روز خبرنگار را باید به هوش مصنوعی تبریک گفت؟!

شب گذشته در فضای مجازی با پستی مواجه شدم که نوشته بود: «روز خبرنگار را به چت‌جی‌پی‌تی تبریک می‌گویم!» جمله‌ای که شاید در نگاه اول طنزآمیز به نظر برسد، اما پشت آن پرسشی جدی درباره آینده روزنامه‌نگاری، خبرنگاری و نقش فناوری در دنیای رسانه قرار دارد؛ اینکه آیا هوش مصنوعی قرار است جای خبرنگار را بگیرد یا صرفا ابزار تازه‌ای برای توانمندتر شدن او باشد؟

واقعیت این است که رسانه از نخستین روزهای شکل‌گیری خود تا امروز، همواره در معرض تغییرات فناورانه قرار داشته است. از زمانی که اولین روزنامه ایرانی با نام کاغذ اخبار به همت میرزا صالح شیرازی در زمان قاجار چاپ شد، روزنامه‌ها مهم‌ترین مسیر انتقال اطلاعات به شمار می‌رفتند تا امروز که مخاطب در چند ثانیه می‌تواند یک خبر را روی تلفن همراه خود دریافت کند، فناوری شکل و سرعت فعالیت رسانه‌ها را تغییر داده است.
اما در تمام این سال‌ها، یک عنصر همچنان پابرجا مانده است: قلم خبرنگار و روزنامه‌نگار.
ورود چاپ، رادیو، تلویزیون، اینترنت، شبکه‌های اجتماعی و حالا هوش مصنوعی، هیچ‌کدام نتوانسته‌اند نیاز جامعه به انسان‌هایی را که بتوانند واقعیت را ببینند، روایت کنند، پرسش بپرسند و در برابر آنچه می‌نویسند مسئولیت بپذیرند، از بین ببرند.

هوش مصنوعی؛ رقیب خبرنگار یا دستیار او؟

هوش مصنوعی امروز دیگر یک فناوری دور از دسترس نیست. ابزارهایی مانند ChatGPT و ده‌ها سامانه هوش مصنوعی دیگر وارد اتاق‌های خبر، تحریریه‌ها و حتی فرایند تولید محتوای رسانه‌ای شده‌اند. این فناوری می‌تواند در مدت کوتاهی حجم زیادی از اطلاعات را بررسی کند، داده‌ها را دسته‌بندی کند، گزارش‌های آماری تولید کند، متن را خلاصه کند، پیشنهاد تیتر بدهد و حتی به خبرنگار در پیدا کردن ارتباط میان داده‌های مختلف کمک کند.
از این منظر، هوش مصنوعی یک تحول مهم برای رسانه است؛ تحولی که می‌تواند بسیاری از امور زمان‌بر را تسهیل کند و به خبرنگار و مدیر رسانه کمک کند تا در مدت زمان کوتاه‌تری به اهداف خود برسند.

اما آیا این به معنای پایان خبرنگاری است؟

پاسخ را باید در تفاوت میان تولید متن و تولید روایت جست‌وجو کرد. ربات‌های برنامه‌ریزی‌شده می‌توانند از منابع علمی، آماری و اطلاعاتی مختلف استفاده کنند و بر اساس داده‌های موجود، گزارشی مکتوب تولید کنند. آنها می‌توانند اطلاعات را کنار هم قرار دهند و حتی متنی منسجم ارائه دهند. اما خبرنگاری صرفا کنار هم گذاشتن اطلاعات نیست.
خبرنگار باید بتواند سوال درست را پیدا کند؛ در جایی که دیگران سکوت کرده‌اند، پرسش بپرسد؛ میان واقعیت و ادعا تفاوت بگذارد؛ به یک عدد ساده شک کند؛ پشت یک آمار، زندگی انسان‌ها را ببیند و گاهی از میان انبوه اطلاعات، همان نکته‌ای را پیدا کند که ارزش خبری دارد.
این همان جایی است که هنوز قلم خبرنگار اهمیت پیدا می‌کند. آنچه هوش مصنوعی نمی‌تواند به‌سادگی جایگزین کند. خبرنگاری فقط نوشتن نیست. خبرنگاری مشاهده کردن، تجربه کردن، پرسیدن و روایت کردن است.

وقتی خبرنگاری در یک حادثه حاضر می‌شود، آنچه می‌بیند فقط مجموعه‌ای از داده‌ها نیست. فضای یک حادثه، اضطراب مردم، صدای خانواده‌ها، سکوت یک مقام مسئول، واکنش یک کارگر، نگرانی یک شهروند یا حتی مکث یک مصاحبه‌شونده، بخشی از واقعیتی است که در هیچ جدول آماری به‌طور کامل ثبت نمی‌شود.
هوش مصنوعی می‌تواند درباره یک موضوع گزارش تولید کند؛ اما تجربه زیسته خبرنگاری که در میدان حاضر شده، با مردم گفت‌وگو کرده و واقعیت را از نزدیک لمس کرده، چیزی نیست که صرفاً با پردازش چند منبع علمی و خبری به دست بیاید.
از همین روست که احساسات، نگاه انسانی و قلم خبرنگار همچنان جایگاه خود را حفظ کرده‌اند.

شاید هوش مصنوعی بتواند جمله‌ای بسیار منظم‌تر از یک خبرنگار بنویسد، اما ارزش یک گزارش فقط به زیبایی جمله‌ها نیست. ارزش گزارش در این است که چه کسی، با چه هدفی، بر اساس چه شواهدی و با چه مسئولیتی آن را روایت کرده است.

عصر الکترونیک آمد، اما خبرنگار نرفت

اگر به گذشته نگاه کنیم، هر فناوری جدیدی در ابتدا نگرانی‌هایی درباره آینده مشاغل رسانه‌ای ایجاد کرده است. زمانی تصور می‌شد با گسترش رادیو، روزنامه‌ها کنار گذاشته شوند. بعد تلویزیون آمد و نگرانی دیگری شکل گرفت. سپس اینترنت، سایت‌های خبری و شبکه‌های اجتماعی وارد میدان شدند و بار دیگر این پرسش مطرح شد که آیا شکل سنتی روزنامه‌نگاری دوام خواهد آورد؟ اما خبرنگار باقی ماند؛ فقط ابزار کارش تغییر کرد.

امروز هم هوش مصنوعی را می‌توان در ادامه همین مسیر دید. این فناوری قرار نیست لزوماً خبرنگار را حذف کند؛ بلکه می‌تواند ابزار تازه‌ای در دست خبرنگار باشد.
خبرنگاری که از هوش مصنوعی درست استفاده کند، احتمالاً می‌تواند سریع‌تر تحقیق کند، داده‌های بیشتری را بررسی کند و زمان بیشتری برای گفت‌وگو، گزارش میدانی، تحلیل و ارتباط با منابع اختصاص دهد.
بنابراین مسئله اصلی شاید این نباشد که «هوش مصنوعی جای خبرنگار را می‌گیرد یا نه؟»؛ پرسش مهم‌تر این است که خبرنگار در عصر هوش مصنوعی چگونه باید کار کند؟
روز خبرنگار، روز قلم‌هایی است که هنوز می‌نویسند؛ حتی در روزگاری که ماشین‌ها هم یاد گرفته‌اند بنویسند.