهندگان خدمات فرودگاهی که با شرکت‌های هواپیمایی ایران همکاری کنند، ممکن است با تحریم ثانویه و خطر قطع دسترسی به نظام مالی مبتنی بر دلار مواجه شوند.

این بخش از تحریم‌ها اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا هدف آن تنها مسدودکردن دارایی یک ایرلاین نیست، بلکه تلاش می‌کند شرکت‌های خارجی را نیز از همکاری با ناوگان هوایی ایران منصرف کند.

 آیا واقعاً تمام پروازهای ایران متوقف می‌شود؟

پاسخ کوتاه، فعلاً «خیر» است.

ادعای توقف همه پروازهای شرکت‌های هواپیمایی ایران از ۲۳ سپتامبر، سخن وزیر خزانه‌داری آمریکاست و هنوز نمی‌توان آن را یک نتیجه قطعی دانست. آمریکا به‌تنهایی نمی‌تواند به لحاظ حقوقی همه فرودگاه‌های جهان را مجبور به قطع خدمات به هواپیماهای ایرانی کند؛ اما می‌تواند از قدرت دلار، شبکه بانکی و تهدید تحریم ثانویه برای اعمال فشار بر شرکت‌ها و دولت‌ها استفاده کند.

شدت اثرگذاری این تصمیم به واکنش کشورهایی مانند چین، روسیه، ترکیه، عراق، امارات، پاکستان، هند و کشورهای آسیای میانه بستگی دارد. اگر این کشورها تهدید آمریکا را نپذیرند، بخش بزرگی از شبکه منطقه‌ای پروازهای ایران می‌تواند ادامه پیدا کند. بااین‌حال، برخی شرکت‌های خصوصی خارجی ممکن است برای جلوگیری از ریسک مالی، همکاری خود را محدود کنند.

در نتیجه، محتمل‌ترین اتفاق «توقف کامل صنعت هوایی ایران» نیست؛ بلکه محدودترشدن تدریجی بعضی مسیرهای خارجی، افزایش هزینه خدمات و پیچیده‌ترشدن عملیات پروازی خواهد بود.

 اتحادیه اروپا هم تحریم تازه‌ای وضع کرده است؟

بررسی اخبار داخلی منتشرشده درباره این موج تازه نشان می‌دهد اقدام اصلی مربوط به وزارت خزانه‌داری آمریکاست. در منابع بررسی‌شده، بسته جدید و هم‌زمانی از سوی اتحادیه اروپا که تمام شرکت‌های هواپیمایی ایران را هدف قرار دهد، اعلام نشده است.

البته اتحادیه اروپا پیش‌تر محدودیت‌هایی علیه برخی ایرلاین‌های ایرانی اعمال کرده و پرواز مستقیم بعضی شرکت‌های ایرانی به اروپا نیز محدود یا متوقف شده است. بنابراین، نباید تحریم‌های قدیمی اروپا را با بسته تازه آمریکا یکی دانست.

نخستین پیامد؛ فشار بر پروازهای خارجی

تحریم ثانویه می‌تواند فرودگاه‌ها و شرکت‌های خدمات زمینی خارجی را با یک انتخاب دشوار روبه‌رو کند: ادامه همکاری با ایرلاین‌های ایرانی یا حفظ دسترسی بدون ریسک به شبکه مالی آمریکا.

در صورت همراهی برخی شرکت‌ها با تحریم، ایرلاین‌های ایران ممکن است با مشکلاتی مانند موارد زیر مواجه شوند:

* خودداری فرودگاه‌های خارجی از پذیرش هواپیماهای ایرانی
* مشکل در دریافت سوخت و خدمات فنی
* محدودیت در خدمات بارگیری و تخلیه بار
* بسته‌شدن کانال‌های فروش بلیت در خارج از کشور
* دشواری تسویه مالی با فرودگاه‌ها و شرکت‌های خدماتی
* کاهش تعداد مقاصد خارجی یا تغییر مسیر پروازها

با توجه به اینکه بخش قابل‌توجهی از پروازهای خارجی ایران به مقاصد منطقه‌ای، به‌ویژه ترکیه و عراق انجام می‌شود، واکنش کشورهای همسایه نقش تعیین‌کننده‌ای خواهد داشت.

آیا بلیت هواپیما گران‌تر می‌شود؟

اثر تحریم‌های تازه ممکن است با کمی فاصله در قیمت بلیت نمایان شود. افزایش هزینه تأمین قطعه، بیمه، سوخت‌رسانی، توقف فرودگاهی و نقل‌وانتقال پول می‌تواند هزینه تمام‌شده هر پرواز را بالا ببرد.

در پروازهای خارجی، کاهش ظرفیت و محدودشدن رقابت ممکن است قیمت بلیت را افزایش دهد. همچنین اگر فعالیت ایرلاین‌های ایرانی در بعضی مسیرها محدود شود، مسافران ناچار خواهند شد از شرکت‌های خارجی یا مسیرهای غیرمستقیم استفاده کنند؛ اتفاقی که هزینه سفر را بالاتر می‌برد.

پروازهای داخلی احتمالاً در کوتاه‌مدت متوقف نخواهند شد، اما آنها نیز از افزایش قیمت قطعات، هزینه تعمیر و نگهداری و محدودیت ارزی مصون نیستند.

 مهم‌ترین نگرانی؛ قطعه، تعمیرات و ایمنی پرواز

صنعت هواپیمایی ایران سال‌هاست با محدودیت خرید مستقیم هواپیما، قطعات، موتور، تجهیزات ناوبری و خدمات تخصصی تعمیر و نگهداری مواجه است. قرارگرفتن تقریباً تمام ایرلاین‌های کشور در فهرست تحریم می‌تواند مسیرهای غیرمستقیم تأمین قطعه را نیز پرهزینه‌تر و طولانی‌تر کند.

انجمن شرکت‌های هواپیمایی ایران هشدار داده است که محدودیت دسترسی به قطعات، تجهیزات و خدمات فنی می‌تواند استمرار خدمات حمل‌ونقل هوایی را با مشکل مواجه کند.

البته تحریم لزوماً به معنای استفاده از هواپیمای ناایمن نیست. سازمان هواپیمایی کشوری می‌تواند هواپیمایی را که قطعه یا شرایط فنی لازم را ندارد، زمین‌گیر کند. نتیجه عملی تحریم بیشتر به شکل کاهش تعداد هواپیماهای آماده‌به‌کار، تأخیر، لغو پرواز و افت ظرفیت ناوگان ظاهر می‌شود؛ اما اگر مسیر تأمین قطعات استاندارد بیش از اندازه دشوار شود، فشار مضاعفی بر نظام نگهداری ناوگان وارد خواهد شد.

 اثر تحریم هوایی بر اقتصاد کشور

حمل‌ونقل هوایی فقط وسیله جابه‌جایی مسافر نیست. بخشی از صادرات کالاهای سبک، دارو، تجهیزات حساس، محصولات کشاورزی گران‌قیمت و مرسولات فوری از طریق هواپیما انجام می‌شود. محدودیت پروازهای خارجی می‌تواند هزینه تجارت را افزایش دهد و زمان انتقال کالا را طولانی‌تر کند.

گردشگری، سفرهای درمانی، رفت‌وآمد دانشجویان، دیدار خانواده‌ها، مأموریت‌های تجاری و فعالیت شرکت‌های بین‌المللی نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند. کاهش اتصال هوایی ایران با کشورهای دیگر، در بلندمدت می‌تواند به کاهش جذابیت سرمایه‌گذاری و افزایش هزینه مبادلات خارجی منجر شود.

 واکنش سازمان هواپیمایی ایران

سازمان هواپیمایی کشوری در ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ جلسه «کمیته مقابله با تحریم» را با حضور مدیران صنعت هوانوردی برگزار کرد. در این نشست، آثار تحریم‌های اعمال‌شده از ۸ سپتامبر بر شرکت‌های هواپیمایی و زنجیره خدمات هوانوردی بررسی شد.

در اطلاعیه منتشرشده، جزئیات راهکارهای عملی اعلام نشده است؛ اما بر هماهنگی میان ایرلاین‌ها، فرودگاه‌ها، مراکز تعمیر و نگهداری و دستگاه‌های دولتی برای استمرار پروازها تأکید شده است.

برگزاری این جلسه نشان می‌دهد که مسئولان صنعت هوایی، تحریم‌های تازه را جدی تلقی کرده‌اند؛ هرچند هنوز برنامه مشخص و عمومی درباره نحوه ادامه پروازهای خارجی، تأمین قطعه و جبران هزینه‌های احتمالی ارائه نشده است.

جمع‌بندی؛ تحریم واقعی است، توقف کامل پروازها هنوز نه

تحریم ۲۷ شرکت و مجموعه هواپیمایی ایران از سوی آمریکا واقعیت دارد و مرحله تازه‌ای از فشار بر صنعت هوانوردی کشور محسوب می‌شود. تهدید شرکت‌ها و فرودگاه‌های خارجی به تحریم ثانویه نیز می‌تواند آثار این تصمیم را فراتر از مرزهای آمریکا گسترش دهد.

بااین‌حال، ادعای توقف همه پروازهای ایران از اول مهر را نباید از اکنون یک اتفاق قطعی تلقی کرد. ادامه پروازها به میزان همراهی کشورهای مقصد، رفتار شرکت‌های سوخت‌رسان و خدمات فرودگاهی و توان ایران برای ایجاد مسیرهای مالی و فنی جایگزین بستگی دارد.

اثر فوری این تحریم‌ها احتمالاً خاموش‌شدن کامل آسمان ایران نخواهد بود؛ بلکه در قالب کاهش برخی پروازهای خارجی، افزایش قیمت بلیت، دشواری تأمین قطعات، زمین‌گیری بیشتر هواپیماها و بالا رفتن هزینه تجارت و سفر ظاهر می‌شود. فشار اصلی نیز در نهایت نه فقط متوجه شرکت‌های هواپیمایی، بلکه متوجه مسافرانی خواهد بود که برای درمان، تحصیل، تجارت یا دیدار خانواده‌های خود به حمل‌ونقل هوایی وابسته‌اند.