کاهش مشارکت اقتصادی به چه معناست؟

به گزارش نماد اقتصاد، کاهش مشارکت اقتصادی یکی از مهم‌ترین شاخص‌هایی است که می‌تواند تصویر واقعی‌تری از وضعیت بازار کار نسبت به نرخ بیکاری ارائه دهد. در حالی که معمولا افکار عمومی کاهش نرخ بیکاری را نشانه بهبود شرایط اقتصادی می‌دانند، اقتصاددانان معتقدند افت نرخ مشارکت اقتصادی در بسیاری از موارد می‌تواند نشانه ناامیدی مردم از یافتن شغل، کاهش فعالیت‌های تولیدی و حتی خروج بخشی از نیروی کار از بازار باشد.

در شرایطی که تازه‌ترین آمارهای بازار کار ایران از کاهش نرخ مشارکت اقتصادی حکایت دارد، این پرسش مطرح می‌شود که کاهش مشارکت اقتصادی دقیقا به چه معناست و چه پیامدهایی برای اقتصاد کشور دارد؟

نرخ مشارکت اقتصادی، نسبت جمعیت فعال اقتصادی به کل جمعیت در سن کار است. جمعیت فعال شامل افرادی می‌شود که یا شاغل هستند یا به دنبال یافتن شغل می‌گردند.

به بیان ساده، اگر فردی از جست‌وجوی کار منصرف شود، حتی اگر شغل نداشته باشد، دیگر جزو جمعیت فعال اقتصادی محسوب نمی‌شود و نرخ مشارکت کاهش پیدا می‌کند.

بنابراین کاهش مشارکت اقتصادی لزوما به معنای کاهش بیکاری نیست؛ بلکه ممکن است بخشی از افراد به دلیل ناامیدی از یافتن شغل، ادامه تحصیل، مهاجرت، بازنشستگی زودهنگام یا مشکلات اقتصادی از بازار کار خارج شده باشند.

چرا کاهش مشارکت اقتصادی اهمیت دارد؟

یکی از مهم‌ترین دلایل اهمیت این شاخص آن است که نرخ بیکاری به تنهایی نمی‌تواند وضعیت واقعی بازار کار را نشان دهد.  برای مثال اگر هزار نفر بیکار از جست‌وجوی کار منصرف شوند، نرخ بیکاری ممکن است کاهش پیدا کند؛ اما در واقع اشتغالی ایجاد نشده و فقط تعداد افراد حاضر در بازار کار کمتر شده است.

به همین دلیل اقتصاددانان همواره نرخ مشارکت اقتصادی را در کنار نرخ بیکاری بررسی می‌کنند تا تصویر دقیق‌تری از وضعیت اشتغال به دست آورند.

دلایل کاهش مشارکت اقتصادی در ایران

کارشناسان معتقدند مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی و اجتماعی باعث افت نرخ مشارکت اقتصادی می‌شود. نخستین عامل، رکود اقتصادی و کاهش فرصت‌های شغلی است. هنگامی که بنگاه‌های اقتصادی به دلیل کمبود سرمایه، تحریم‌ها، قطعی برق یا کاهش تقاضا توان جذب نیروی کار را ندارند، بسیاری از افراد پس از مدتی از جست‌وجوی شغل منصرف می‌شوند.

عامل دوم، کاهش انگیزه برای ورود به بازار کار است. پایین بودن دستمزدها در مقایسه با هزینه‌های زندگی موجب شده برخی افراد فعالیت اقتصادی را مقرون به صرفه ندانند.

از سوی دیگر افزایش مهاجرت نیروی متخصص، ادامه تحصیل، اشتغال غیررسمی، مسئولیت‌های خانوادگی به‌ویژه برای زنان و حتی سالمند شدن جمعیت نیز بر کاهش نرخ مشارکت اقتصادی تاثیرگذار است.

ارتباط کاهش مشارکت اقتصادی با نرخ بیکاری

یکی از مهم‌ترین سوءبرداشت‌ها درباره بازار کار این است که هر زمان نرخ بیکاری کاهش پیدا کند، تصور می‌شود اشتغال افزایش یافته است. در حالی که ممکن است کاهش نرخ بیکاری ناشی از خروج افراد از بازار کار باشد. به همین دلیل کاهش همزمان نرخ بیکاری و نرخ مشارکت اقتصادی معمولا نشانه مثبتی برای اقتصاد محسوب نمی‌شود و می‌تواند بیانگر کاهش امید به یافتن شغل باشد.

کاهش مشارکت اقتصادی چه اثری بر رشد اقتصادی دارد؟

افت نرخ مشارکت اقتصادی در بلندمدت پیامدهای گسترده‌ای برای اقتصاد کشور دارد. کاهش تعداد نیروی کار فعال موجب افت ظرفیت تولید، کاهش درآمد خانوارها، کاهش مصرف، کاهش سرمایه‌گذاری و در نهایت افت رشد اقتصادی می‌شود.

همچنین دولت با کاهش تعداد شاغلان، درآمد کمتری از محل مالیات و حق بیمه دریافت خواهد کرد و فشار بیشتری بر صندوق‌های بازنشستگی وارد می‌شود.

در اقتصادی که با چالش‌هایی مانند تورم بالا، کاهش سرمایه‌گذاری و رشد پایین تولید روبه‌رو است، کاهش مشارکت اقتصادی می‌تواند روند توسعه را با مانع جدی مواجه کند.

زنان و جوانان؛ بیشترین آسیب از کاهش مشارکت اقتصادی

بررسی آمارهای بازار کار نشان می‌دهد نرخ مشارکت اقتصادی زنان در ایران همچنان فاصله قابل توجهی با میانگین جهانی دارد. از سوی دیگر جوانان و فارغ‌التحصیلان دانشگاهی نیز به دلیل دشواری ورود به بازار کار، بیش از سایر گروه‌ها در معرض خروج از جمعیت فعال اقتصادی قرار دارند.

همین موضوع سبب می‌شود بخش قابل توجهی از سرمایه انسانی کشور بدون استفاده باقی بماند و بازده سرمایه‌گذاری در آموزش کاهش یابد.

آیا کاهش مشارکت اقتصادی قابل جبران است؟

اقتصاددانان معتقدند بازگشت افراد به بازار کار نیازمند ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار است. رشد سرمایه‌گذاری، حمایت از تولید، توسعه صنایع دانش‌بنیان، افزایش امنیت سرمایه‌گذاری، اصلاح نظام دستمزد، کاهش تورم و بهبود فضای کسب‌وکار از جمله اقداماتی است که می‌تواند انگیزه حضور در بازار کار را افزایش دهد.

همچنین توسعه اشتغال زنان، حمایت از کارآفرینی و تسهیل ورود فارغ‌التحصیلان به بازار کار می‌تواند نرخ مشارکت اقتصادی را در میان‌مدت افزایش دهد.

کاهش مشارکت اقتصادی صرفا یک عدد آماری نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین نشانه‌های سلامت بازار کار محسوب می‌شود. افت این شاخص می‌تواند بیانگر ناامیدی بخشی از جامعه از یافتن شغل، کاهش فرصت‌های استخدام، رکود فعالیت‌های اقتصادی و خروج نیروی انسانی از چرخه تولید باشد.

از این رو تحلیل وضعیت بازار کار تنها با اتکا به نرخ بیکاری کافی نیست و بررسی همزمان نرخ مشارکت اقتصادی، نرخ اشتغال و کیفیت فرصت‌های شغلی می‌تواند تصویر دقیق‌تری از وضعیت اقتصاد ایران ارائه دهد. در شرایط کنونی، افزایش نرخ مشارکت اقتصادی بیش از هر زمان دیگری به رونق تولید، سرمایه‌گذاری، ثبات اقتصادی و ایجاد اشتغال پایدار وابسته است؛ موضوعی که می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در آینده رشد اقتصادی کشور داشته باشد.