آیا ایران با افزایش قیمت مس وارد کورس رقابت جهانی می‌شود؟

به گزارش نماد اقتصاد، قیمت مس در هفته‌های اخیر بیش از آنکه صرفا تحت تاثیر تقاضای صنعتی قرار داشته باشد، از حساسیت فزاینده بازار نسبت به سمت عرضه اثر گرفته است. تصمیم جمهوری دموکراتیک کنگو برای ممنوعیت صادرات کنسانتره مس و کبالت، نگرانی درباره دسترسی به مواد اولیه را افزایش داد و قیمت سه‌ماهه مس در بورس فلزات لندن را به ۱۴ هزار و ۳۶۹.۵ دلار در هر تن رساند؛ قیمت فلز سرخ نیز در بازار فیزیکی به رکورد ۱۴ هزار و ۴۵۳.۶ دلار رسید.

این تصمیم کنگو در شرایطی اتخاذ شد که این کشور تلاش می‌کند بخش بیشتری از ارزش افزوده منابع معدنی خود را در داخل ایجاد کند، در حالی که افزایش ظرفیت ذوب داخلی هنوز برای جذب تمام کنسانتره تولیدشده کافی نیست. رویترز گزارش داده است که صادرات کنسانتره مس کنگو به چین در نیمه نخست ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۲۵ حدود ۳۱ درصد کاهش یافته است.

با وجود این، اثر مستقیم ممنوعیت کنگو بر تراز جهانی مس ممکن است محدود باشد؛ تحلیلگران گلدمن ساکس آن را فاقد اثر مادی بر تراز بازار جهانی ارزیابی کرده‌اند، اما رویترز تاکید دارد که واکنش شدید قیمت‌ها نشان‌دهنده حساسیت غیرعادی بازار نسبت به هرگونه اختلال در عرضه است.

همین حساسیت زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که موجودی انبارهای جهانی نیز در سطح پایینی قرار گرفته باشد. رویترز در جولای گزارش داد ذخایر مس در انبارهای بورس فلزات لندن از پایان ماه می ۲۴ درصد کاهش یافته و به ۲۹۵ هزار و ۲۷۵ تن رسیده است، در حالی که موجودی انبارهای بورس شانگهای به ۷۹ هزار و ۹۰۹ تن سقوط کرده بود؛ سطحی که بیش از ۸۰ درصد پایین‌تر از اواسط مارس قرار داشت.

تقاضای ساختاری برای فلز سرخ

قیمت مس تنها از محدودیت‌های عرضه حمایت نمی‌شود و تقاضای ساختاری نیز در حال تقویت جایگاه این فلز است. بانک جهانی در گزارش چشم‌انداز بازار کالاها اعلام کرده است که تقاضای مس با سرمایه‌گذاری در برق‌رسانی، شبکه‌های برق، انرژی‌های تجدیدپذیر، مراکز داده و سایر زیرساخت‌های دیجیتال افزایش پیدا می‌کند.

بانک جهانی در گزارش آوریل ۲۰۲۶ برآورد کرد قیمت مس در سال ۲۰۲۶ حدود ۲۱ درصد افزایش یابد و به بالاترین سطح سالانه ثبت‌شده برسد، هرچند برای سال ۲۰۲۷ کاهش حدود ۸ درصدی قیمت‌ها را پیش‌بینی کرد؛ این پیش‌بینی بر این فرض استوار است که بخشی از محدودیت‌های عرضه برطرف شود و تولید معادن بزرگ دوباره افزایش یابد.

این نهاد همچنین هشدار داده است که رشد تولید معدن مس در کوتاه‌مدت محدود می‌ماند؛ زیرا افت عیار ذخایر و اختلالات عملیاتی در برخی معادن بزرگ آسیا و آمریکای جنوبی مانع رشد سریع عرضه می‌شود.

در نتیجه، بازار جهانی با دو نیروی هم‌زمان مواجه است: از یک سو توسعه شبکه‌های برق، انرژی پاک و زیرساخت‌های دیجیتال تقاضا برای مس را تقویت می‌کند و از سوی دیگر افزایش سریع ظرفیت تولید معدن دشوارتر شده است. بانک جهانی نیز ریسک‌های صعودی چشم‌انداز فلزات پایه را به اختلالات جدید تولید، محدودیت‌های تجاری و رشد بیشتر تقاضای مراکز داده مرتبط دانسته است.

آنتوفاگاستا؛ نشانه دیگری از شکنندگی عرضه

قیمت مس تنها با تحولات کنگو تحت تاثیر قرار نگرفته است. در ۱۳ آگوست، شرکت معدنی آنتوفاگاستا پیش‌بینی تولید مس خود برای سال ۲۰۲۶ را کاهش داد و این اتفاق بار دیگر حساسیت بازار سهام و سرمایه‌گذاران نسبت به سمت عرضه را نشان داد.

آنتوفاگاستا برآورد تولید سالانه خود را از محدوده ۶۵۰ تا ۷۰۰ هزار تن به ۶۲۵ تا ۶۵۵ هزار تن کاهش داد؛ دلیل اصلی این تغییر، توقف فعالیت معدن لس‌پلامبرس در ماه جولای پس از بارش‌های شدید و آسیب به برخی زیرساخت‌های خط لوله و مدیریت آب اعلام شد.

با وجود کاهش تولید، سود عملیاتی شرکت در نیمه نخست ۲۰۲۶ افزایش یافت و میزان درآمد قبل از اعمال بهره، مالیات و استهلاک آن از ۲.۲۳ میلیارد دلار به ۲.۸۴ میلیارد دلار رسید؛ افزایش قیمت مس توانست اثر کاهش تولید را جبران کند.

در عین حال واکنش بازار سهام معنادار بود و سهام آنتوفاگاستا در معاملات اولیه بورس فلزات لندن ۴.۶ درصد کاهش یافت؛ هم‌زمان شاخص «FTSE 100» نیز تحت فشار سهام معدنی قرار گرفت و ۰.۶ درصد افت کرد.

این واکنش نشان می‌دهد سرمایه‌گذاران اکنون نسبت به کوچک‌ترین تغییر در برآورد عرضه مس حساس‌تر شده‌اند؛ زیرا بازار در شرایطی قرار دارد که موجودی‌های پایین، محدودیت‌های تولید و تقاضای پایدار، فضای محدودی برای جبران اختلالات ایجاد کرده‌اند.

ایران؛ ذخایر در برابر ظرفیت تولید

برای ایران، نوسان قیمت مس زمانی اهمیت اقتصادی بیشتری پیدا می‌کند که افزایش قیمت جهانی بتواند به رشد تولید، صادرات و درآمد ارزی منجر شود. گزارش‌های داخلی درباره صنعت مس ایران نشان می‌دهد کشور از ظرفیت معدنی قابل‌توجهی برخوردار است، اما میان جایگاه ذخایر و سطح تولید فاصله وجود دارد.

بر اساس گزارش منتشرشده در مرداد ۱۴۰۴، ایران از نظر ذخایر مس جایگاه بالایی در جهان دارد، اما از نظر تولید مس محتوی در رتبه پایین‌تری قرار گرفته است؛ همین فاصله به‌عنوان یکی از دلایل ضرورت توسعه اکتشاف و ظرفیت‌های فرآوری مطرح شده است.

در همین چارچوب، تحقق تولید ۷۰۰ هزار تن کاتد تا پایان برنامه هفتم پیشرفت به‌عنوان یکی از اولویت‌های راهبردی شرکت‌های بزرگ تولیدکننده مس در ایران اعلام شده است؛ توسعه اکتشافات، افزایش نرخ استخراج، توسعه صادرات و تکمیل زنجیره صنایع پایین‌دستی نیز در کنار آن قرار دارد.

گزارش‌های داخلی همچنین نشان می‌دهد شرکت ملی صنایع مس ایران در سال ۱۴۰۴ پروژه‌های توسعه‌ای متعددی را دنبال کرده است. بر اساس گزارش یک پایگاه خبری، ارزش سرمایه‌گذاری ۹ پروژه توسعه‌ای این شرکت حدود ۵۸۹ میلیون یورو اعلام شده و دو پروژه بزرگ فاز سوم تغلیظ سونگون و طرح کاتدی سونگون در مجموع حدود ۱.۱۳ میلیارد یورو سرمایه‌گذاری را دربر می‌گیرند.

پروژه کاتدی سونگون نیز ظرفیت تولید سالانه ۲۰۰ هزار تن کاتد را هدف گرفته و سرمایه‌گذاری آن ۴۱۰ میلیون یورو به‌علاوه ۴,۵۰۳ میلیارد تومان اعلام شده است؛ بنابراین توسعه ظرفیت مس ایران از هم‌اکنون به سرمایه‌گذاری سنگین در استخراج، تغلیظ، ذوب و پالایش وابسته است.

درآمد بیشتر؛ بدون افزایش تولید کافی نیست

قیمت مس می‌تواند درآمد اسمی شرکت‌های تولیدکننده را افزایش دهد، اما این اثر الزاما به معنای رشد پایدار تولید یا افزایش سهم ایران از بازار جهانی نیست. داده‌های مربوط به شرکت ملی صنایع مس ایران نشان می‌دهد رشد درآمد در دوره‌هایی حتی در شرایطی رخ داده که تولید برخی محصولات با نوسان همراه بوده است.

در گزارش عملکرد شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴، درآمد این شرکت بزرگ تولیدکننده مس در ایران ۸۸ هزار میلیارد تومان اعلام شد که نسبت به دوره مشابه سال ۱۴۰۳ حدود ۵۴ درصد افزایش داشت.

در عین حال، گزارش‌های مربوط به عملکرد تولیدی شرکت نشان داده‌اند که برخی محصولات در نیمه نخست ۱۴۰۴ با کاهش تولید مواجه شده‌اند؛ بنابراین افزایش ارزش فروش را نمی‌توان صرفا به رشد حجم تولید نسبت داد.

این مسئله برای اقتصاد ایران اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا در صورت افزایش جهانی قیمت مس، افزایش درآمد صادراتی زمانی پایدار خواهد بود که ظرفیت تولید و قابلیت عرضه محصول قابل صادرات نیز رشد کند. داده‌های گزارش‌های داخلی درباره تولید، فروش و صادرات شرکت‌های تولیدکننده مس در ایران نیز نشان می‌دهد که بخش مهمی از درآمد این شرکت‌ها از بازار داخلی حاصل می‌شود و صادرات تنها یکی از اجزای درآمد آن‌ها است.

فرصت تاریخی یا تکرار یک فرصت از دست‌رفته؟

قیمت مس در سطح فعلی می‌تواند انگیزه اقتصادی پروژه‌های جدید معدنی را افزایش دهد، اما تجربه بازار جهانی نشان می‌دهد قیمت‌های بالا لزوما به سرعت به افزایش عرضه منجر نمی‌شوند. بانک جهانی محدودیت عیار، اختلالات عملیاتی و زمان مورد نیاز برای توسعه ظرفیت‌های جدید را از عوامل محدودکننده رشد عرضه معرفی کرده است.

در ایران نیز اهداف اعلام‌شده برای تولید ۷۰۰ هزار تن کاتد نشان می‌دهد فاصله میان ظرفیت بالقوه و تولید بالفعل همچنان موضوع سیاست‌گذاری صنعت مس است.

در همین حال، یک شرکت تولیدکننده مس در ایران در تیر ۱۴۰۵ اعلام کرده است که پروژه‌های جاری آن ارزشی حدود ۶ میلیارد دلار دارند و جذب ریالی و ارزی پروژه‌ها نیز افزایش یافته است؛ این داده‌ها نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از پاسخ صنعت ایران به شرایط بازار از مسیر توسعه سرمایه‌گذاری در حال پیگیری است.

با این حال، همین مقیاس سرمایه‌گذاری نشان می‌دهد جهش تولید مس بدون منابع مالی قابل‌توجه، فناوری، توسعه زیرساخت و اجرای به‌موقع پروژه‌ها امکان تحقق ندارد. پروژه‌های سونگون نمونه‌ای از همین نیاز هستند؛ فاز سوم تغلیظ این مجتمع با سرمایه‌گذاری بیش از ۵۰۰ میلیون یورو تعریف شده و توسعه فازهای بعدی نیز در دستور کار قرار گرفته است.

بازار سهام و درآمد ارزی

قیمت مس همچنین از مسیر سودآوری شرکت‌های معدنی می‌تواند بر بازار سهام اثر بگذارد. نمونه آنتوفاگاستا نشان داد که افزایش قیمت مس می‌تواند رشد سودآوری را تقویت کند، اما هرگونه کاهش پیش‌بینی تولید می‌تواند هم‌زمان واکنش منفی سرمایه‌گذاران را به همراه داشته باشد.

از منظر صادرات نیز قیمت مس می‌تواند ارزش دلاری هر تن محصول صادراتی را افزایش دهد، اما تحقق این مزیت به میزان محصول قابل عرضه، کیفیت، استمرار تولید و دسترسی به بازارهای خارجی وابسته است؛ بنابراین افزایش قیمت جهانی به‌تنهایی نمی‌تواند شکاف میان ذخایر و تولید ایران را جبران کند.

چشم‌انداز؛ پنجره‌ای که نباید صرفا با قیمت سنجیده شود

بازار جهانی مس اکنون با ترکیبی از تقاضای ساختاری، موجودی‌های پایین و ریسک‌های متعدد سمت عرضه مواجه است. بانک جهانی انتظار دارد قیمت مس در سال ۲۰۲۶ به رکورد سالانه جدیدی برسد، اما برای ۲۰۲۷ نیز با عادی‌تر شدن بخشی از شرایط عرضه، کاهش قیمت را محتمل دانسته است.

در مقابل، ریسک‌هایی مانند اختلالات جدید معادن، محدودیت‌های تجاری و رشد سریع‌تر سرمایه‌گذاری در مراکز داده می‌توانند قیمت‌ها را بالاتر از سناریوی پایه قرار دهند.

برای ایران، بنابراین مسئله اصلی تنها افزایش قیمت مس نیست؛ مسئله اصلی این است که آیا صنعت کشور می‌تواند در دوره قیمت‌های بالا، سرمایه‌گذاری لازم را به ظرفیت واقعی استخراج و فرآوری تبدیل کند یا خیر. اهداف اعلام‌شده برای تولید ۷۰۰ هزار تن کاتد، توسعه اکتشافات و گسترش صادرات نشان می‌دهد پاسخ سیاست‌گذاران و شرکت ملی مس بر توسعه ظرفیت متمرکز شده است.

اگر این پروژه‌ها مطابق برنامه پیش بروند، افزایش قیمت مس می‌تواند هم‌زمان با رشد ظرفیت تولید، درآمد شرکت‌های مسی و ظرفیت صادراتی کشور همراه شود؛ اما اگر توسعه سرمایه‌گذاری از تحولات بازار عقب بماند، بخش مهمی از ارزش اقتصادی ناشی از جهش قیمت جهانی در اختیار تولیدکنندگان و کشورهایی قرار خواهد گرفت که توان افزایش عرضه دارند. این گزاره بر اهداف توسعه‌ای اعلام‌شده برای صنعت مس و ریسک‌های عرضه‌ای مورد اشاره بانک جهانی و رویترز استوار است.

در نهایت، شواهد موجود نشان می‌دهد قیمت مس برای ایران بیش از آنکه یک فرصت خودکار برای افزایش درآمد ارزی باشد، یک آزمون برای توان سرمایه‌گذاری و اجرای پروژه‌های معدنی است. بازار جهانی در حال ارسال سیگنال کمبود و ارزش بالاتر برای مس است، اما پاسخ ایران به این سیگنال نه با افزایش قیمت، بلکه با افزایش ظرفیت اکتشاف، استخراج، فرآوری و صادرات مشخص خواهد شد.

به طور خلاصه جهش قیمت مس در شرایطی رخ داده است که بازار جهانی با کاهش موجودی‌ها و افزایش حساسیت نسبت به اختلالات عرضه مواجه است و تقاضا از مسیر برق‌رسانی، انرژی پاک و زیرساخت‌های دیجیتال همچنان حمایت می‌شود.

برای ایران، برخورداری از ظرفیت معدنی و برنامه توسعه تولید می‌تواند زمینه استفاده از این شرایط را فراهم کند، اما تحقق این فرصت به اجرای سرمایه‌گذاری‌های بزرگ، توسعه اکتشاف، افزایش تولید و تکمیل زنجیره ارزش وابسته است.

به این ترتیب، قیمت مس می‌تواند برای صنعت مس ایران یک فرصت مهم باشد، اما تنها در صورتی که افزایش ارزش بازار با افزایش ظرفیت واقعی تولید و صادرات همراه شود؛ در غیر این صورت، جهش جهانی قیمت بیشتر از آنکه به توسعه صنعت ایران کمک کند، صرفا ارزش اقتصادی ذخایری را افزایش خواهد داد که هنوز بخش بزرگی از ظرفیت آن‌ها به تولید تبدیل نشده است.