آیا نیروگاه خورشیدی می‌تواند برق صنایع را نجات دهد؟

به گزارش نماد اقتصاد، قطعی‌های مکرر برق در تابستان ۱۴۰۵ بار دیگر صنایع بزرگ از جمله فولاد، سیمان، معدن و پتروشیمی را با کاهش تولید و افزایش هزینه‌ها روبه‌رو کرده و این پرسش را در میان فعالان اقتصادی و سیاست‌گذاران مطرح ساخته است که آیا توسعه نیروگاه خورشیدی می‌تواند نسخه نجات‌بخش صنعت ایران باشد یا این فناوری تنها بخشی از راه‌حل بحران برق کشور است؟

هرچند ایران از نظر میزان تابش خورشید در میان کشورهای مستعد جهان قرار دارد، اما کارشناسان معتقدند پاسخ به این پرسش تنها به نصب پنل‌های خورشیدی خلاصه نمی‌شود و به مجموعه‌ای از اصلاحات ساختاری در صنعت برق، سرمایه‌گذاری، ذخیره‌سازی انرژی و سیاست‌گذاری اقتصادی وابسته است.

خورشید ظرفیت مغفول اقتصاد ایران

سال‌هاست کارشناسان انرژی هشدار می‌دهند که مدل توسعه صنعت برق ایران دیگر پاسخگوی رشد مصرف نیست. افزایش دمای هوا، توسعه صنایع انرژی‌بر، رشد مصرف خانگی، فرسودگی نیروگاه‌های حرارتی و کاهش سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های برق موجب شده فاصله میان تولید و مصرف برق هر سال بیشتر شود. نتیجه این ناترازی، خاموشی‌هایی است که نخستین قربانی آن صنایع هستند؛ زیرا دولت برای جلوگیری از خاموشی بخش خانگی، محدودیت مصرف را بر واحدهای تولیدی اعمال می‌کند.

در چنین شرایطی، انرژی خورشیدی بیش از هر زمان دیگری مورد توجه قرار گرفته است. ایران با بیش از ۳۰۰ روز آفتابی در بخش قابل توجهی از مساحت خود، از ظرفیت کم‌نظیری برای تولید برق خورشیدی برخوردار است؛ ظرفیتی که تاکنون تنها بخش کوچکی از آن مورد استفاده قرار گرفته است. بسیاری از کارشناسان معتقدند اگر این مزیت طبیعی با سیاست‌های حمایتی و سرمایه‌گذاری مناسب همراه شود، می‌تواند بخشی از شکاف تولید و مصرف برق را جبران کند و فشار بر شبکه سراسری را کاهش دهد.

آیا نیروگاه خورشیدی می‌تواند جای نیروگاه‌های حرارتی را بگیرد؟

با وجود استقبال گسترده از توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، اغلب متخصصان صنعت برق بر این باورند که نیروگاه خورشیدی به‌تنهایی قادر به حل بحران برق صنایع نیست. دلیل اصلی نیز ماهیت این فناوری است. تولید برق خورشیدی وابسته به تابش خورشید است و در ساعات شب یا روزهای ابری به شدت کاهش می‌یابد. در حالی که بسیاری از صنایع بزرگ ایران، به‌ویژه فولاد، آلومینیوم و پتروشیمی، به صورت ۲۴ ساعته فعالیت می‌کنند و کوچک‌ترین وقفه در تأمین برق می‌تواند خسارت‌های میلیاردی به خطوط تولید وارد کند.

از این منظر، نیروگاه خورشیدی بیشتر به عنوان مکمل شبکه برق شناخته می‌شود تا جایگزین کامل آن. به بیان دیگر، این نیروگاه‌ها می‌توانند بخش قابل توجهی از برق مورد نیاز صنایع را در ساعات اوج تابش تأمین کنند و در نتیجه فشار بر شبکه سراسری را کاهش دهند، اما برای تأمین برق پایدار همچنان به نیروگاه‌های حرارتی، سیکل ترکیبی یا سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی نیاز است.

خاموشی هزینه‌ای که از سرمایه‌گذاری در انرژی خورشیدی بیشتر است

یکی از مهم‌ترین دلایل استقبال صنایع از احداث نیروگاه‌های خورشیدی، هزینه سنگین قطعی برق است. هر ساعت توقف تولید در کارخانه‌های فولاد، سیمان یا صنایع معدنی می‌تواند میلیاردها تومان زیان مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کند. علاوه بر کاهش تولید، خاموش شدن ناگهانی تجهیزات صنعتی باعث افزایش استهلاک ماشین‌آلات، بالا رفتن هزینه تعمیرات و حتی از بین رفتن بخشی از مواد اولیه می‌شود.

به همین دلیل بسیاری از شرکت‌های بزرگ صنعتی، سرمایه‌گذاری در نیروگاه خورشیدی را نه یک هزینه، بلکه نوعی بیمه برای استمرار تولید می‌دانند. اگرچه احداث چنین نیروگاه‌هایی به سرمایه اولیه قابل توجهی نیاز دارد، اما در بلندمدت از زیان ناشی از خاموشی جلوگیری کرده و هزینه تأمین برق را نیز کاهش می‌دهد.

حلقه مفقوده ذخیره‌سازی انرژی

آنچه آینده انرژی خورشیدی را در ایران تعیین می‌کند، تنها افزایش تعداد پنل‌های خورشیدی نیست. تجربه کشورهای پیشرو نشان می‌دهد توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر بدون سرمایه‌گذاری در سامانه‌های ذخیره‌سازی برق، نتیجه مطلوبی نخواهد داشت. باتری‌های صنعتی این امکان را فراهم می‌کنند که برق تولید شده در ساعات آفتابی ذخیره و در زمان اوج مصرف یا ساعات شب وارد مدار شود

در ایران اما این فناوری هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد و همین مسئله موجب شده راندمان اقتصادی بسیاری از پروژه‌های خورشیدی کاهش یابد. کارشناسان معتقدند اگر توسعه نیروگاه‌های خورشیدی همزمان با ایجاد زیرساخت‌های ذخیره انرژی دنبال شود، نقش این نیروگاه‌ها در تأمین برق صنایع به مراتب پررنگ‌تر خواهد شد.

نیروگاه خورشیدی اگرچه می‌تواند بخشی از بحران برق صنایع را کاهش دهد، اما به‌تنهایی ناجی صنعت ایران نخواهد بود. عبور از بحران ناترازی برق مستلزم مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان شامل توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر، افزایش راندمان نیروگاه‌های حرارتی، اصلاح شبکه انتقال، سرمایه‌گذاری در سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی و اصلاح الگوی مصرف است. با این حال، آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری روشن به نظر می‌رسد این است که بدون توسعه گسترده انرژی خورشیدی، دستیابی به امنیت انرژی و تداوم تولید صنعتی در سال‌های آینده دشوار خواهد بود.