مذاکره و آتش‌بس ایران و آمریکا به کجا رسید؟ / دیپلماسی در هرمز ادامه دارد

به گزارش نماد اقتصاد، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه کشور، روز دوشنبه اعلام کرد که «هیچ مذاکره‌ای با آمریکا نداریم» و گفت‌وگوهای جاری صرفا با عمان و با هدف تامین امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز انجام می‌شود. به گفته او، این مذاکرات دوجانبه است و موضوع آن طراحی یک مسیر موقت و ایمن برای عبور کشتی‌ها از این آبراه راهبردی است.

این موضع تنها ساعاتی پس از آن مطرح شد که ترامپ در گفت‌وگو با خبرنگاران مدعی شد رایزنی‌های آمریکا و ایران درباره چارچوب مذاکرات آغاز شده و دو طرف در مسیر دستیابی به توافق قرار دارند؛ توافقی که به گفته او می‌تواند به بازگشایی کامل تنگه هرمز و کاهش تنش‌های منطقه‌ای منجر شود.

آنچه اکنون بیش از هر چیز جلب توجه می‌کند، فاصله قابل توجه میان روایت تهران و واشنگتن است. در حالی که کاخ سفید از آغاز یک روند دیپلماتیک سخن می‌گوید، مقام‌های ایرانی تأکید دارند هیچ کانال مستقیمی با آمریکا فعال نشده و هرگونه گفت‌وگو صرفا از طریق رایزنی‌های منطقه‌ای و با محوریت عمان دنبال می‌شود.

از نگاه بسیاری از تحلیلگران، این اختلاف روایت لزوماً به معنای نبود تماس‌های غیرمستقیم نیست. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که عمان همواره یکی از مهم‌ترین میانجی‌های ارتباطی میان تهران و واشنگتن بوده و در مقاطع حساس، پیام‌های دو طرف را منتقل کرده است. با این حال، تهران تلاش می‌کند مذاکرات مربوط به امنیت دریانوردی را از هرگونه مذاکره سیاسی یا هسته‌ای با آمریکا تفکیک کند.

آتش‌بس برقرار است اما شکننده

بررسی تحولات هفته‌های اخیر نشان می‌دهد اگرچه درگیری‌های مستقیم نظامی میان ایران و آمریکا نسبت به روزهای اوج بحران کاهش یافته، اما نمی‌توان از یک آتش‌بس پایدار سخن گفت. توقف حملات نظامی به معنای حل اختلافات نیست و بسیاری از عوامل تنش همچنان پابرجاست.

ترامپ پیش‌تر اعلام کرده بود حمله گسترده نظامی علیه ایران را به دلیل پیشرفت در مسیر توافق متوقف کرده است. در مقابل، مقام‌های کشور این روایت را نپذیرفته و تاکید کرده‌اند که تصمیم‌های تهران مستقل از فشارهای نظامی آمریکا اتخاذ می‌شود.

همزمان گزارش‌هایی از ادامه آماده‌باش نیروهای نظامی، تهدیدهای متقابل و حضور گسترده ناوهای آمریکایی در منطقه منتشر شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد فضای امنیتی همچنان شکننده باقی مانده است.

هرمز؛ محور اصلی دیپلماسی جدید

برخلاف ماه‌های گذشته که پرونده هسته‌ای محور اصلی رایزنی‌ها بود، اکنون امنیت تنگه هرمز به مهم‌ترین دستور کار تبدیل شده است.

بقایی تأکید کرده مذاکرات ایران و عمان بر طراحی مسیر موقت کشتیرانی متمرکز است؛ مسیری که بتواند امنیت عبور کشتی‌های تجاری را تضمین کند. این مذاکرات به گفته تهران صرفاً میان دو کشور ساحلی انجام می‌شود و سایر بازیگران تنها می‌توانند نقش سازنده یا مخرب ایفا کنند.

اهمیت این موضوع تنها به ایران محدود نمی‌شود. تنگه هرمز یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای انتقال انرژی جهان است و هرگونه اختلال در آن مستقیماً بازار نفت، گاز، حمل‌ونقل دریایی و اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. به همین دلیل نیز انتشار خبر احتمال توافق درباره هرمز، بلافاصله باعث کاهش قیمت نفت در بازارهای جهانی شد.

نقش عمان؛ میانجی یا شریک مذاکرات؟

عمان در ماه‌های اخیر بیش از گذشته به بازیگر اصلی کاهش تنش میان ایران و آمریکا تبدیل شده است. بر اساس مواضع رسمی ایران، مذاکرات فعلی صرفاً میان تهران و مسقط انجام می‌شود؛ اما بسیاری از رسانه‌های بین‌المللی معتقدند همین رایزنی‌ها می‌تواند زمینه‌ساز بازگشت تدریجی گفت‌وگوهای گسترده‌تر میان ایران و آمریکا باشد.

عمان طی دو دهه گذشته بارها میزبان مذاکرات محرمانه دو کشور بوده و نقش کلیدی در توافق‌های پیشین ایفا کرده است. از همین رو، بسیاری از ناظران معتقدند هرگونه احیای دیپلماسی میان تهران و واشنگتن نیز احتمالا از همین مسیر آغاز خواهد شد.

چرا تهران ادعای ترامپ را تکذیب کرد؟

از منظر سیاسی، تکذیب ادعای ترامپ برای تهران چند هدف مهم را دنبال می‌کند.نخست آنکه ایران نمی‌خواهد این تصور ایجاد شود که تحت فشار نظامی یا تحریم‌ها وارد مذاکره مستقیم شده است. دوم اینکه تهران تلاش دارد مذاکرات امنیت دریایی را از سایر پرونده‌های اختلافی، از جمله موضوع هسته‌ای و تحریم‌ها، جدا نگه دارد.

همچنین بقایی گزارش‌های مربوط به میانجیگری چین میان تهران و واشنگتن را نیز غیردقیق خواند و اگرچه بر روابط نزدیک ایران و چین تأکید کرد، اما نقش پکن را در مذاکرات مستقیم با آمریکا تایید نکرد.

آیا مذاکرات مستقیم در راه است؟

با وجود تکذیب رسمی تهران، برخی تحلیلگران غربی معتقدند اظهارات دو طرف الزاماً متناقض نیست. ممکن است واشنگتن از تماس‌های غیرمستقیم و پیام‌رسانی از طریق عمان به عنوان «آغاز مذاکرات» یاد کند، در حالی که ایران تنها مذاکره مستقیم و رسمی را ملاک قرار می‌دهد. این تفاوت در ادبیات دیپلماتیک پیش‌تر نیز میان دو کشور سابقه داشته است.

از سوی دیگر، تجربه مذاکرات گذشته نشان داده است که معمولاً تماس‌های فنی و امنیتی، پیش از آغاز مذاکرات سیاسی رسمی شکل می‌گیرد؛ بنابراین نمی‌توان احتمال گسترش رایزنی‌ها در هفته‌های آینده را کاملاً منتفی دانست.

آینده آتش‌بس چه خواهد شد؟

سرنوشت آتش‌بس فعلی بیش از هر چیز به موفقیت مذاکرات درباره تنگه هرمز وابسته است. اگر ایران و عمان بتوانند سازوکار مورد توافق برای امنیت کشتیرانی را نهایی کنند و این سازوکار با مخالفت جدی آمریکا یا سایر بازیگران منطقه‌ای روبه‌رو نشود، احتمال تثبیت فضای آرام‌تر افزایش خواهد یافت.

در مقابل، هرگونه شکست در مذاکرات هرمز، حمله به کشتی‌های تجاری یا بازگشت تنش‌های نظامی می‌تواند روند کنونی را متوقف کرده و منطقه را بار دیگر وارد چرخه تقابل کند.

در مجموع، شواهد موجود نشان می‌دهد که نه می‌توان از آغاز مذاکرات مستقیم ایران و آمریکا سخن گفت و نه می‌توان احتمال بازگشت دیپلماسی را نادیده گرفت. آنچه اکنون جریان دارد، رایزنی‌های فشرده درباره امنیت تنگه هرمز با محوریت عمان است؛ مذاکراتی که اگرچه از نگاه تهران ارتباطی با گفت‌وگوهای دوجانبه با آمریکا ندارد، اما از دید بسیاری از ناظران می‌تواند نخستین گام برای کاهش تنش و تثبیت آتش‌بس شکننده میان دو کشور باشد.