افزایش کالابرگ از نیمه مهر؛ اعتبار چه دهک‌هایی بیشتر می‌شود؟

به گزارش نماد اقتصاد، در حالی که قیمت مواد غذایی با سرعتی بیشتر از درآمد خانوارها بالا می‌رود، دولت از احتمال افزایش اعتبار کالابرگ الکترونیکی برای اقشار آسیب‌پذیر خبر داده است؛ افزایشی که اگر منابع آن تأمین شود، ممکن است از نیمه مهرماه اجرایی شود. هنوز رقم جدید، تعداد دقیق دهک‌های مشمول و جزئیات مرحله بعد اعلام نشده و همین ابهام، یک پرسش مهم را مطرح می‌کند: آیا اعتبار تازه می‌تواند قدرت خرید ازدست‌رفته مردم را جبران کند یا تنها برای مدتی کوتاه از شدت فشار معیشتی بکاهد؟

وعده افزایش کالابرگ از نیمه مهرماه

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در نشست خبری روز سه‌شنبه ۲۴ شهریور اعلام کرد دولت افزایش قیمت‌ها را انکار نمی‌کند و در کنار برخورد با گران‌فروشی و احتکار، افزایش اعتبار کالابرگ متناسب با تورم نیز در دستور کار قرار گرفته است.

او گفت دولت امیدوار است این افزایش را از نیمه مهرماه، دست‌کم برای گروه‌های آسیب‌پذیر، اجرایی کند. استفاده از واژه «امیدواریم» نشان می‌دهد که زمان اجرای طرح هنوز قطعی نیست و آغاز مرحله جدید به تأمین منابع مالی و نهایی‌شدن تصمیمات اجرایی بستگی دارد. گزارش نشست خبری سخنگوی دولت

سخنگوی دولت با اشاره به دشواری شرایط اقتصادی و تهدید معیشت بخشی از جامعه تأکید کرد که حمایت‌ها فقط به یارانه و کالابرگ محدود نیست و برنامه‌هایی مانند کارت امید مادر و حمایت غذایی از کودکان دچار سوءتغذیه نیز دنبال می‌شود.

افزایش برای همه دهک‌ها نیست

آنچه از سخنان مسئولان دولت و مجلس برمی‌آید، این است که افزایش احتمالی کالابرگ قرار نیست به‌صورت یکسان به تمام مشمولان تعلق بگیرد. سناریوی اصلی، پرداخت پلکانی و تمرکز بیشتر منابع بر دهک‌های پایین درآمدی است.

در چنین الگویی، دهک‌های فقیرتر اعتبار بیشتری دریافت می‌کنند و ممکن است اعتبار دهک‌های بالاتر کمتر افزایش یابد یا بدون تغییر باقی بماند. این روش در شرایط محدودیت بودجه، هدفمندتر از افزایش یکسان برای همه خانوارهاست؛ اما موفقیت آن به دقت اطلاعات پایگاه رفاه ایرانیان و نحوه دهک‌بندی خانوارها وابسته خواهد بود.

بنابراین، انتشار ارقامی قطعی در برخی رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی را نمی‌توان تا زمان ابلاغ رسمی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی مبنای محاسبه خانوارها قرار داد.

چرا دولت به سمت افزایش پلکانی رفته است؟

افزایش نرخ ارز و رشد هزینه تولید، حمل‌ونقل و توزیع، قیمت کالاهای اساسی را تحت‌تأثیر قرار داده است. در چنین شرایطی، اعتبار ثابت کالابرگ به‌مرور قدرت خرید اولیه خود را از دست می‌دهد.

اگر با مبلغ مشخصی در زمان آغاز طرح می‌شد سبد معینی از لبنیات، گوشت، برنج، روغن و حبوبات را تهیه کرد، افزایش قیمت همین اقلام باعث می‌شود همان اعتبار پس از چند ماه بخش کوچک‌تری از سبد غذایی را پوشش دهد. به همین دلیل، وعده «افزایش متناسب با تورم» در واقع تلاشی برای جلوگیری از آب‌رفتن ارزش واقعی این حمایت است.

با وجود این، دولت با یک محدودیت جدی روبه‌روست: افزایش اعتبار برای جمعیت وسیع مشمولان، هزینه سنگینی به بودجه تحمیل می‌کند. از همین رو، تمرکز بر دهک‌های پایین می‌تواند راهی برای برقراری تعادل میان حمایت اجتماعی و محدودیت منابع باشد.

افزایش محدود برای چند دهک پایین

در محتاطانه‌ترین حالت، فقط دهک‌های نخست و خانوارهای تحت پوشش نهادهای حمایتی مشمول افزایش می‌شوند. این سناریو هزینه کمتری برای دولت دارد و احتمال اجرای آن بیشتر است، اما بخش بزرگی از حقوق‌بگیران، کارگران و بازنشستگان کم‌درآمدی را که در دهک‌های میانی قرار گرفته‌اند، پوشش نمی‌دهد.

افزایش پلکانی برای چند گروه درآمدی

در این حالت، پایین‌ترین دهک‌ها بیشترین افزایش را دریافت می‌کنند و با بالاتررفتن دهک خانوار، مبلغ افزوده کاهش می‌یابد. این سناریو به اظهارات مسئولان نزدیک‌تر است و می‌تواند دامنه وسیع‌تری از خانوارها را پوشش دهد.

 شاخص‌گذاری کالابرگ با تورم خوراکی‌ها

مؤثرترین، اما پرهزینه‌ترین راه این است که اعتبار کالابرگ در دوره‌های مشخص و بر اساس تغییر قیمت سبد کالاهای اساسی اصلاح شود. مزیت این روش، حفظ نسبی قدرت خرید مردم است؛ بااین‌حال، اجرای آن بدون یک منبع مالی دائمی ممکن است به کسری بودجه و تورم بیشتر منجر شود.

گره اصلی؛ پول افزایش کالابرگ از کجا می‌آید؟

تهیه پیش‌نویس یا اعلام آمادگی دستگاه‌های اجرایی به‌تنهایی برای آغاز پرداخت کافی نیست. افزایش کالابرگ زمانی قابلیت استمرار دارد که منبعی مشخص و پایدار برای آن تعیین شود. وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی نیز پیش‌تر افزایش مبلغ کالابرگ را وابسته به بودجه دولت دانسته بود. گزارش اظهارات وزیر تعاون

اگر منابع طرح از محل صرفه‌جویی‌های واقعی، حذف حمایت از خانوارهای پردرآمد یا درآمدهای پایدار تأمین شود، احتمال تداوم پرداخت‌ها بیشتر خواهد بود. اما اگر دولت برای تأمین آن به منابع ناپایدار یا افزایش کسری بودجه متوسل شود، خطر آن وجود دارد که حمایت معیشتی جدید در نهایت از مسیر افزایش تورم، بخشی از اثر خود را از دست بدهد.

به بیان ساده‌تر، کالابرگی که با پول تورم‌زا تأمین شود، ممکن است امروز سفره را اندکی بزرگ‌تر کند، اما فردا با افزایش دوباره قیمت‌ها، قدرت خرید همان خانوار را کاهش دهد.

آیا افزایش کالابرگ واقعاً سفره مردم را نجات می‌دهد؟

پاسخ به اندازه افزایش اعتبار بستگی دارد. اگر مبلغ جدید فقط به‌صورت اسمی بالا برود، اما از رشد قیمت مواد غذایی عقب بماند، اثر آن محدود خواهد بود. معیار واقعی موفقیت طرح، تعداد تومان‌های اضافه‌شده نیست؛ بلکه مقدار کالایی است که خانوار می‌تواند با اعتبار تازه خریداری کند.

برای ارزیابی کارآمدی مرحله جدید باید به سه شاخص توجه کرد:

اعتبار جدید چه سهمی از سبد ضروری مواد غذایی را پوشش می‌دهد؟
مبلغ کالابرگ با چه فاصله‌ای متناسب با تورم خوراکی‌ها اصلاح خواهد شد؟
کالاهای مشمول با قیمت مناسب و به‌اندازه کافی در فروشگاه‌ها موجود خواهند بود یا خیر؟

کنترل گران‌فروشی و احتکار نیز لازم است، اما همه افزایش قیمت‌ها از تخلف فروشنده ناشی نمی‌شود. رشد هزینه مواد اولیه، ارز، انرژی، دستمزد و حمل‌ونقل نیز بر قیمت نهایی کالا اثر می‌گذارد. بنابراین، برخورد نظارتی بدون مهار عوامل اصلی تورم نمی‌تواند به‌تنهایی ثبات را به بازار مواد غذایی بازگرداند.

خطر خطای دهک‌بندی

پرداخت پلکانی تنها زمانی عادلانه است که دهک درآمدی خانوارها درست تشخیص داده شود. در سال‌های گذشته برخی شهروندان نسبت به دهک‌بندی خود اعتراض داشته‌اند؛ زیرا گردش حساب، مالکیت یک دارایی قدیمی، خودرو، تراکنش‌های شغلی یا تغییرات ترکیب خانوار می‌تواند تصویری متفاوت از توان واقعی اقتصادی آنان ایجاد کند.

اگر افزایش کالابرگ فقط برای چند دهک محدود اجرا شود، حساسیت این موضوع بیشتر خواهد شد. وزارت رفاه باید هم‌زمان با اجرای طرح، امکان مشاهده علت قرارگرفتن در هر دهک و ثبت مؤثر اعتراض را فراهم کند؛ در غیر این صورت، احتمال حذف خانوارهای نیازمند یا شکل‌گیری نارضایتی اجتماعی افزایش می‌یابد.

 خبر امیدوارکننده، اما هنوز بدون عدد قطعی

اظهارات سخنگوی دولت را می‌توان نشانه‌ای جدی از تصمیم دولت برای افزایش حمایت معیشتی دانست، اما هنوز نمی‌توان گفت رقم کالابرگ از نیمه مهرماه به‌طور قطعی افزایش پیدا می‌کند. مبلغ جدید، دهک‌های دقیق مشمول، نحوه محاسبه افزایش و منبع تأمین اعتبار همچنان نامشخص است.

اگر افزایش اعتبار پلکانی، متناسب با تورم واقعی مواد غذایی و متکی بر منابع پایدار باشد، می‌تواند بخشی از فشار واردشده بر خانوارهای کم‌درآمد را کاهش دهد. اما اگر این سیاست به یک پرداخت مقطعی و بدون سازوکار حفظ قدرت خرید محدود شود، کالابرگ نیز خیلی زود در برابر موج تازه قیمت‌ها کوچک خواهد شد.

مردم اکنون بیش از وعده افزایش، منتظر سه عدد مشخص‌اند: مبلغ جدید، تعداد دهک‌های مشمول و تاریخ قطعی شارژ اعتبار.