بنزین گران‌تر چقدر از درآمد پیک موتوری را کم می‌کند؟

به گزارش نماد اقتصاد، برای شغلی که درآمد آن مستقیما به تعداد سفارش، مسافت طی‌شده و ساعات حضور در خیابان وابسته است، افزایش هزینه سوخت یک سوال مشخص ایجاد می‌کند و ان این‌که درآمد پیک موتوری برای جبران هزینه افزوده شده جدید باید چند سفارش بیشتری داشته باشد؟

پاسخ این سوال با یک عدد ثابت برای همه پیک‌های موتوری ممکن نیست؛ زیرا هزینه واقعی هر پیک به مسافت روزانه، مصرف موتور، سهم کمیسیون پلتفرم، نرخ هر سفارش، زمان انتظار و استهلاک وسیله نقلیه بستگی دارد. با این حال، می‌توان نقطه فشار اقتصادی این شغل را با یک معادله ساده مشخص کرد: هزینه اضافه سوخت باید از حاشیه سود سفارش‌های اضافی جبران شود.

بنزین گران‌تر؛ درآمد خالص پیک موتوری کمتر

بحث درباره درآمد پیک موتوری معمولا با رقم درآمد روزانه آغاز می‌شود، اما این عدد به‌تنهایی تصویر دقیقی از وضعیت اقتصادی این شغل ارائه نمی‌کند.

رئیس اتحادیه حمل‌ونقل بار سبک شهری و پیک موتوری تهران، در گفت‌وگویی که در سال ۱۴۰۵ منتشر شده، متوسط درآمد روزانه یک پیک موتوری را حدود یک میلیون تومان اعلام کرده است. وی همزمان تاکید کرده که بخش قابل‌توجهی از این مبلغ صرف بنزین، استهلاک موتور و کمیسیون می‌شود و درآمد خالص رقم بالایی نیست. این مقام صنفی همچنین از کاهش سفارش‌ها در شرایط رکودی و ورود نیروهای جدید به این بازار به دلیل تعدیل نیروی کار خبر داده است.

بنابراین، وقتی درباره درآمد پیک موتوری صحبت می‌کنیم، رقم دریافتی از سفارش‌ها تنها درآمد ناخالص است. آنچه برای معیشت پیک اهمیت دارد، مبلغی است که پس از کسر هزینه‌های متغیر و هزینه‌های فرسایش وسیله کار باقی می‌ماند. این تفاوت در اقتصاد پلتفرمی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا پیک برای تولید درآمد باید وسیله شخصی خود را وارد چرخه کار کند و بخشی از هزینه سرمایه‌ای آن را نیز خود بپردازد.

افزایش قیمت بنزین کدام بخش درآمد پیک موتوری را هدف می‌گیرد؟

ساختار جدید قیمت سوخت سه سطح دارد. ۶۰ لیتر نخست ماهانه با نرخ ۱۵۰۰ هزار تومان، ۵۰ لیتر بعدی با نرخ ۳ هزار تومان و مصرف بالاتر از ۱۱۰ لیتر با نرخ ۱۰ هزار تومان محاسبه می‌شود. بنابراین، جهش اصلی مربوط به بخش سوم مصرف است.

برای یک مصرف‌کننده عادی ممکن است عبور از سقف ۱۱۰ لیتر اتفاق نیفتد، اما برای مشاغلی که وسیله نقلیه مستقیما ابزار تولید درآمد است، میزان پیمایش اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

به همین دلیل نمی‌توان گفت افزایش قیمت بنزین به یک اندازه بر همه درآمد پیک موتوری‌ها اثر می‌گذارد. پیکی که روزانه مسافت بیشتری برای رساندن سفارش طی می‌کند، بیشتر در معرض ورود به پله سوم مصرف قرار می‌گیرد؛ در مقابل، پیکی که سفارش‌ها را در محدوده‌ای کوچک‌تر و با پیمایش پایین‌تر انجام می‌دهد، ممکن است بخش کمتری از مصرف خود را با نرخ سوم پرداخت کند.

پس آنچه در این معادله تعیین‌کننده است، تنها قیمت هر لیتر بنزین نیست؛ بلکه میزان سوختی است که پیک برای انجام هر سفارش مصرف می‌کند.

متغیر تاثیرگذار بر سود پیک‌های موتوری

در اقتصاد حمل‌ونقل، فاصله میان محل دریافت سفارش، مقصد و مسیر بازگشت اهمیت زیادی دارد. یک سفارش با مبلغ بالاتر لزوما سود بیشتری ایجاد نمی‌کند؛ اگر برای انجام آن مسافت طولانی طی شود یا پیک پس از تحویل، بدون سفارش به نقطه دیگری برگردد، بخشی از درآمد سفارش صرف هزینه عملیاتی می‌شود.

از این منظر، درآمد پیک موتوری باید نه بر اساس تعداد سفارش، بلکه بر اساس «سود خالص به ازای هر کیلومتر و سود خالص به ازای هر ساعت ارزیابی شود.

فرض کنید یک پیک در یک ساعت پنج سفارش انجام دهد، اما به دلیل فاصله زیاد و زمان انتظار، مسافت بالایی طی کند. پیک دیگری ممکن است در همان ساعت چهار سفارش داشته باشد، اما سفارش‌ها کوتاه‌تر و پشت‌سرهم باشند. در این حالت، تعداد سفارش بیشتر لزوما به معنای درآمد خالص بیشتر ارزیابی نمی‌شود.

به همین دلیل، افزایش قیمت سوخت می‌تواند مدل اقتصادی کار را به سمت انتخاب سفارش‌های به مسافت کوتاه‌تر، کاهش مسیرهای بدون بار و تلاش برای افزایش تراکم سفارش در یک محدوده سوق دهد.

پیک موتوری برای جبران هزینه بنزین چند سفارش بیشتر می‌خواهد؟

فرمول محاسبه ساده است: هزینه اضافی سوخت را بر سود خالص هر سفارش تقسیم کنید تا تعداد سفارش‌های اضافه مورد نیاز مشخص شود.

اما یک نکته مهم در این رابطه  وجود دارد و آن این‌که سود خالص هر سفارش باید بعد از کسر هزینه‌های متغیر محاسبه شود؛ یعنی کمیسیون، سوخت مصرف‌شده برای همان سفارش و سایر هزینه‌هایی که مستقیما با انجام آن سفارش افزایش پیدا می‌کنند.

برای نمونه، اگر هزینه اضافی سوخت یک پیک در یک روز مشخص ۱۰۰ هزار تومان باشد و حاشیه سود خالص او از هر سفارش ۲۰ هزار تومان باشد، برای جبران آن هزینه به پنج سفارش اضافه نیاز دارد.

در عین حال اگر حاشیه سود هر سفارش ۵۰ هزار تومان باشد، همان هزینه با دو سفارش اضافه جبران می‌شود. البته این مثال فرضی است و نباید به‌عنوان متوسط درآمد یا نرخ سود پیک‌های موتوری تلقی شود. دلیل اهمیت آن این است که نشان می‌دهد پاسخ به سوال «چند سفارش بیشتر؟» بدون دانستن سود واقعی هر سفارش، از نظر اقتصادی قابل استناد نیست. در واقع، افزایش قیمت بنزین ممکن است برای دو پیک با درآمد ناخالص مشابه، اثر کاملا متفاوتی داشته باشد.

یک میلیون تومان درآمد روزانه، چقدر می‌ارزد؟

داده منتشرشده از سوی رئیس اتحادیه حمل‌ونقل بار سبک شهری و پیک موتوری تهران، متوسط درآمد روزانه حدود یک میلیون تومان را نشان می‌دهد؛ اما همان منبع تاکید می‌کند که بخش مهمی از این رقم بابت سوخت، استهلاک و کمیسیون هزینه می‌شود.

این نکته برای تحلیل درآمد پیک موتوری حیاتی است. اگر درآمد روزانه را بدون هزینه‌های عملیاتی اندازه‌گیری کنیم، ممکن است تصور شود افزایش قیمت بنزین تنها بخش کوچکی از درآمد را تحت تاثیر قرار می‌دهد. در عین حال اگر حاشیه سود واقعی پایین باشد، حتی یک هزینه اضافی نسبتا کوچک نیز می‌تواند سهم قابل‌توجهی از درآمد قابل مصرف پیک موتوری را حذف کند.

در چنین شرایطی، پیک موتوری چهار گزینه اصلی پیش روی خود دارد. پیک می‌تواند سفارش بیشتری بگیرد، ساعات بیشتری کار کند، مسافت بدون سفارش را کاهش دهد یا برای جبران هزینه‌ها به دنبال افزایش نرخ خدمات باشد. هر چهار گزینه اما هزینه‌های خاص خود را به همراه دارد.

افزایش نرخ ارسال راه‌حل ساده‌ای نیست

از نظر اقتصادی، طبیعی است که افزایش هزینه نهاده‌ها به افزایش قیمت خدمات منجر شود، اما بازار پیک موتوری بخشی از اقتصاد دیجیتال مصرف‌کننده است و تقاضا در آن به قدرت خرید خانوار وابستگی بالایی دارد.

در گزارشی که درباره فشار هزینه‌های حمل‌ونقل در ایران منتشر شده، به نمونه یک راننده تمام‌وقت اسنپ در تهران اشاره شده که گفته است روزانه حدود هشت ساعت و نزدیک به ۲۰۰ کیلومتر رانندگی می‌کند. او درآمد ماهانه خود را حدود ۶۵ میلیون تومان اعلام کرده و گفته نزدیک به ۳۰ میلیون تومان بابت کمیسیون، سوخت، روغن و استهلاک خودرو هزینه می‌شود و حدود ۳۵ میلیون تومان برایش باقی می‌ماند. این نمونه مربوط به راننده خودرو است و نباید به پیک موتوری تعمیم داده شود؛ اما سازوکار اقتصادی مشابهی را نشان می‌دهد: افزایش هزینه عملیاتی الزاما به همان میزان به نرخ ارائه خدمات‌ منتقل نمی‌شود، زیرا افزایش قیمت می‌تواند قدرت خرید مشتری را تحت فشار قرار دهد.

در بازار پیک موتوری نیز همین مسئله اهمیت دارد. اگر هزینه ارسال افزایش یابد، مشتری ممکن است خرید آنلاین را کاهش دهد، سفارش‌های غیرضروری را حذف کند یا گزینه‌های ارزان‌تر را انتخاب کند. در نتیجه، پیک میان دو فشار قرار می‌گیرد: هزینه‌های او افزایش یافته، اما توان پرداخت مشتری نیز محدود است.

بنزین گران‌تر؛ فشار بر اقتصاد پلتفرمی

به طور کلی افزایش قیمت سوخت تنها حساب شخصی یک پیک موتوری را تحت تاثیر قرار نمی‌دهد. این تغییر می‌تواند زنجیره‌ای از اثرات را در اقتصاد سفارش آنلاین ایجاد کند.

از سوی دیگر هزینه سوخت بالاتر، نرخ تحویل را افزایش می‌دهد. افزایش هزینه تحویل، فشار برای اصلاح نرخ خدمات ایجاد می‌کند. افزایش نرخ خدمات می‌تواند هزینه نهایی خرید را بالا ببرد و در صورت کاهش قدرت خرید، تقاضا برای برخی سفارش‌ها را کاهش دهد. کاهش تقاضا نیز تعداد سفارش‌های قابل دسترس برای پیک را محدود می‌کند.

این چرخه برای درآمد پیک موتوری اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا درآمد او هم از سمت هزینه و هم از سمت حجم سفارش تحت فشار قرار می‌گیرد.

به بیان ساده‌تر، اگر یک پیک برای جبران هزینه بنزین مجبور شود پنج سفارش بیشتر داشته باشد، اما بازار به اندازه کافی سفارش اضافی ایجاد نکند، افزایش ساعت کاری لزوما درآمد واقعی او را بالا نمی‌برد.

نقطه فشار درآمد پیک موتوری کجاست؟

برای ارزیابی دقیق درآمد پیک موتوری، تمرکز بر قیمت بنزین کافی نیست و باید چهار شاخص درآمد خالص هر سفارش، هزینه سوخت هر سفارش، درآمد خالص ساعتی و درآمد خالص به ازای کیلومتر مدنظر قرار گیرد. این شاخص‌ها با یکدیگر، تصویری جامع از وضعیت معیشتی پیک موتوری ترسیم می‌کنند.

برای مثال، ممکن است درآمد ناخالص روزانه افزایش پیدا کند، اما اگر پیک برای رسیدن به آن مجبور باشد دو ساعت بیشتر کار کند و مسافت بیشتری طی کند، درآمد ساعتی او کاهش یافته باشد. در چنین شرایطی، رشد درآمد اسمی الزاما به معنای بهبود درآمد پیک موتوری نخواهد بود.

مسئله‌ای که هنوز یک عدد دقیق برای آن وجود ندارد

پرسش «افزایش قیمت بنزین روزانه چقدر از درآمد یک پیک موتوری کم می‌کند؟» در حال حاضر یک پاسخ واحد و معتبر برای کل بازار ندارد.

دلیل آن نیز مشخص است: داده عمومی و به‌روز درباره متوسط مسافت روزانه پیک‌های موتوری، مصرف واقعی موتور، تعداد سفارش در روز، نرخ متوسط هر سفارش، کمیسیون پلتفرم‌ها و هزینه استهلاک به شکل یک مجموعه آماری واحد هنوز منتشر نشده است.

در نتیجه، ارائه یک عدد قطعی مانند «مصرف بنزین روزانه فلان مقدار از درآمد پیک موتوری کم می‌کند» بدون داشتن این داده‌ها، بیشتر یک برآورد فرضی است تا تحلیل اقتصادی.

آنچه داده‌های موجود نشان می‌دهند، جهت فشار است که در آن هزینه‌های عملیاتی در حال افزایش بوده و بخش بزرگی از درآمد ناخالص پیک موتوری صرف همین هزینه‌ها می‌شود. از سوی دیگر فعالان صنفی از کاهش حجم سفارش‌ها و فشار بر درآمد پیک موتوری سخن می‌گویند.

به عبارت دیگر، افزایش قیمت بنزین برای مصرف بالاتر از ۱۱۰ لیتر در ماه، فشار بیشتری را متوجه مشاغلی می‌کند که پیمایش بالایی دارند. دولت نیز افزایش قیمت را در چارچوب مدیریت مصرف سوخت و شرایط اقتصادی کشور اعلام کرده است.

درآمد پیک موتوری؛ مسئله‌ای فراتر از یک لیتر بنزین

درآمد و هزینه‌کرد یک پیک موتوری در نهایت با یک سوال ساده سنجیده می‌شود: از هر ساعت کار، پس از پرداخت تمام هزینه‌ها، چه مقدار پول برای پیک باقی می‌ماند؟

قیمت بنزین یکی از اجزای این معادله است، اما تنها جز آن نیست. کمیسیون پلتفرم، تعمیرات، لاستیک، روغن، استهلاک، بیمه، زمان انتظار و مسافت‌های بدون سفارش نیز بخشی از هزینه واقعی فعالیت هستند.

بنابراین، اگر هدف سنجش اثر افزایش قیمت بنزین بر درآمد پیک موتوری باشد، شاخص درست درآمد ناخالص روزانه نیست؛ بلکه باید درآمد خالص ساعتی پس از کسر هزینه سوخت و استهلاک اندازه‌گیری شود.

در این چارچوب، تعداد سفارش اضافه برای جبران هزینه بنزین نیز از یک پیک به پیک دیگر متفاوت خواهد بود. پیکی که حاشیه سود بالاتری از هر سفارش دارد، با سفارش‌های کمتری هزینه جدید را جبران می‌کند؛ پیکی که حاشیه سود او پایین‌تر است، باید سفارش‌های بیشتری بگیرد یا ساعات کاری خود را افزایش دهد. مشکل اصلی از جایی آغاز می‌شود که بازار دیگر ظرفیت این افزایش را نداشته باشد.

در آن نقطه، پیک نمی‌تواند صرفا با بیشتر کار کردن افت درآمد واقعی خود را جبران کند؛ زیرا افزایش ساعات کار، خود به معنای افزایش مصرف سوخت، استهلاک و هزینه نگهداری موتور است.

به همین دلیل، افزایش قیمت بنزین برای پیک موتوری در نهایت نه یک مسئله ساده درباره قیمت یک لیتر سوخت، بلکه مسئله‌ای درباره اقتصاد هر سفارش، ارزش هر کیلومتر و قیمت هر ساعت کار است. اگر این سه متغیر همزمان تحت فشار قرار گیرند، حتی افزایش تعداد سفارش‌ها نیز لزوما به معنای افزایش درآمد پیک موتوری نخواهد بود.