موج چینی در بازار خودرو ایران

به گزارش نماد اقتصاد، بازار خودرو ایران طی سال‌های اخیر به‌تدریج شاهد تغییر در ترکیب عرضه بوده است. زمانی خودروهای چینی عمدتا به‌عنوان محصولاتی مونتاژی و جایگزین بخشی از خودروهای خارجی شناخته می‌شدند اما امروز دامنه حضور آن‌ها بسیار گسترده‌تر شده است. از خودروهای اقتصادی و کراس‌اوورهای مونتاژی گرفته تا مدل‌های لوکس، هیبریدی، برقی و وارداتی، نام برندهای چینی بیش از گذشته در بازار ایران دیده می‌شود.

این تغییر تنها یک اتفاق تجاری نیست. ورود گسترده خودروهای چینی به ایران، هم‌زمان زنجیره قطعه‌سازی، بازار خدمات پس از فروش، تقاضای ارزی، شبکه توزیع و حتی ساختار رقابت خودروسازان داخلی را تحت تاثیر قرار داده است.

واردات خودرو دوباره شتاب گرفته است

یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تغییر شرایط بازار خودرو، افزایش واردات در سال جاری است. براساس آمار منتشرشده توسط گمرک ایران درباره تجارت خارجی پنج‌ماهه نخست ۱۴۰۵، حدود ۲۵ هزار دستگاه خودرو به کشور وارد شده که ارزش آنها حدود ۶۹۳ میلیون دلار اعلام شده است.

این آمار نشان می‌دهد تعداد خودروهای وارداتی نسبت به مدت مشابه سال قبل ۳۲ درصد افزایش داشته و ارزش دلاری واردات نیز رشد قابل‌توجهی را تجربه کرده است.البته تمام این خودروها چینی نیستند و نمی‌توان رشد واردات را مستقیما به محصولات چینی نسبت داد. با این حال، حضور برندهای چینی در فهرست خودروهای وارداتی و عرضه مدل‌های جدید نشان می‌دهد شرکت‌های چینی در حال استفاده از فضای ایجادشده در بازار ایران هستند.

در شهریور ماه ۱۴۰۵ نیز عرضه مدل‌های جدید چینی ادامه پیدا کرده است. فروش برخی محصولات جدید ازجمله مدل‌های جدید چانگان نشان می‌دهد دامنه حضور این برندها دیگر صرفا به خودروهای مونتاژی محدود نیست و محصولات وارداتی نیز سهمی از بازار را هدف گرفته‌اند. در واقع، بازار خودرو ایران اکنون با یک موج دوگانه مواجه است؛ مونتاژ خودروهای چینی در داخل و واردات مستقیم محصولات چینی.

چرا چین توانست جای خود را در ایران باز کند؟

گسترش خودروهای چینی در ایران دلایل متعددی دارد. یکی از مهم‌ترین آن‌ها، خلا ایجادشده در بازار خودرو پس از محدود شدن حضور بسیاری از برندهای بین‌المللی است. در شرایطی که دسترسی به بسیاری از برندهای اروپایی، ژاپنی و کره‌ای دشوار یا محدود شده است، شرکت‌های چینی توانسته‌اند سریع‌تر خود را با شرایط بازار ایران تطبیق دهند.

از سوی دیگر، صنعت خودروی چین طی دو دهه گذشته تغییرات بزرگی را تجربه کرده است. شرکت‌های چینی امروز دیگر صرفا تولیدکننده خودروهای ارزان‌قیمت نیستند. سرمایه‌گذاری سنگین در فناوری، پلتفرم‌های جدید، قوای محرکه برقی و هیبریدی، سیستم‌های کمک‌راننده و تجهیزات الکترونیکی باعث شده است محصولات چینی در بخش‌های مختلف بازار جهانی حضور پیدا کنند.

این تغییر برای بازار ایران نیز قابل مشاهده است. در گذشته، مزیت اصلی خودروهای چینی برای مشتری ایرانی بیشتر به امکانات رفاهی و طراحی بازمی‌گشت اما اکنون فناوری قوای محرکه، مصرف سوخت، خودروهای برقی و سیستم‌های هوشمند نیز به بخشی از رقابت تبدیل شده‌اند.

مونتاژکاران؛ حلقه نخست موج چینی

شرکت‌های خصوصی ایرانی را باید یکی از مهم‌ترین حلقه‌های ورود محصولات چینی به بازار دانست. مدل همکاری آن‌ها طی سال‌های گذشته عمدتا بر پایه واردات قطعات منفصله و مونتاژ خودرو در داخل شکل گرفته است. این مدل به شرکت‌های ایرانی اجازه داده است با سرعت بیشتری محصولات جدید را وارد بازار کنند و در مقابل، برندهای چینی نیز بدون نیاز به ایجاد شبکه تولید مستقل، به بازار ایران دسترسی پیدا کنند.

مزیت این مدل برای بازار، افزایش تنوع محصولات بوده است اما در سمت دیگر ماجرا، یک مسئله جدی وجود دارد؛ عمق ساخت داخل.

مونتاژ یک خودرو به‌تنهایی به معنای انتقال فناوری یا شکل‌گیری یک زنجیره صنعتی قدرتمند نیست. اگر بخش عمده قطعات، مجموعه‌های فنی و فناوری اصلی از خارج تامین شود، ارزش افزوده‌ای که در داخل ایجاد می‌شود، محدود خواهد بود. همین موضوع باعث شده است در سال جاری بحث داخلی‌سازی محصولات مونتاژی و افزایش سهم قطعات ایرانی دوباره مورد توجه سیاست‌گذار قرار گیرد.

از خودرو چینی تا صنعت چینی در ایران

ورود خودروهای چینی می‌تواند دو نتیجه متفاوت برای صنعت ایران داشته باشد. در سناریوی نخست، ایران به بازاری برای مصرف خودروهای چینی و محلی برای مونتاژ برخی محصولات تبدیل می‌شود. در این حالت، هرچه تعداد مدل‌ها افزایش پیدا کند، وابستگی به واردات قطعه و فناوری نیز ادامه خواهد داشت اما در سناریوی دوم، حضور شرکت‌های چینی می‌تواند به توسعه واقعی زنجیره قطعه‌سازی ایران کمک کند.

برای تحقق چنین سناریویی، صرف افزایش درصد ساخت داخل کافی نیست. قطعه‌ساز ایرانی باید به زنجیره تامین واقعی شرکت‌های خودروساز وارد شود، استانداردهای کیفی مورد نیاز را کسب کند، فناوری منتقل شود و تولید قطعه به اندازه‌ای اقتصادی باشد که بتواند در برابر تامین‌کنندگان خارجی رقابت کند.

در این صورت، موج چینی می‌تواند به جای آنکه صرفا بازار فروش خودرو را بزرگ‌تر کند، بخشی از ظرفیت صنعتی کشور را نیز توسعه دهد.

چالش پنهان بازار؛ قطعه و خدمات پس از فروش

یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که هم‌زمان با رشد خودروهای چینی اهمیت پیدا کرده، خدمات پس از فروش است. خودروی جدید زمانی می‌تواند سهم پایداری از بازار به دست آورد که شبکه قطعات، تعمیرگاه، آموزش نیروی متخصص و خدمات گارانتی آن نیز توسعه پیدا کند.

این مسئله در مورد خودروهای چینی اهمیت بیشتری دارد زیرا تنوع برندها و مدل‌های موجود در بازار ایران بسیار افزایش یافته است. وقتی تعداد مدل‌های مختلف بالا می‌رود، تامین قطعات اختصاصی هر خودرو دشوارتر می‌شود. برخی قطعات ممکن است تیراژ واردات پایینی داشته باشند و همین مسئله می‌تواند هزینه تامین را افزایش دهد.

از سوی دیگر، خودروهای جدید به‌خصوص مدل‌های هیبریدی و برقی، نیازمند دانش فنی متفاوتی هستند. تعمیر و نگهداری این خودروها با خودروهای بنزینی سنتی یکسان نیست و شبکه خدمات باید خود را با این فناوری‌ها هماهنگ کند.

بنابراین، موفقیت یک برند چینی در بازار ایران فقط به تعداد خودروهای فروخته‌شده وابسته نیست؛ توانایی حفظ خودرو در جاده و تامین قطعه در سال‌های بعد نیز بخشی از رقابت است.

رقابت چین فقط در ایران نیست

آنچه در بازار ایران اتفاق می‌افتد، بخشی از یک تحول بزرگ‌تر در صنعت خودرو جهان است. برندهای چینی طی سال‌های اخیر حضور خود را در بازارهای مختلف افزایش داده‌اند و حتی بازارهای توسعه‌یافته‌ای مانند اروپا نیز با رشد حضور آن‌ها مواجه شده‌اند.

گزارش‌های منتشرشده در شهریور ماه ۱۴۰۵ از افزایش سهم برندهای چینی در بازار خودروی اروپا حکایت دارد. این روند نشان می‌دهد شرکت‌های چینی دیگر صرفا بر بازارهای در حال توسعه تمرکز ندارند و به دنبال افزایش سهم خود در بازارهای رقابتی‌تر نیز هستند.

این مسئله از منظر صنعت ایران اهمیت دارد زیرا اگر خودروسازان چینی بتوانند در بازارهای سخت‌گیرانه‌تر نیز سهم کسب کنند، ورود محصولات آن‌ها به ایران تنها یک اتفاق ناشی از محدودیت‌های بازار داخلی نخواهد بود. در واقع، بخشی از این شرکت‌ها اکنون خود را به‌عنوان رقیب جهانی تعریف کرده‌اند.

بازار خودرو ایران؛ فرصت یا وابستگی تازه؟

برای صنعت خودرو ایران، حضور چینی‌ها هم‌زمان فرصت و چالش ایجاد کرده است. از یک سو، ورود خودروهای جدید می‌تواند تنوع بازار را افزایش دهد، فناوری‌های تازه را وارد کشور کند و بخشی از تقاضای انباشته برای خودروهای مجهزتر را پاسخ دهد. از سوی دیگر، اگر مدل همکاری صرفا بر واردات خودرو یا قطعات و مونتاژ داخلی متمرکز باشد، خطر ایجاد وابستگی جدید وجود دارد.

این وابستگی تنها به قطعه محدود نمی‌شود. تامین ارز، نرم‌افزار، تجهیزات الکترونیکی، باتری، سیستم‌های کنترل و حتی دانش فنی تعمیرات نیز می‌تواند بخشی از این زنجیره باشد. به همین دلیل، سیاست صنعتی در مواجهه با موج خودروهای چینی اهمیت زیادی پیدا می‌کند.

اگر هدف صرفا افزایش تعداد خودروهای موجود در بازار باشد، واردات و مونتاژ می‌تواند این هدف را محقق کند اما اگر هدف توسعه صنعت خودرو باشد، باید معیارهای دیگری مانند انتقال فناوری، افزایش ساخت داخل، توسعه قطعه‌سازی، صادرات قطعات و ایجاد ظرفیت تحقیق و توسعه نیز مورد توجه قرار گیرد.

چینی‌ها آمده‌اند که بمانند

واقعیت بازار خودرو ایران این است که خودروهای چینی دیگر یک پدیده موقت نیستند. این محصولات اکنون بخشی از بازار را در اختیار دارند، شرکت‌های خصوصی برای توسعه همکاری با برندهای چینی سرمایه‌گذاری کرده‌اند و مشتریان نیز به تدریج با محصولات این کشور آشنا شده‌اند.

از سوی دیگر، ورود خودروهای برقی و هیبریدی چینی می‌تواند این حضور را وارد مرحله تازه‌ای کند زیرا شرکت‌های چینی در این حوزه سرمایه‌گذاری گسترده‌ای انجام داده‌اند و می‌توانند محصولاتی را عرضه کنند که در بازار داخلی کمتر در دسترس بوده‌اند.

بنابراین، احتمالا رقابت آینده بازار خودرو ایران فقط میان خودروی داخلی و خودروی خارجی نخواهد بود بلکه رقابت میان مدل‌های مختلف تولید، مونتاژ و واردات شکل خواهد گرفت.

در این میان، سوال اصلی برای صنعت ایران این نیست که خودروهای چینی وارد بازار شوند یا نه بلکه مسئله مهم‌تر این است که ایران از این حضور چه سهمی از ارزش افزوده، فناوری و زنجیره تولید را برای خود نگه می‌دارد.

اگر موج چینی به توسعه قطعه‌سازی، انتقال فناوری و ایجاد ظرفیت صادراتی منجر شود، می‌تواند بخشی از خلاهای صنعت خودرو را پر کند اما اگر نتیجه آن صرفا افزایش واردات قطعه و مونتاژ محصولات باشد، بازار خودرو بزرگ‌تر خواهد شد؛ بدون آنکه الزاما صنعت خودرو به همان اندازه توسعه پیدا کند.

در شرایط فعلی، چینی‌ها دیگر صرفا مهمان بازار خودرو ایران نیستند بلکه آن‌ها به یکی از بازیگران اصلی این بازار تبدیل شده‌اند و مرحله بعدی رقابت، بر سر سهم بازار نیست؛ بر سر سهم از زنجیره ارزش خودرو است.