چرا ال‌نینو در ایران برای همه مناطق کشور یک پیام واحد ندارد؟

به گزارش نماد اقتصاد، پدیده ال نینو در ایران با افزایش بارش همراه است، اما این افزایش به‌تنهایی ضامن رفع بحران آب داخلی نخواهد بود. مطالعهای علمی با بررسی ۱۲۰۰ ایستگاه هواشناسی طی ۱۹۶۰ تا  ۲۰۱۹ میلادی نشان می‌دهد که اثر ال نینو در ایران در مناطق مختلف، متفاوت و گاه متضاد است. مسئله اصلی برای مدیریت اقتصادی منابع آب این است: بارش اضافی تنها زمانی به منفعت تبدیل می‌شود که در آبخوان‌ها و مخازن ذخیره شود؛ در غیر این صورت، همان بارش می‌تواند به سیلاب و خسارت زیرساختی بدل شود.

ال‌نینو در ایران؛ هشدار اقلیمی برای مدیریت اقتصادی منابع آب

آخرین داده‌های مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا نشان می‌دهد شاخص‌های اقیانوس آرام استوایی وارد محدوده‌ای شده‌اند که احتمال شکل‌گیری یک ال‌نینوی بسیار قوی را افزایش داده است. بر اساس ارزیابی منتشرشده در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶، احتمال وقوع چنین رویدادی در پاییز و زمستان نیمکره شمالی بیش از ۹۰ درصد اعلام شده است.

اهمیت این پیش‌بینی برای ایران از آنجا ناشی می‌شود که پژوهش‌های اقلیمی، ارتباط میان چرخه نوسان جنوبی ال نینو و الگوی بارش ایران را تایید کرده‌اند. مطالعه سال ۲۰۲۶ درباره حوضه‌های ایران نشان می‌دهد فاز ال‌نینو در مجموع با افزایش بارش همراه بوده است؛ با این حال، نویسندگان پژوهش بر تفاوت‌های مکانی میان حوضه‌ها تاکید کرده‌اند.

این تفاوت، یک پیام مهم برای سیاست‌گذاری منابع آب دارد: پدیده ال‌نینو در ایران الزاما یک پدیده با پیامد واحد برای کل کشور نیست. افزایش بارش در یک حوضه می‌تواند برای مخازن و آبخوان‌های همان منطقه اهمیت داشته باشد، در حالی که منطقه‌ای دیگر ممکن است از همان الگو بهره مشابهی نبرد یا حتی با کاهش بارش مواجه شود.

در نتیجه، استفاده از یک میانگین ملی برای ارزیابی پیامدهای ال‌نینو می‌تواند تصویر دقیقی از وضعیت واقعی منابع آب ارائه نکند. آنچه برای مدیریت اقتصادی منابع آب اهمیت دارد، محل وقوع بارش، شدت آن، زمان وقوع و ظرفیت همان حوضه برای جذب و ذخیره آب است.

نقشه بارش ایران یکدست نیست

یکی از مهم‌ترین یافته‌های مطالعه ۲۰۲۶، تفاوت قابل‌توجه رفتار بارش در زیرحوضه‌های ایران در دوره‌های مختلف چرخه نوسان جنوبی ال نینو است. این پژوهش نشان می‌دهد در فاز ال‌نینو، بخش بزرگی از زیرحوضه‌های مورد بررسی با ناهنجاری مثبت بارش مواجه بوده‌اند، اما شدت این افزایش در همه مناطق مشابه نبوده است.

در ال‌نینوی شدید نیز شکاف منطقه‌ای بیشتر نمایان می‌شود. بر اساس نتایج این مطالعه، بخش‌هایی از جنوب و جنوب‌شرق ایران می‌توانند افزایش قابل‌توجه بارش را تجربه کنند، در حالی که بخش‌هایی از مرکز کشور رفتار متفاوتی نشان می‌دهند.

به همین دلیل، ال‌نینو در ایران نباید مترادف با سال پربارش برای همه تلقی شود. افزایش بارش در یک حوضه تنها زمانی به افزایش منابع آب منجر خواهد شد که شرایط هیدرولوژیک و زیرساختی همان منطقه امکان استفاده از آن را فراهم کند.

این مسئله زاویه تحلیل را از هواشناسی به مدیریت اقتصادی منابع آب منتقل می‌کند؛ جایی که ارزش بارش نه با میلی‌متر بارندگی، بلکه با مقدار آبی سنجیده می‌شود که در نهایت در دسترس کشاورزی، صنعت، شرب یا محیط‌زیست قرار می‌گیرد.

از باران تا آب؛ ارزش واقعی در میانه راه تعیین می‌شود

میان وقوع بارش و دستیابی به آب قابل استفاده، چندین مرحله وجود دارد. بخشی از بارش در خاک نفوذ می‌کند، بخشی به رواناب تبدیل می‌شود، بخشی می‌تواند به تغذیه آبخوان‌ها کمک کند و بخشی نیز در صورت قرار گرفتن در مسیر مناسب به مخازن سدها وارد می‌شود.

از همین رو، ال‌نینو در ایران یک مسئله صرفا اقلیمی در نظر گرفته نشده؛ بلکه آزمونی برای عملکرد کل زنجیره منابع آب محسوب می‌شود.

اگر بارش در محلی رخ دهد که ظرفیت جذب طبیعی و مصنوعی بالایی وجود دارد، بخشی از آب می‌تواند در چرخه منابع آب باقی بماند. اما اگر بارش در مدت کوتاه و با شدت بالا اتفاق بیفتد، سرعت رواناب افزایش می‌یابد و فرصت نفوذ یا ذخیره آب کاهش پیدا می‌کند.

بانک جهانی نیز در مطالعات خود درباره آب و ریسک اقلیمی تاکید کرده است که تغییرات آب‌وهوایی می‌توانند هم‌زمان ریسک کمبود آب و مخاطرات مرتبط با آب، از جمله سیلاب، را افزایش دهند و پیامدهای آن از طریق کشاورزی، انرژی، زیرساخت و فعالیت اقتصادی به اقتصاد منتقل شود. بنابراین، پرسش اصلی درباره ال‌نینو در ایران این است که چه میزان از بارش اضافی به ذخیره قابل اتکا تبدیل می‌شود.

سدها؛ ظرفیت خالی، شرط لازم اما ناکافی

وضعیت مخازن سدها نیز در این معادله اهمیت دارد، اما درصد پرشدگی سدها به‌تنهایی نمی‌تواند مشخص کند که ایران چه مقدار از بارش احتمالی آینده را جذب خواهد کرد.

داده‌های منتشرشده درباره وضعیت سدهای کشور در مرداد ۱۴۰۵، پرشدگی متوسط مخازن را حدود ۵۸ درصد نشان می‌داد. همین داده‌ها از وجود تفاوت میان وضعیت مخازن مختلف نیز حکایت داشتند.

این تفاوت اهمیت زیادی دارد. بارشی که در یک حوضه دارای مخزن مناسب و ظرفیت خالی کافی رخ می‌دهد، الزاما همان نتیجه‌ای را ندارد که بارش مشابه در منطقه‌ای فاقد ظرفیت مناسب ذخیره‌سازی ایجاد می‌کند. از سوی دیگر، ظرفیت یک سد تنها به حجم خالی آن محدود نیست. محل بارش، مسیر رودخانه، سرعت ورود رواناب و وضعیت شبکه انتقال نیز در میزان بهره‌برداری از آب نقش دارند.

در همین راستا، سازمان آب و برق خوزستان در سال ۱۴۰۵ از سامانه «سدیران» به‌عنوان مرجع اطلاعات سدهای کشور خبر داده است؛ اقدامی که بر اهمیت پایش اطلاعات حوضه‌ای و مخازن در مدیریت منابع آب تاکید دارد.

بنابراین در سناریوی ال‌نینو در ایران، عدد پرشدگی سدها باید در کنار اطلاعات حوضه‌ای، پیش‌بینی بارش، ظرفیت کنترل سیلاب و وضعیت شبکه انتقال بررسی شود.

آیا آبخوان‌ها می‌توانند معادله منابع آب را تغییر دهند؟

سدها تنها محل ذخیره آب تلقی نمی‌شوند. آبخوان‌ها نیز یکی از مهم‌ترین اجزای چرخه منابع آب به شمار می‌روند و میزان نفوذ بارش به زمین می‌تواند در تعیین ارزش واقعی یک رخداد پربارش نقش داشته باشد. در صورتی که بخشی از بارش در خاک نفوذ کند و به تغذیه آبخوان‌ها کمک کند، اثر آن می‌تواند فراتر از یک افزایش موقت رواناب باشد، اما شدت بارش، شرایط سطح زمین و ظرفیت طبیعی برای نفوذ آب بر این فرآیند اثر می‌گذارند.

بانک جهانی در چارچوب مطالعات خود درباره مدیریت آب و ریسک اقلیمی، بر اهمیت ظرفیت طبیعی و مصنوعی برای نگهداری آب و نقش آن در کاهش ریسک سیلاب تاکید کرده است. از این منظر، ال‌نینو در ایران می‌تواند فرصتی برای منابع آب زیرزمینی نیز ایجاد کند، اما تنها افزایش مجموع بارش برای نتیجه‌گیری درباره وضعیت آبخوان‌ها کافی نیست.

در واقع، اگر بارش عمدتا به رواناب سریع تبدیل شود، افزایش بارش ممکن است اثر محدودی بر ذخایر آب زیرزمینی داشته باشد؛ در مقابل، بارش‌هایی که امکان نفوذ بیشتری دارند می‌توانند از نظر منابع آب ارزش متفاوتی ایجاد کنند.

سیلاب؛ صورت‌حساب دوم ال‌نینو

در سوی دیگر معادله، افزایش بارش می‌تواند هزینه‌هایی نیز ایجاد کند. سیلاب می‌تواند به زیرساخت‌های حمل‌ونقل، شبکه‌های برق، زمین‌های کشاورزی و سکونتگاه‌ها آسیب وارد کند و هزینه‌های اقتصادی ناشی از اختلال در فعالیت‌ها و بازسازی را افزایش دهد. بانک جهانی سیلاب را در کنار خشکسالی از جمله مخاطرات مهم طبیعی مورد پایش قرار می‌دهد.

به همین دلیل، ال‌نینو در ایران می‌تواند یک صورت‌حساب دوسویه ایجاد کند؛ یک طرف آن کاهش بخشی از فشار ناشی از کمبود آب و طرف دیگر آن هزینه‌های احتمالی رخدادهای شدید بارشی است.

اهمیت این موضوع در ایران به حدی است که سازمان آب و برق خوزستان در سال ۱۴۰۵ نشستی تخصصی با موضوع «مخاطرات آبی در سناریوی ال‌نینو حدی» برگزار کرد. توجه رسمی به چنین سناریویی نشان می‌دهد مسئله ال‌نینوی شدید تنها از منظر افزایش بارش بررسی نمی‌شود و مخاطرات آبی نیز در دستور کار قرار گرفته است.

این دوگانگی، یکی از مهم‌ترین ابعاد اقتصادی ال‌نینو در ایران است: بارش بیشتر می‌تواند هزینه خشکسالی را کاهش دهد، اما اگر بخش قابل‌توجهی از بارش در قالب رخدادهای شدید ظاهر شود، هزینه سیلاب افزایش خواهد یافت.

بخش کشاورزی برنده قطعی ال‌نینو در ایران نیست

بخش کشاورزی نیز نمی‌تواند صرفا از افزایش بارش منتفع تلقی شود. نتایج مطالعه ۲۰۲۶ نشان می‌دهد اثر ال‌نینو در حوضه‌های مختلف ایران یکسان نیست و همین تفاوت جغرافیایی باعث می‌شود پیامدهای احتمالی برای فعالیت‌های وابسته به آب نیز منطقه‌ای باشد.

در مناطقی که افزایش بارش به افزایش ذخیره منابع آب منجر شود، فشار بر منابع موجود می‌تواند کاهش یابد، اما بارش شدید و نامناسب از نظر زمانی می‌تواند برای زمین‌های کشاورزی نیز خسارت ایجاد کند.

بنابراین، اثر ال‌نینو در ایران بر کشاورزی را نمی‌توان با یک رابطه ساده میان «بارش بیشتر» و «تولید بیشتر» توضیح داد. مقدار، زمان، مکان و قابلیت ذخیره‌سازی آب همگی در نتیجه نهایی نقش دارند.

بارش ملاک نیست؛ آب قابل استفاده معیار اصلی است

آنچه در نهایت اهمیت دارد، فاصله میان بارش ثبت‌شده و آب قابل تخصیص است. اگر افزایش بارش به رواناب تبدیل شود و رواناب نیز پیش از ورود به مخازن یا آبخوان‌ها از دسترس خارج شود، اثر اقتصادی آن با بارشی که در منابع ذخیره می‌شود تفاوت اساسی خواهد داشت.

به همین دلیل، ارزیابی پدیده ال‌نینو در ایران باید از یک شاخص ساده بارش عبور کند و مجموعه‌ای از متغیرها از جمله مقدار بارش، شدت رخداد، موقعیت جغرافیایی، رواناب، نفوذ، ورودی مخازن، ظرفیت ذخیره‌سازی و امکان انتقال و تخصیص آب را در کنار هم قرار دهد.

این رویکرد می‌تواند تصویر دقیق‌تری از ارزش اقتصادی بارش ارائه کند؛ زیرا در نهایت آنچه برای اقتصاد اهمیت دارد، مقدار آبی است که می‌تواند در اختیار تولید، کشاورزی، صنعت و مصرف شهری قرار گیرد.

یک سال پربارش؛ بارانی که تشنگی را درمان نمی‌کند

یکی از مهم‌ترین ریسک‌ها در تفسیر ال‌نینو در ایران این است که یک فصل پربارش با پایان بحران آب یکسان فرض شود. پژوهش ۲۰۲۶ درباره ایران اگرچه رابطه مثبت میان ال‌نینو و بارش را در بخش بزرگی از کشور نشان می‌دهد، اما هم‌زمان بر تفاوت‌های منطقه‌ای تاکید دارد.

از سوی دیگر، منابع بین‌المللی درباره مدیریت آب نشان می‌دهند که افزایش مقطعی منابع آبی لزوماً به معنای رفع پایدار فشارهای ساختاری بر منابع آب نیست. در نتیجه، حتی اگر زمستان ۲۰۲۶–۲۷ در بخش‌هایی از ایران پربارش باشد، میزان اثر آن بر وضعیت آب کشور به نحوه توزیع بارش، مقدار نفوذ، ورودی مخازن و امکان استفاده از منابع جدید وابسته خواهد بود.

ال‌نینو در ایران؛ آزمون ارزش‌آفرینی از بارش

آنچه ال‌نینوی پیش‌رو را برای ایران مهم می‌کند، صرفا احتمال وقوع یک پدیده اقلیمی شدید نیست. مسئله اصلی این است که کشور تا چه اندازه می‌تواند بارش احتمالی را از یک رخداد جوی به یک دارایی آبی تبدیل کند. اگر بارش در حوضه‌های مناسب رخ دهد، بخشی از آن در آبخوان‌ها و مخازن ذخیره شود و زیرساخت انتقال و تخصیص توان استفاده از این منابع را داشته باشد، ال‌نینو در ایران می‌تواند بخشی از فشار منابع آب را کاهش دهد.

در عین حال اگر افزایش بارش عمدتا در قالب رخدادهای شدید و متمرکز ظاهر شود، بخش دیگری از این آب ممکن است به رواناب و سیلاب تبدیل شود و در مقابل، هزینه‌های جدیدی بر زیرساخت، کشاورزی و بودجه عمومی تحمیل کند. از این منظر، تفاوت میان سال پربارش و سال با ارزش آبی بالا اهمیت پیدا می‌کند. اولی با مقدار بارش سنجیده می‌شود؛ دومی با مقدار آبی که پس از بارش در اختیار اقتصاد یک کشور قرار می‌گیرد.

جمع‌بندی در یک نگاه

آخرین پیش‌بینی‌های وزارت ملی اقیانوسی و جوی آمریکا احتمال وقوع یک ال‌نینوی بسیار قوی در پاییز و زمستان ۲۰۲۶-۲۷ را بالا ارزیابی می‌کند. در همین حال، پژوهش علمی سال ۲۰۲۶ درباره ایران رابطه مثبت میان ال‌نینو و بارش در بخش بزرگی از زیرحوضه‌های کشور را نشان می‌دهد، اما تفاوت‌های منطقه‌ای قابل‌توجهی را نیز ثبت کرده است.

در نتیجه، ال‌نینو در ایران را نمی‌توان صرفا خبر خوبی برای منابع آب یا صرفا تهدیدی برای سیلاب دانست. ارزش اقتصادی این پدیده به این بستگی دارد که بارش در کجا، با چه شدتی و در چه زمانی رخ دهد و چه مقدار از آن امکان نفوذ، ذخیره‌سازی و تخصیص پیدا کند.

بنابراین سؤال اصلی برای ایران این است که چه مقدار از بارش بیشتر، پیش از آنکه به رواناب و خسارت تبدیل شود، می‌تواند به آب قابل استفاده برای اقتصاد کشور تبدیل شود؟