بحران برق اروپا زیر فشار خشکسالی تشدید می‌شود

به گزارش نماد اقتصاد، تصاویر ناشی از خشکسالی در اروپای مرکزی و جنوب شرقی اکنون از بسترهای خشک رودخانه‌ها، زمین‌های خشک‌شده و جاده‌هایی حکایت دارد که زیر فشار گرمای شدید قرار گرفته‌ و بحران برق اروپا را تشدید کرده‌اند. کمبود بی‌سابقه بارش در ماه‌های اخیر و موج‌های گرمای تابستان، خسارت‌های سنگینی به اقتصاد و زیرساخت‌های منطقه وارد کرده است.

کشاورزی از نخستین بخش‌هایی است که آثار این شرایط را احساس کرده است. در جنوب شرقی اروپا، برداشت محصولاتی مانند ذرت و آفتابگردان به میزان قابل‌توجهی کمتر از میانگین پیش‌بینی می‌شود. هم‌زمان، موج‌های گرما بارها حمل‌ونقل جاده‌ای، ریلی و به‌ویژه کشتیرانی را مختل کرده‌اند.

در عین حال دامنه بحران به این بخش‌ها محدود نمانده است. کاهش شدید سطح آب دانوب اکنون تولید برق را نیز با اختلال مواجه کرده و در چند کشور، نیروگاه‌هایی که به آب رودخانه برای تولید یا خنک‌سازی نیاز دارند، ناچار به کاهش فعالیت شده‌اند.

در این میان مجارستان و رومانی بیشترین آسیب را متحمل شده‌اند. اتریش، اسلواکی، صربستان و بلغارستان نیز با کاهش سطح آب دانوب روبه‌رو هستند، اما شدت پیامدهای بحران در این کشورها متفاوت است.

این تفاوت، بیش از هر چیز به ساختار سبد انرژی، فناوری مورد استفاده در نیروگاه‌ها و ظرفیت ذخیره‌سازی برق در هر کشور مربوط می‌شود.

مجارستان؛ نیروگاه‌ پاکس در آستانه توقف

مجارستان در حال حاضر شدیدترین فشار ناشی از خشکسالی و گرما را در میان کشورهای منطقه تحمل می‌کند. بخش‌های بزرگی از این کشور برای ماه‌ها با بارش بسیار اندک یا بدون بارندگی مواجه بوده‌اند و دمای هوا در بوداپست به ۴۳ درجه سانتی‌گراد رسیده است.

کاهش تاریخی سطح آب دانوب مستقیما نیروگاه هسته‌ای پاکس در جنوب بوداپست را تحت تاثیر قرار داده است. این نیروگاه به دلیل کمبود آب برای خنک‌سازی و افزایش بیش از حد دمای آب دانوب، بخش عمده فعالیت خود را کاهش داده و اکنون تنها با حدود ۱۲ درصد ظرفیت کار می‌کند. در صورتی که سطح آب دانوب باز هم کاهش یابد، فعالیت در نیروگاه پاکس به ناچار به‌طور کامل متوقف خواهد شد.

اهمیت این نیروگاه برای شبکه برق مجارستان، شدت بحران برق اروپا در این کشور را دوچندان کرده است. نیروگاه هسته‌ای پاکس حدود ۵۰ درصد برق تولیدشده در مجارستان و نزدیک به یک‌سوم برق مصرفی کشور را تامین می‌کند.

به همین دلیل، دولت مجارستان از مصرف‌کنندگان بزرگ انرژی خواسته است مصرف برق خود را کاهش دهند. در پی این درخواست، چندین شرکت بزرگ از جمله آئودی گیور، شرکت نفت و گاز «MOL» و دیگر بنگاه‌های بزرگ، سطح تولید خود را کاهش داده‌اند.

ساختار سبد انرژی مجارستان نیز توان این کشور برای مقابله با بحران را محدود کرده است. این کشور با وجود برخورداری از ظرفیت قابل‌توجه انرژی خورشیدی، امکانات ذخیره‌سازی کافی ندارد و از تعداد محدودی نیروگاه گازی مدرن برخوردار است. ظرفیت انرژی بادی و برق‌آبی نیز در مجارستان پایین است.

حتی افزایش مجدد سطح آب دانوب نیز به معنای بازگشت فوری نیروگاه پاکس به مدار نخواهد بود؛ زیرا راه‌اندازی دوباره آن به زمان قابل‌توجهی نیاز دارد.

بر همین اساس، انتظار می‌رود بحران انرژی مجارستان دست‌کم چند هفته دیگر ادامه داشته باشد و این کشور برای تامین برق مورد نیاز خود ناچار به واردات برق با قیمت‌های بالا باشد.

دولت جدید به ریاست پیتر ماگیار نیز در واکنش به شرایط موجود، بازنگری جامع در راهبرد توسعه انرژی مجارستان را اعلام کرده است.

رومانی؛ نبرد برای حفظ تولید برق

رومانی نیز با بحرانی مشابه، اما اندکی کم‌شدت‌تر، مواجه شده است. نیروگاه هسته‌ای چرنودا در جنوب شرقی کشور و در کنار دانوب قرار دارد و حدود یک‌پنجم برق رومانی را تولید می‌کند. افت استثنایی سطح آب دانوب باعث شد یکی از دو رآکتور ۷۰۰ مگاواتی این نیروگاه در هفته گذشته از مدار خارج شود.

مقام‌های رومانی برای افزایش جریان آب در شاخه شرقی دانوب، جایی که نیروگاه چرنودا در آن قرار دارد، اقداماتی انجام داده‌اند. در جنوب‌غربی نیروگاه، یک سازه سنگی منفجر شد تا آب بیشتری به این شاخه هدایت شود. همچنین ده‌ها تن سنگ در رودخانه ریخته شد تا جریان آب بیشتری به سمت شاخه شرقی هدایت شود.

رومانی از سبد انرژی نسبتا متنوعی برخوردار است و برق خود را از انرژی برق‌آبی، هسته‌ای، گاز طبیعی، زغال‌سنگ و انرژی بادی تامین می‌کند. با این حال، سهم حدود یک‌پنجم انرژی برق‌آبی از تولید برق کشور، آسیب‌پذیری رومانی را در برابر خشکسالی افزایش داده است.

بخش عمده برق‌آبی رومانی از نیروگاه آیرون گیت در دانوب تامین می‌شود؛ بنابراین کاهش سطح آب رودخانه مستقیما بخشی از ظرفیت تولید برق کشور را تحت تاثیر قرار داده است.

بحران انرژی همچنین فعالیت شرکت‌های بزرگی مانند داچیا و فورد رومانی را کاهش داده است. دولت نیز هشدار داده است که در صورت ضرورت، ممکن است با صدور فرمان، کارخانه‌های بزرگ را ملزم به توقف تولید کند.

رومانی هم‌زمان از جمله کشورهای جنوب شرقی اروپا است که بیشترین تاثیر را از روند خشک‌شدن بلندمدت مناطق و بیابان‌زایی پذیرفته است؛ فرآیندی که موجب خشک‌تر شدن تدریجی مناطق و کاهش حاصلخیزی خاک می‌شود.

صربستان؛ فشار هم‌زمان آب و زغال‌سنگ

صربستان نیز از خشکسالی و افت سطح آب دانوب آسیب جدی دیده است. ساختار انرژی این کشور برای دوره‌های طولانی خشکسالی چندان مناسب نیست. حدود ۶۵ درصد برق صربستان از نیروگاه‌های زغال‌سنگ و حدود ۲۵ درصد از نیروگاه‌های برق‌آبی تامین می‌شود.

اکنون تنها بخشی از ظرفیت تولید دو نیروگاه برق‌آبی آیرون گیت فعال است. هم‌زمان، نیروگاه‌های زغال‌سنگی کوستولاچ «A» و «B» در شرق بلگراد که برای خنک‌سازی به آب دانوب وابسته‌اند، تولید خود را کاهش داده‌اند.

افت سطح آب دانوب حمل‌ونقل زغال‌سنگ و محصولات پتروشیمی را نیز تحت تاثیر قرار داده است. کشتی‌های باری در شرایط کنونی تنها می‌توانند بخشی از ظرفیت معمول خود را حمل کنند. با این حال، بحران انرژی صربستان تاکنون به اندازه‌ای شدید نبوده که کارخانه‌های بزرگ صنعتی را به کاهش تولید وادار کند.

اسلواکی؛ مزیت فناوری خنک‌سازی

اسلواکی در مقایسه با مجارستان و رومانی آسیب کمتری از بحران فعلی دیده است. حدود ۶۰ درصد برق این کشور از نیروگاه‌های هسته‌ای و ۲۰ درصد از نیروگاه‌های برق‌آبی تامین می‌شود.

دو نیروگاه هسته‌ای بوهونیتسه و موخوفچه برخلاف نیروگاه‌های هسته‌ای مجارستان و رومانی در کنار رودخانه‌های کوچک‌تری قرار دارند و به جای سامانه‌های خنک‌سازی یک‌بارگذر، از برج‌های خنک‌کننده استفاده می‌کنند.

در سامانه‌های یک‌بارگذر، حجم زیادی از آب رودخانه برای خنک‌سازی برداشت و پس از افزایش دما دوباره به رودخانه بازگردانده می‌شود، اما برج‌های خنک‌کننده آب را در یک چرخه بسته به گردش درمی‌آورند و بخش عمده گرما را از طریق تبخیر دفع می‌کنند.

به همین دلیل، نیروگاه‌های هسته‌ای اسلواکی به آب رودخانه بسیار کمتری نیاز دارند و در برابر خشکسالی فعلی آسیب‌پذیری پایین‌تری دارند. در مقابل، نیروگاه برق‌آبی گابچیکوو در دانوب با کاهش شدید سطح آب مواجه شده است. در حال حاضر تنها یکی از هشت توربین آن فعال است.

با این حال، کاهش تولید برق گابچیکوو در مقایسه با مدت مشابه سال ۲۰۲۵ حدود ۱۲ درصد بوده و تاکنون توقف عمده‌ای در تولید صنعتی اسلواکی رخ نداده است.

اتریش؛ مزیت نیروگاه‌های ذخیره‌ای

اتریش حدود ۶۰ درصد برق خود را از انرژی برق‌آبی تامین می‌کند، اما نسبت به مجارستان آسیب کمتری از خشکسالی دیده است. یکی از عوامل موثر در این وضعیت، ساختار ظرفیت برق‌آبی اتریش است. بخشی از نیروگاه‌های این کشور از نوع مخزنی و تلمبه‌ای ذخیره‌ای بوده و تنها به جریان لحظه‌ای رودخانه وابسته نیستند.

نیروگاه‌های جریانی روزمینی برای تولید برق مستقیما به حجم آب عبوری از رودخانه وابسته‌اند. در مقابل، نیروگاه‌های مخزنی و تلمبه‌ای ذخیره‌ای می‌توانند در زمان نیاز از آب ذخیره‌شده در مخازن استفاده کنند. این ساختار موجب می‌شود چنین نیروگاه‌هایی در دوره‌های طولانی گرما و خشکسالی آسیب‌پذیری کمتری داشته باشند.

اتریش همچنین حدود ۳۰ درصد برق خود را از سایر منابع انرژی تجدیدپذیر تولید می‌کند؛ عاملی که به تنوع بیشتر سبد تولید برق این کشور کمک کرده است.

بلغارستان؛ ذخیره‌سازی در برابر خشکسالی

بلغارستان در شرایطی متفاوت از رومانی قرار دارد. خشکسالی و گرمای شدید تاکنون در این کشور به بحران انرژی منجر نشده است. نیروگاه هسته‌ای کوزلودوی که در کنار دانوب قرار دارد، تا ۴۰ درصد انرژی کشور را تولید می‌کند. سامانه خنک‌کننده این نیروگاه برای فعالیت در شرایط کم‌آبی، طراحی مناسب‌تری نسبت به نیروگاه پاکس مجارستان و چرنودا در رومانی دارد. به همین دلیل، کوزلودوی اکنون تقریبا با ظرفیت کامل فعالیت می‌کند.

بلغارستان همچنین وابستگی محدودی به انرژی برق‌آبی دارد و طی سال‌های اخیر ظرفیت تولید برق خورشیدی و بادی خود را به میزان قابل‌توجهی افزایش داده است، اما مهم‌ترین مزیت بلغارستان در برابر بحران فعلی، ظرفیت گسترده سیستم ذخیره‌سازی باتری است.

این کشور در حال حاضر سامانه‌های ذخیره‌سازی با ظرفیت ۳.۴ گیگاوات و ظرفیت ذخیره‌سازی ۸.۶ گیگاوات‌ساعت در اختیار دارد. این ظرفیت معادل ۱۶ درصد کل ظرفیت نصب‌شده تولید برق بلغارستان است؛ سهمی که در میان کشورهای جهان بی‌سابقه است.

این سامانه‌های ذخیره‌سازی به بلغارستان اجازه می‌دهند کسری عرضه و افزایش تقاضا در ساعات اوج مصرف را بدون اتکا به واردات گران‌قیمت برق مدیریت کند. در نتیجه، بلغارستان در حال توسعه جایگاه خود به‌عنوان یکی از بازارهای منطقه‌ای پیشرو در راهکارهای جدید انرژی است و به مرکزی برای تثبیت شبکه برق و افزایش ثبات قیمت‌ها در بازار برق تبدیل شده است.

چرا شدت بحران برق در اروپا متفاوت است؟

بحران فعلی در کشورهای واقع در مسیر دانوب از یک عامل مشترک، یعنی خشکسالی و گرمای شدید، ناشی می‌شود؛ اما پیامدهای آن در شبکه برق کشورها یکسان نیست.

مجارستان و رومانی به دلیل وابستگی نیروگاه‌های مهم خود به آب دانوب، با شدیدترین فشار مواجه شده‌اند. در صربستان نیز کاهش تولید نیروگاه‌های برق‌آبی هم‌زمان با محدودیت فعالیت نیروگاه‌های زغال‌سنگی وابسته به آب، فشار مضاعفی بر سیستم انرژی وارد کرده است. در مقابل، اسلواکی به دلیل استفاده از سامانه‌های خنک‌کننده‌ای که به آب رودخانه کمتری نیاز دارند، توانسته است اثر خشکسالی بر نیروگاه‌های هسته‌ای خود را محدود کند.

اتریش نیز به دلیل برخورداری از نیروگاه‌های برق‌آبی مخزنی و تلمبه‌ای ذخیره‌ای، نسبت به نیروگاه‌های جریانی وابستگی کمتری به جریان لحظه‌ای رودخانه دارد. بلغارستان نیز با سه مزیت اصلی یعنی وابستگی محدود به برق‌آبی، توسعه ظرفیت خورشیدی و بادی و برخورداری از ظرفیت بزرگ ذخیره‌سازی باتری، تاکنون از ورود به بحران انرژی جلوگیری کرده است.

در مجموع، بحران برق اروپا در امتداد دانوب نشان می‌دهد یک شوک آب‌وهوایی مشابه می‌تواند بسته به ساختار تولید برق، فناوری نیروگاه‌ها و ظرفیت ذخیره‌سازی، پیامدهای کاملا متفاوتی برای کشورهای مختلف داشته باشد.

در شرایط کنونی، کاهش سطح آب دانوب نه‌تنها تولید برق‌آبی را محدود کرده، بلکه فعالیت نیروگاه‌های هسته‌ای وابسته به آب رودخانه برای خنک‌سازی را نیز تحت فشار قرار داده است. در همین حال، کاهش ظرفیت تولید برق به فعالیت صنایع و حمل‌ونقل نیز سرایت کرده است.

تجربه کشورهای منطقه نشان می‌دهد تفاوت در میزان آسیب‌پذیری شبکه‌های برق، از ساختار سبد انرژی و نوع زیرساخت‌های تولید و ذخیره‌سازی ناشی می‌شود؛ موضوعی که در بحران فعلی، فاصله میان کشورهایی مانند مجارستان و رومانی از یک سو و بلغارستان، اتریش و اسلواکی از سوی دیگر را آشکار کرده است.