سبد هزینه دیجیتال خانوار سنگین‌تر شد

به گزارش نماد اقتصاد، سبد هزینه دیجیتال خانوار ایرانی از اینترنت آغاز می‌شود. اینترنت همراه و ثابت برای میلیون‌ها کاربر، هزینه‌ای تکرارشونده است که امکان استفاده از مجموعه گسترده‌ای از خدمات آنلاین را فراهم می‌کند.

با این حال، آمار تعداد کاربران اینترنت به‌تنهایی نمی‌تواند میزان هزینه خانوار را مشخص کند. پلتفرم «DataReportal» در گزارش سال ۲۰۲۶ خود برای ایران، ۷۳.۸ میلیون کاربر اینترنت و ۱۵۱ میلیون اتصال فعال تلفن همراه را در پایان سال ۲۰۲۵ ثبت کرده است. تفاوت میان تعداد کاربران و تعداد اتصال‌ها نیز نشان می‌دهد استفاده از چند سیم‌کارت و اتصال برای یک فرد یا خانوار امری رایج است و نمی‌توان تعداد اتصال‌ها را مستقیما معادل تعداد کاربران یا هزینه خانوار در نظر گرفت.

از این منظر، سبد هزینه دیجیتال خانوار را نمی‌توان با تقسیم هزینه کل ارتباطات بر تعداد کاربران محاسبه کرد. برای چنین محاسبه‌ای باید مشخص شود هر خانوار چه مقدار اینترنت مصرف می‌کند، چه نوع اتصال‌هایی دارد و چه میزان برای سرویس‌های مکمل پرداخت می‌کند.

همین تفاوت میان دسترسی به اینترنت و هزینه استفاده از آن نقطه آغاز یک شکاف آماری مهم است.

«VPN»؛ هزینه‌ای خارج از قبض اینترنت

مهم‌ترین لایه اضافی در سبد هزینه دیجیتال خانوار ایرانی، برای بخشی از کاربران، هزینه ابزارهای عبور از محدودیت‌های اینترنتی است.

بر اساس داده‌های یک نظرسنجی ایسپا که نتایج آن در آگوست ۲۰۲۶ منتشر شده، ۷۴.۴ درصد کاربران اینترنت در ایران از «VPN» یا ابزارهای عبور از محدودیت و یا حتی تحریم‌شکن‌‌ها استفاده می‌کردند. این رقم در پیمایش قبلی ۷۸.۶ درصد گزارش شده بود.

اهمیت این داده زمانی بیشتر می‌شود که هزینه کاربران پرداخت‌کننده بررسی شود. طبق همین گزارش، ۶ درصد کاربران بیش از یک میلیون تومان در ماه و ۶.۳ درصد نیز بین ۵۰۰ هزار تا یک میلیون تومان در ماه برای ابزارهای عبور از محدودیت هزینه می‌کنند. این ارقام مربوط به همه کاربران نیست و نمی‌توان آنها را به کل جامعه تعمیم داد، اما نشان می‌دهد برای بخشی از خانوارها، هزینه دسترسی به اینترنت جهانی جدا از هزینه خرید اینترنت شکل گرفته است.

در نتیجه، سبد هزینه دیجیتال خانوار برای یک کاربر ممکن است ساختاری نظیر هزینه اتصال به اینترنت، هزینه ابزار دسترسی و سپس هزینه استفاده از سرویس‌های آنلاین داشته باشد.

این تفاوت، مفهوم هزینه اینترنت را پیچیده‌تر می‌کند. کاربری که برای اتصال ماهانه خود هزینه می‌پردازد اما برای دسترسی به بخشی از سرویس‌های مورد نیازش نیز هزینه جداگانه‌ای پرداخت می‌کند، در عمل با هزینه‌ای بالاتر از مبلغ درج‌شده در قبض یا بسته اینترنت مواجه است.

هزینه دسترسی به اینترنت یک بازار مستقل ساخته است

گزارش‌های منتشر شده نشان می‌دهد محدودیت‌های اینترنتی و اختلالات دسترسی، بازار ابزارهای عبور از این موانع را نیز تحت تاثیر قرار داده‌اند. این گزارش‌ها به تغییر رفتار کاربران و افزایش اهمیت دسترسی پایدار به اینترنت جهانی برای فعالیت‌های روزمره، کاری و آموزشی اشاره دارند.

این مسئله برای سبد هزینه دیجیتال خانوار اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بخشی از هزینه‌ای که پیش‌تر می‌توانست صرفا هزینه ارتباطات تلقی شود، اکنون ممکن است در چند مرحله پرداخت شود.

در چنین مدلی، کاربر ابتدا برای اتصال به شبکه هزینه می‌کند و سپس برای دسترسی به برخی خدمات یا حفظ اتصال پایدار، هزینه دیگری می‌پردازد. اگر سرویس مورد استفاده نیز پولی باشد، یک لایه سوم به این هزینه اضافه می‌شود.

بنابراین هزینه واقعی استفاده از اینترنت می‌تواند از سه جزء تشکیل شود؛ هرچند میزان و وجود هر یک از این اجزا برای همه کاربران یکسان نیست.

خرید آنلاین؛ وقتی اینترنت وارد سبد مصرفی می‌شود

لایه بعدی سبد هزینه دیجیتال خانوار به خرید کالا و خدمات از طریق اینترنت مربوط است. در این بخش باید میان هزینه اینترنت و هزینه‌ای که با استفاده از اینترنت انجام می‌شود تفاوت قائل شد.

ارزش معاملات تجارت الکترونیکی، معیاری برای سنجش حجم کل کالا و خدماتی است که در بستر آنلاین مبادله می‌شوند؛ نه هزینه‌ای که خانوار برای دسترسی به اینترنت پرداخت می‌کند. این دو شاخص، ماهیت متفاوتی دارند: یکی ارزش مبادلات و دیگری هزینه زیرساخت دسترسی را نشان می‌دهد. با این وجود، رشد تجارت الکترونیکی نشان می‌دهد اینترنت به کانالی مهم برای مصرف خانوار تبدیل شده است.

بر اساس گزارش تجارت الکترونیکی ایران، ارزش معاملات تجارت الکترونیکی در سال ۱۴۰۳ حدود ۵۵۰۰ هزار میلیارد تومان اعلام شد و تعداد تراکنش‌های این بخش به حدود ۴.۷ میلیارد فقره رسید.

در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ نیز ارزش معاملات تجارت الکترونیکی حدود ۳۲۶۳ هزار میلیارد تومان گزارش شد و تعداد تراکنش‌ها به حدود ۲.۵ میلیارد فقره رسید.

البته این ارقام نباید مستقیماً به‌عنوان هزینه خانوار تفسیر شود، در عین می‌تواند یک واقعیت مهم را نشان دهد و آن این‌که سبد هزینه دیجیتال خانوار در محیطی شکل می‌گیرد که بخش قابل‌توجهی از خرید و پرداخت، دیگر لزوما از کانال‌های سنتی انجام نمی‌شود.

چند خانوار ایرانی خرید آنلاین دارند؟

داده‌های بانک جهانی تصویر دیگری از عمق استفاده از خدمات دیجیتال ارائه می‌کند. براساس گزارش پایگاه داده  «Global Findex» برای ایران در سال ۲۰۲۴، حدود ۳۵.۸ درصد از پاسخ‌دهندگان اعلام کرده‌اند که طی ۱۲ ماه گذشته با استفاده از تلفن همراه یا رایانه، کالایی را به‌صورت آنلاین خریداری کرده‌اند.

در همین مجموعه داده، ۸۷.۵ درصد از پاسخ‌دهندگان ایرانی اعلام کرده‌اند که پرداخت دیجیتال انجام داده یا دریافت کرده‌اند. این شاخص نیز حجم هزینه خانوار را اندازه‌گیری نمی‌کند، اما نشان می‌دهد پرداخت دیجیتال در میان کاربران ایرانی نفوذ گسترده‌ای پیدا کرده است.

این داده‌ها برای تحلیل سبد هزینه دیجیتال خانوار اهمیت دارند، زیرا نشان می‌دهند اینترنت تنها وسیله دریافت اطلاعات یا ارتباط نبوده و در بخشی از رفتار اقتصادی خانوار نیز نقش دارد.

در واقع، کاربر ممکن است برای اینترنت هزینه کند، اما بخش دیگری از هزینه‌های ماهانه خود را نیز از طریق همان زیرساخت از خرید کالا و خدمات تا پرداخت قبوض یا استفاده از خدمات مالی دیجیتال انجام دهد.

آموزش و سرگرمی؛ بخش‌های کم‌شفاف‌تر سبد دیجیتال

آموزش آنلاین، بازی، محتوای ویدئویی، سرویس‌های اشتراکی، نرم‌افزارهای تخصصی و خدمات ابری نیز در سبد هزینه دیجیتال خانوار ایرانی جای می‌گیرند، اما داده عمومی کافی برای تعیین سهم دقیق هر یک از این بخش‌ها در هزینه خانوار وجود ندارد.

همین کمبود داده باعث می‌شود ادعای اینکه خانوار ایرانی بیشترین هزینه دیجیتال خود را برای اینترنت، «VPN»، آموزش یا سرگرمی پرداخت می‌کند از نظر آماری قابل دفاع نباشد.

برای مثال، هزینه یک سرویس آموزشی پولی را نمی‌توان با هزینه خرید بسته اینترنت مقایسه کرد، مگر آنکه مشخص باشد چند خانوار از آن سرویس استفاده می‌کنند و متوسط پرداخت آن‌ها چقدر است.

همین مسئله درباره سرگرمی دیجیتال نیز وجود دارد. برخی کاربران ممکن است هیچ اشتراک پولی نداشته باشند و برخی دیگر برای چند سرویس مختلف هزینه کنند. بنابراین میانگین‌گیری بدون دسترسی به داده تراکنش‌ها می‌تواند تصویر نادرستی از سبد هزینه دیجیتال خانوار ارائه کند.

مسئله اصلی؛ نبود یک سبد هزینه جامع

داده‌های متعددی درباره اقتصاد دیجیتال ایران وجود دارد، اما این داده‌ها در یک چارچوب واحد یکپارچه نشده‌اند و هر منبع، تنها بخشی از تصویر را پوشش می‌دهد. در همین راستا پلتفرم «DataReportal» تعداد کاربران و اتصالات را اندازه‌گیری می‌کند؛ بانک جهانی رفتار خرید و پرداخت دیجیتال را در قالب یک پیمایش ثبت کرده؛ گزارش‌های تجارت الکترونیکی ارزش معاملات و تعداد تراکنش‌ها را بررسی و مطالعات ایسپا اطلاعاتی درباره رفتار کاربران اینترنت و استفاده از «VPN» ارائه می‌دهند. از آنجا که هیچ‌یک از این منابع به‌تنهایی تصویر کاملی از هزینه‌های دیجیتال خانوار ارائه نمی‌دهد، محاسبه رقم نهایی سبد هزینه دیجیتال خانوار بدون تجمیع و یکپارچه‌سازی این داده‌ها در یک چارچوب واحد امکان‌پذیر نیست.

برای محاسبه این شاخص، دست‌کم باید چند مجموعه داده از جمله هزینه اینترنت ثابت و همراه خانوار، میزان مصرف داده، پرداخت برای ابزارهای دسترسی، هزینه اشتراک سرویس‌های دیجیتال، پرداخت‌های آنلاین و هزینه کالا و خدمات خریداری‌شده از پلتفرم‌های اینترنتی در کنار یکدیگر قرار گیرند.

در مرحله بعد نیز باید مشخص شود کدام‌یک از این پرداخت‌ها مستقیما توسط خانوار انجام شده و کدام‌یک مربوط به کسب‌وکارها یا سایر گروه‌های مصرف‌کننده است. بدون چنین تفکیکی، هر رقم واحدی که برای سبد هزینه دیجیتال خانوار ایرانی اعلام شود، می‌تواند ترکیبی از چند مفهوم متفاوت باشد.

قبض پنهان؛ هزینه‌ای فراتر از اینترنت

اهمیت این موضوع برای خانوار از آنجا ناشی می‌شود که افزایش وابستگی به خدمات دیجیتال می‌تواند هزینه‌هایی ایجاد کند که در آمارهای سنتی هزینه ارتباطات دیده نمی‌شوند.

اگر یک خانوار برای اینترنت هزینه کند و سپس برای دسترسی به یک سرویس خارجی، ابزار عبور از محدودیت خریداری کند، هزینه واقعی استفاده از آن سرویس دیگر فقط هزینه اینترنت نیست. اگر همان سرویس نیازمند اشتراک پولی نیز باشد، هزینه نهایی باز هم افزایش می‌یابد.

به همین دلیل، سبد هزینه دیجیتال خانوار را باید به‌عنوان مجموعه‌ای از هزینه‌های مرتبط با «اتصال، دسترسی و مصرف» دید؛ نه یک قبض واحد. این تفکیک همچنین برای سیاست‌گذار اهمیت دارد. اگر هزینه دسترسی خانوار به خدمات دیجیتال افزایش یافته باشد، صرفا بررسی تعرفه اینترنت نمی‌تواند تصویر کاملی از فشار هزینه‌ای ایجادشده بر مصرف‌کننده ارائه دهد.

داده‌ای که می‌تواند تصویر اقتصاد دیجیتال را تغییر دهد

اکنون مسئله اصلی، یافتن یک عدد برای سبد هزینه دیجیتال خانوار نبوده و مسئله مهم‌تر ایجاد شاخصی است که بتواند این هزینه را به‌صورت منظم اندازه‌گیری کند.

چنین شاخصی می‌تواند هزینه اینترنت، ابزارهای دسترسی، اشتراک‌های دیجیتال، خرید آنلاین و سایر پرداخت‌های مرتبط با خدمات دیجیتال را در کنار یکدیگر قرار دهد و سهم هر بخش را از مخارج ماهانه خانوار نشان دهد.

داده‌های موجود نشان می‌دهند که پیش‌نیازهای لازم برای محاسبه سبد هزینه دیجیتال خانوار در منابع مختلف وجود دارد. بر همین اساس تعداد کاربران اینترنت مشخص بوده و رفتار مشتریان خرید آنلاین نیز قابل اندازه‌گیری است و حتی حجم معاملات تجارت الکترونیکی هم گزارش می‌شود و در خصوص استفاده از «VPN» نیز داده‌های پیمایشی در دسترس قرار دارد. با این حال، آنچه این محاسبه را ممکن می‌سازد، تجمیع این داده‌ها در یک چارچوب واحد است.

آنچه هنوز وجود ندارد، اتصال این داده‌ها به یکدیگر و ساخت تصویری جامع از هزینه‌ای است که خانوار برای حضور در اقتصاد دیجیتال پرداخت می‌کند.

اقتصاد دیجیتال در جیب خانوار

تصویر فعلی نشان می‌دهد سبد هزینه دیجیتال خانوار ایرانی بسیار بزرگ‌تر از هزینه خرید اینترنتی است. اینترنت، نقطه شروع این سبد است؛ اما برای بخشی از کاربران، هزینه ابزارهای دسترسی به آن افزوده می‌شود و پس از آن نیز خرید کالا و خدمات، آموزش، سرگرمی و سایر سرویس‌های دیجیتال قرار می‌گیرند.

با این حال، طبق ارزیابی داده‌های موجود هنوز نمی‌توان با اطمینان گفت که کدام بخش بیشترین سهم را از جیب خانوار ایرانی به خود اختصاص خواهد داد. چنین رتبه‌بندی‌ای البته نیازمند داده‌های تراکنشی و هزینه‌ای تجمیع‌شده است.

آنچه اکنون می‌توان با اتکا به داده‌های موجود گفت این است که سبد هزینه دیجیتال خانوار در حال گسترش در چند لایه است و هزینه واقعی حضور در فضای دیجیتال الزاما در قبض اینترنت دیده نمی‌شود.

در نتیجه، پرسش اقتصادی مهم در این راستا این است که ایرانی‌ها برای آنلاین ماندن، دسترسی داشتن و مصرف کردن در اقتصاد دیجیتال چقدر هزینه می‌کنند؟ پاسخ به این سؤال می‌تواند تصویر دقیق‌تری از هزینه زندگی دیجیتال در ایران ارائه دهد؛ تصویری که در آن، قبض اینترنت تنها یکی از اجزای یک سبد بزرگ‌تر است.