فولاد خوزستان؛ مزیت فناوری در مسیر فولاد سبز

۲۴ شهریور ۱۴۰۵

صنعت فولاد جهان در حال ورود به مرحله‌ای تازه از رقابت است؛ مرحله‌ای که در آن دیگر ظرفیت تولید، قیمت و کیفیت به‌تنهایی تعیین‌کننده جایگاه شرکت‌ها نیستند و میزان انتشار کربن، بهره‌وری انرژی و فناوری تولید به بخشی از مزیت رقابتی فولادسازان تبدیل شده‌اند.

به گزارش نماد اقتصاد، این تحول برای صنعت فولاد ایران اهمیت دوچندان دارد؛ چراکه در سال‌های آینده دسترسی به بازارهای صادراتی بیش از گذشته به عملکرد زیست‌محیطی و ردپای کربن محصولات وابسته خواهد شد.

در چنین شرایطی، شرکت فولاد خوزستان به دلیل ساختار تولید مبتنی بر احیای مستقیم و کوره قوس الکتریکی از موقعیت مناسبی برای حرکت به سمت فولاد کم‌کربن برخوردار است؛ هرچند این مزیت فناوری به‌تنهایی برای دستیابی به فولاد سبز کافی نیست.

فاصله معنادار مسیرهای تولید فولاد از نظر انتشار کربن

داده‌های انجمن جهانی فولاد نشان می‌دهد شدت انتشار دی‌اکسیدکربن در سال ۲۰۲۴ میان مسیرهای مختلف تولید فولاد فاصله قابل‌توجهی داشته است. در مسیر کوره بلند و کنورتور اکسیژنی، انتشار حدود ۲.۳۴ تن دی‌اکسیدکربن به ازای هر تن فولاد خام گزارش شده؛ در حالی که این میزان در مسیر آهن اسفنجی و کوره قوس الکتریکی حدود ۱.۴۷ تن بوده است.

در مسیر تولید فولاد از قراضه با استفاده از کوره قوس الکتریکی نیز شدت انتشار به حدود ۰.۶۹ تن دی‌اکسیدکربن به ازای هر تن فولاد خام می‌رسد.

این اختلاف نشان می‌دهد انتخاب فناوری تولید، یکی از مهم‌ترین متغیرهای تعیین‌کننده در مسیر کربن‌زدایی صنعت فولاد است. با این حال، فاصله میان فولاد کم‌کربن و فولاد سبز همچنان قابل توجه است زیرا انتشار واقعی فقط به نوع کوره محدود نمی‌شود و منشا انرژی، کیفیت مواد اولیه، راندمان تجهیزات، مصرف گاز و برق و حتی ساختار حمل‌ونقل در میزان انتشار نهایی نقش دارند.

مزیت فولاد خوزستان از فناوری آغاز می‌شود

شرکت فولاد خوزستان در این میان یک مزیت ساختاری دارد. استفاده گسترده از فرآیند احیای مستقیم و کوره‌های قوس الکتریکی باعث شده است مسیر تولید این شرکت نسبت به زنجیره‌های مبتنی بر کوره بلند، ظرفیت بیشتری برای کاهش شدت انتشار داشته باشد.

با این حال، نباید استفاده از کوره قوس الکتریکی را معادل «فولاد سبز» دانست. کوره قوس زمانی می‌تواند به کاهش واقعی انتشار منجر شود که برق مصرفی آن نیز با انتشار کمتری تولید شده باشد و هم‌زمان بهره‌وری انرژی و عملکرد عملیاتی تجهیزات ارتقا پیدا کند.

این موضوع در ایران اهمیت بیشتری دارد زیرا یکی از چالش‌های اصلی فولادسازان، نه صرفا نوع فناوری بلکه ناپایداری تامین انرژی است.

انرژی؛ حلقه تعیین‌کننده در زنجیره فولاد کم‌کربن

شرکت فولاد خوزستان در سال ۱۴۰۳ حدود ۲.۹ میلیون تن شمش فولادی و بیش از ۵.۱ میلیون تن آهن اسفنجی تولید کرد. در همین حال، محدودیت‌های انرژی به از دست رفتن حدود ۹۸۰ هزار تن ظرفیت تولید منجر شد. این ارقام یک واقعیت مهم را نشان می‌دهد؛ حتی برخورداری از فناوری مناسب، بدون دسترسی پایدار به انرژی نمی‌تواند مزیت رقابتی پایدار ایجاد کند.

برای فولادسازان ایرانی، گذار به تولید کم‌کربن بنابراین دو مسیر هم‌زمان دارد؛ از یک سو باید مصرف انرژی به ازای هر تن محصول کاهش یابد و از سوی دیگر، سهم انرژی‌های کم‌کربن در سبد تامین برق افزایش پیدا کند.

در واقع، اگر برق مورد استفاده کوره‌های قوس الکتریکی از منابع پرکربن تامین شود، بخشی از مزیت زیست‌محیطی این فناوری از بین خواهد رفت.

زمزم ۳؛ یک حلقه مهم در تکمیل زنجیره

در این چارچوب، پروژه‌هایی مانند زمزم ۳ نیز فراتر از افزایش ظرفیت اسمی تولید اهمیت پیدا می‌کنند. این پروژه با ظرفیت طراحی حدود ۱.۷۶ میلیون تن آهن اسفنجی در سال می‌تواند ظرفیت آهن‌سازی فولاد خوزستان را تقویت و به متوازن‌تر شدن زنجیره تولید کمک کند.

اهمیت چنین پروژه‌ای در شرایط کنونی فقط به میزان تولید اضافه‌شده محدود نیست. هرچه زنجیره تولید یک فولادساز متوازن‌تر باشد، امکان مدیریت بهتر مواد اولیه، کاهش گلوگاه‌های عملیاتی و افزایش بهره‌وری کل سیستم نیز بیشتر خواهد شد.

در عین حال، عملکرد زیست‌محیطی این ظرفیت جدید نیز باید در کنار ظرفیت تولید مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه در بازار آینده، صرف افزایش تولید نمی‌تواند به‌تنهایی مزیت رقابتی ایجاد کند.

از فناوری تا داده؛ مسیر جدید کربن‌زدایی

حرکت شرکت فولاد خوزستان به سمت تولید کم‌کربن به مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان نیاز دارد. کاهش مصرف انرژی، افزایش بهره‌وری تجهیزات، هوشمندسازی فرآیندها، بهینه‌سازی مصرف گاز و برق، توسعه منابع انرژی کم‌کربن و اندازه‌گیری دقیق انتشار از مهم‌ترین این اقدامات هستند.

در این میان، یک موضوع کمتر دیده‌شده نیز اهمیت زیادی دارد؛ ایجاد نظام دقیق برای اندازه‌گیری، گزارش‌دهی و راستی‌آزمایی انتشار کربن.

در بازارهای آینده، شرکت‌ها باید بتوانند میزان انتشار واقعی محصولات خود را با داده‌های قابل اتکا اثبات کنند. بنابراین، کربن‌زدایی دیگر صرفا یک پروژه زیست‌محیطی نیست بلکه به بخشی از مدیریت تولید، صادرات و رقابت صنعتی تبدیل خواهد شد.

مزیت رقابتی فولاد ایران در گرو انرژی پایدار

شرکت فولاد خوزستان از منظر فناوری، در مقایسه با بسیاری از مسیرهای سنتی تولید فولاد، نقطه شروع مناسبی برای کاهش انتشار دارد اما تبدیل این ظرفیت به مزیت اقتصادی واقعی به سیاست انرژی نیز وابسته است.

تامین برق پایدار، توسعه نیروگاه‌های با راندمان بالاتر، افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر، کاهش شدت مصرف انرژی و استفاده گسترده‌تر از فناوری‌های دیجیتال می‌تواند فاصله میان فولاد تولیدشده با فناوری کم‌کربن و فولاد واقعا کم‌کربن را کاهش دهد.

در نهایت، آینده رقابت شرکت فولاد خوزستان و دیگر فولادسازان ایرانی فقط به این پرسش وابسته نیست که چه میزان فولاد تولید می‌شود بلکه این پرسش مهم‌تر خواهد بود که هر تن فولاد با چه میزان انرژی، چه میزان انتشار و چه سطحی از بهره‌وری تولید شده است.

مزیت شرکت فولاد خوزستان در مسیر فولاد کم‌کربن از فناوری آغاز می‌شود اما در فناوری متوقف نمی‌ماند؛ این مزیت زمانی به یک برگ برنده واقعی تبدیل خواهد شد که با انرژی پایدار، بهره‌وری بالاتر و نظام شفاف سنجش کربن همراه شود.