بحران مصالح ساختمانی تا کجا پروژه‌های عمرانی جهان را متوقف می‌کند؟

به گزارش نماد اقتصاد، بازار جهانی مصالح ساختمانی در ماه‌های اخیر تحت تاثیر افزایش هزینه انرژی، اختلال در مسیرهای حمل‌ونقل و نگرانی درباره دسترسی به مواد اولیه قرار گرفته است. گزارش‌های رویترز نشان می‌دهد ادامه تنش‌های خاورمیانه باعث افزایش هزینه‌های تولید در بخش‌های مختلف صنعتی شده و بسیاری از کارخانه‌ها با رشد هزینه نهاده‌های تولید مواجه شده‌اند.

اهمیت این تحولات برای صنعت ساختمان از آن جهت است که بسیاری از مصالح اصلی این بخش، به انرژی ارزان و زنجیره تامین پایدار وابسته هستند. فولاد، سیمان، مس، محصولات پتروشیمیایی مانند «PVC» و عایق‌های صنعتی، همگی در فرایند تولید خود مصرف بالای انرژی دارند و افزایش قیمت سوخت یا محدودیت عرضه انرژی می‌تواند هزینه تولید آن‌ها را افزایش دهد.

در چنین شرایطی، افزایش هزینه حمل‌ونقل دریایی نیز فشار مضاعفی بر بازار وارد کرده است. اختلال در مسیرهای انتقال کالا از منطقه خلیج فارس باعث شده برخی تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان نهایی، هزینه‌های بالاتری برای تامین مواد اولیه پرداخت کنند.

فولاد؛ قربانی وابستگی به انرژی

فولاد یکی از مهم‌ترین مصالح ساختمانی جهان و یکی از انرژی‌برترین صنایع پایه محسوب می‌شود. فرایند تولید فولاد، به‌ویژه در کوره‌های بلند و واحدهای احیای مستقیم، نیازمند مصرف قابل‌توجه برق و سوخت است؛ به همین دلیل افزایش قیمت انرژی معمولا به سرعت در هزینه تولید فولاد منعکس می‌شود.

تحولات بازار فلزات در پی بحران خاورمیانه نشان داده است که نگرانی درباره عرضه مواد اولیه و افزایش هزینه انرژی می‌تواند بازار فلزات صنعتی را تحت تاثیر قرار دهد. بلومبرگ گزارش داده است که تشدید درگیری‌های منطقه‌ای و نگرانی درباره اختلال عرضه، موجب افزایش نوسان در بازار فلزات شده است.

علاوه بر فولاد، آلومینیوم نیز تحت تاثیر همین عوامل قرار گرفته است. این فلز که برای تولید آن مقدار زیادی برق مصرف می‌شود، در برابر شوک‌های انرژی حساس است. خبرگزاری بلومبرگ گزارش کرده است که نگرانی درباره اختلال در عرضه منطقه خلیج فارس، بازار آلومینیوم را تحت فشار قرار داده و معامله‌گران را نسبت به کاهش ذخایر و محدودیت عرضه حساس کرده است.

افزایش هزینه فولاد و فلزات پایه می‌تواند پیامد مستقیمی برای پروژه‌های ساختمانی داشته باشد؛ زیرا اسکلت‌های فلزی، تجهیزات ساختمانی، زیرساخت‌های شهری و بسیاری از پروژه‌های صنعتی به این مواد وابسته هستند.

«PVC» و محصولات پتروشیمی در مسیر افزایش هزینه

در کنار فلزات، محصولات پتروشیمیایی نیز از تغییرات بازار انرژی تاثیر می‌پذیرند. پلیمرهای «PVC»، لوله‌های پلاستیکی، عایق‌ها و بسیاری از مواد مورد استفاده در ساختمان، بخشی از زنجیره ارزش نفت و گاز هستند.

افزایش قیمت نفت و رشد هزینه مواد اولیه پتروشیمی می‌تواند قیمت تولید این محصولات را افزایش دهد. بلومبرگ اخیرا گزارش داده است که برخی تولیدکنندگان مصالح ساختمانی در کشورهای مختلف به دلیل افزایش هزینه سوخت، مواد اولیه و اختلالات زنجیره تامین، اقدام به افزایش قیمت محصولات خود کرده‌اند.

برای صنعت ساختمان، این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا افزایش هزینه محصولات پتروشیمیایی تنها به مصالح نهایی محدود نمی‌شود و می‌تواند هزینه تجهیزات جانبی، سیستم‌های تاسیساتی و مواد مورد استفاده در عایق‌کاری ساختمان‌ها را نیز افزایش دهد.

چرا صنعت چوب در موقعیت متفاوتی قرار گرفته است؟

در مقابل فشار وارد شده بر مصالح انرژی‌بر، بازار چوب در برخی مناطق شرایط متفاوتی داشته است. کشورهای اسکاندیناوی، یکی از مراکز مهم تولید چوب ساختمانی جهان، دارای زنجیره تامین داخلی و منطقه‌ای گسترده‌ای هستند که وابستگی آن‌ها به مسیرهای پرریسک حمل‌ونقل جهانی کمتر است.

بررسی‌های بازار چوب اروپا نشان می‌دهد قیمت چوب ساختمانی در بسیاری از بازارهای منطقه‌ای طی دوره‌هایی ثبات بیشتری نسبت به سایر مواد اولیه داشته است. گزارش موسسه «Fastmarkets» درباره بازار خرده چوب اروپا نشان می‌دهد قیمت برخی محصولات چوبی در کشورهای اروپایی در دوره بررسی‌شده تغییرات محدودی داشته و بازار تحت تاثیر ضعف تقاضای ساخت‌وساز، روندی آرام‌تر را تجربه کرده است.

البته این به معنای مصونیت کامل بازار چوب نیست. هزینه برداشت، نیروی کار، حمل‌ونقل و تغییرات اقلیمی همچنان بر این صنعت اثرگذار است. با این حال، ساختار زنجیره تامین چوب در برخی مناطق باعث شده این ماده در مقایسه با مصالح وابسته به انرژی، ثبات بیشتری نشان دهد.

فرصت تازه برای توسعه ساخت‌وساز چوبی

تغییرات اخیر در بازار مصالح ساختمانی، توجه برخی فعالان صنعت ساختمان را به استفاده گسترده‌تر از چوب و فناوری‌های نوین مرتبط با آن افزایش داده است. در سال‌های اخیر، سازه‌های چوبی مهندسی‌شده مانند چوب چندلایه و محصولات چوبی پیشرفته، در برخی کشورهای توسعه‌یافته به عنوان جایگزینی برای بخشی از کاربردهای سنتی فولاد و بتن مورد توجه قرار گرفته‌اند.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده از سوی شورای «World Green Building Council»، بخش ساختمان یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان انرژی و یکی از منابع مهم انتشار گازهای گلخانه‌ای در جهان است؛ موضوعی که موجب شده بسیاری از کشورها به دنبال استفاده از مصالح کم‌کربن‌تر و روش‌های ساخت پایدارتر باشند.

چوب در مقایسه با بسیاری از مصالح سنتی، از این منظر یک مزیت مهم دارد که در فرایند رشد درختان، کربن جذب می‌کند و در صورت مدیریت پایدار جنگل‌ها می‌تواند بخشی از راهکار کاهش انتشار کربن در صنعت ساختمان باشد. با این حال، نهادهای بین‌المللی تاکید کرده‌اند که استفاده گسترده از چوب تنها زمانی مزیت زیست‌محیطی دارد که همراه با مدیریت پایدار منابع جنگلی، استانداردهای برداشت و کنترل زنجیره تامین باشد.

افزایش هزینه مصالح انرژی‌بر نیز می‌تواند انگیزه اقتصادی برای بررسی گزینه‌های جایگزین ایجاد کند. توسعه‌دهندگانی که با افزایش هزینه فولاد، سیمان و محصولات پتروشیمیایی مواجه هستند، ممکن است به دنبال روش‌هایی باشند که وابستگی پروژه‌ها به نهاده‌های پرنوسان را کاهش دهد.

در همین چارچوب، برخی کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری بیشتری روی ساخت ساختمان‌های چوبی بلندمرتبه، کارخانه‌های تولید قطعات پیش‌ساخته چوبی و فناوری‌های مدولار انجام داده‌اند. این روند بخشی از تلاش صنعت ساختمان برای کاهش زمان ساخت، کنترل هزینه‌ها و کاهش شدت مصرف انرژی در چرخه عمر ساختمان‌ها محسوب می‌شود.

محدودیت‌های جایگزینی چوب با مصالح سنتی

با وجود فرصت‌های ایجادشده برای توسعه ساخت‌وساز چوبی، کارشناسان صنعت ساختمان تاکید دارند که چوب نمی‌تواند به طور کامل جایگزین فولاد، بتن یا سایر مصالح شود.

یکی از محدودیت‌های اصلی، ظرفیت تولید و زیرساخت‌های صنعتی است. ساخت سازه‌های چوبی پیشرفته نیازمند کارخانه‌های تخصصی، استانداردهای دقیق مهندسی، زنجیره تامین پایدار و نیروی انسانی آموزش‌دیده است. بسیاری از بازارها هنوز چنین زیرساختی را در مقیاس گسترده در اختیار ندارند.

موضوع دیگر، الزامات ایمنی ساختمان است. مقاومت در برابر آتش، رطوبت، دوام بلندمدت و کنترل کیفیت، از جمله عواملی هستند که در استفاده از چوب به عنوان مصالح اصلی باید مورد توجه قرار گیرند. به همین دلیل، توسعه ساختمان‌های چوبی در کشورهای مختلف معمولا همراه با تدوین استانداردهای جدید ساختمانی و آزمایش‌های فنی گسترده بوده است.

از سوی دیگر، بازار چوب نیز به شرایط اقلیمی وابسته است. تغییرات آب‌وهوایی، آتش‌سوزی جنگل‌ها و محدودیت‌های زیست‌محیطی می‌توانند بر عرضه چوب تاثیر بگذارند. بنابراین، افزایش تقاضا برای این ماده بدون برنامه‌ریزی برای مدیریت منابع جنگلی ممکن است خود به یک چالش جدید تبدیل شود.

پیامدهای اقتصادی برای صنعت ساختمان

افزایش هزینه مصالح ساختمانی در شرایط بحران‌های ژئوپلیتیکی می‌تواند تاثیر مستقیمی بر قیمت تمام‌شده پروژه‌های ساختمانی داشته باشد. ساختمان‌سازی یکی از بخش‌هایی است که سهم بالایی از هزینه‌های آن مربوط به مواد اولیه، تجهیزات و انرژی است؛ بنابراین هرگونه افزایش قیمت در زنجیره تامین می‌تواند بر تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران اثر بگذارد.

افزایش هزینه فولاد، سیمان، محصولات پتروشیمیایی و سایر نهاده‌ها می‌تواند موجب افزایش هزینه ساخت، کاهش حاشیه سود توسعه‌دهندگان و در برخی بازارها کند شدن روند آغاز پروژه‌های جدید شود.

گزارش‌های بین‌المللی درباره صنعت ساخت‌وساز نشان می‌دهد افزایش هزینه مواد اولیه و نرخ‌های بالای تامین مالی در سال‌های اخیر از عوامل فشار بر فعالیت‌های ساختمانی در بسیاری از اقتصادها بوده است.

در چنین شرایطی، مدیریت ریسک تامین مصالح ساختمانی به یکی از موضوعات مهم برای شرکت‌های فعال در این بخش تبدیل شده است. استفاده از قراردادهای بلندمدت تامین، تنوع‌بخشی به منابع خرید و استفاده از مصالح جایگزین، از جمله اقداماتی است که برخی فعالان بازار برای کاهش اثر نوسانات قیمت دنبال می‌کنند.

تاثیر بحران مصالح بر اقتصاد ایران

برای ایران، تحولات بازار جهانی مصالح ساختمانی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بخش قابل‌توجهی از صنعت ساختمان کشور به فولاد، سیمان، محصولات پتروشیمیایی و مواد معدنی وابسته است.

ایران یکی از تولیدکنندگان بزرگ فولاد و محصولات پتروشیمی در منطقه محسوب می‌شود و صنایع انرژی‌بر سهم مهمی در ساختار صنعتی کشور دارند. با این حال، هرگونه اختلال در بازار انرژی، افزایش هزینه حمل‌ونقل یا تغییر شرایط تجارت منطقه‌ای می‌تواند بر هزینه تامین مواد اولیه و صادرات این صنایع اثر بگذارد.

از سوی دیگر، بخش ساختمان ایران به طور سنتی وابستگی محدودی به ساخت‌وساز چوبی داشته است. استفاده از سازه‌های چوبی در مقایسه با کشورهای شمال اروپا و آمریکای شمالی سهم بسیار کمتری دارد و توسعه این حوزه نیازمند تغییر در استانداردهای ساخت، ایجاد زنجیره تامین، آموزش نیروی متخصص و توسعه فناوری‌های مرتبط است.

با توجه به ظرفیت جنگل‌های شمال ایران و محدودیت‌های زیست‌محیطی موجود، توسعه ساخت‌وساز چوبی در ایران نمی‌تواند صرفا بر برداشت منابع طبیعی داخلی متکی باشد. در صورت حرکت به این سمت، استفاده از فناوری‌های چوب مهندسی‌شده و توسعه واردات پایدار چوب استاندارد می‌تواند بخشی از مسیر باشد.

چشم‌انداز بازار مصالح ساختمانی

تحولات اخیر بازار جهانی نشان می‌دهد صنعت ساختمان بیش از گذشته در برابر شوک‌های انرژی، ژئوپلیتیکی و اختلالات زنجیره تامین حساس شده است.

فولاد، سیمان، مس و محصولات پتروشیمیایی همچنان ستون‌های اصلی ساخت‌وساز جهانی باقی خواهند ماند، اما افزایش نوسانات قیمت و هزینه‌های انرژی می‌تواند باعث شود توسعه‌دهندگان به دنبال ترکیبی متنوع‌تر از مصالح باشند.

در این میان، چوب و فناوری‌های نوین ساخت آن ممکن است سهم بیشتری در برخی بازارها نه به دلیل جایگزینی کامل مصالح سنتی، بلکه به عنوان بخشی از راهبرد کاهش ریسک، افزایش سرعت ساخت و حرکت به سمت ساختمان‌های سبز به دست آورند.

برای صنعت ساختمان ایران نیز تجربه جهانی نشان می‌دهد تنوع‌بخشی به سبد مصالح، توسعه فناوری‌های ساخت صنعتی و کاهش وابستگی پروژه‌ها به یک گروه محدود از مواد اولیه، می‌تواند به افزایش تاب‌آوری این بخش در برابر بحران‌های آینده کمک کند.

بحران‌های ژئوپلیتیکی اخیر نشان داده‌اند که بازار مصالح ساختمانی دیگر تنها تابع عرضه و تقاضای داخلی نیست، بلکه به شدت از بخش انرژی، حمل‌ونقل جهانی و امنیت زنجیره تامین تاثیر می‌پذیرد.

در شرایطی که فولاد، سیمان و محصولات پتروشیمیایی به دلیل وابستگی بالا به انرژی در معرض افزایش هزینه قرار گرفته‌اند، چوب به دلیل ساختار متفاوت تامین در برخی مناطق توانسته ثبات بیشتری نشان دهد.

با این حال، توسعه ساخت‌وساز چوبی نیازمند زیرساخت صنعتی، استانداردهای فنی و مدیریت پایدار منابع است. آینده صنعت ساختمان احتمالا نه در حذف کامل مصالح سنتی، بلکه در ایجاد ترکیبی انعطاف‌پذیر از مصالح مختلف برای کاهش ریسک هزینه و افزایش پایداری خواهد بود.