آیا رویای دور زدن تنگه هرمز به حقیقت می‌پیوندد؟

به گزارش نماد اقتصاد، تشدید اختلال‌ها در مسیر کشتیرانی تنگه هرمز، بار دیگر اهمیت راهکارهای جایگزین برای انتقال نفت کشورهای خلیج فارس را برجسته کرده است. در پی این شرایط، مجموعه‌ای از پروژه‌های خط لوله در منطقه اعلام شده یا با شتاب بیشتری در حال پیگیری است تا وابستگی صادرات نفت به این آبراه استراتژیک کاهش یابد.

بر اساس داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، در سال ۲۰۲۵ روزانه ۱۴.۹۵ میلیون بشکه نفت خام از طریق تنگه هرمز صادر شده است؛ رقمی که نشان‌دهنده نقش حیاتی این مسیر در تجارت جهانی انرژی است.

از این میزان، حدود ۱.۶۹ میلیون بشکه در روز مربوط به صادرات نفت ایران بوده است. اندرو ویلسون از شرکت کارگزاری کشتیرانی «BRS» در گفت‌وگو با یکی از خبرگزاری‌های فرانسه تاکید کرده است که ایران با توجه به کنترل موثر بر این آبراه، در بلندمدت همچنان به مسیر هرمز وابسته خواهد بود.

با این حال، برای بخش عمده صادرات نفت منطقه، یعنی حدود ۱۳.۲۶ میلیون بشکه در روز، گزینه‌های دیگری در حال بررسی است. بر اساس اعلام‌های رسمی و ارزیابی‌های کارشناسان، با استفاده حداکثری از ظرفیت خطوط لوله موجود و تکمیل پروژه‌های برنامه‌ریزی‌شده، امکان انتقال دوباره حدود ۱۱.۵ میلیون بشکه در روز از مسیرهای خارج از تنگه هرمز وجود دارد.

عربستان؛ بزرگ‌ترین ظرفیت جایگزین

عربستان سعودی یکی از کشورهایی است که بیشترین ظرفیت را برای کاهش وابستگی صادرات نفت به تنگه هرمز در اختیار دارد. پیش از آغاز جنگ در اواخر فوریه، این کشور حدود ۲ میلیون بشکه نفت خام در روز را از طریق خط لوله شرق به غرب خود منتقل می‌کرد؛ خطی که میدان نفتی بقیق در نزدیکی ساحل خلیج فارس را به بندر ینبع در دریای سرخ متصل می‌کند.

بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، شرکت نفتی آرامکو عربستان در مارس ۲۰۲۵ ظرفیت این خط لوله را به ۷ میلیون بشکه در روز افزایش داد. این اقدام، حدود ۵ میلیون بشکه در روز ظرفیت مازاد برای انتقال نفت ایجاد کرده است.

موسسه تحقیقات انرژی آمریکا (IER) اعلام کرده است که ریاض همچنین در حال بررسی توسعه بیشتر این مسیر تا سقف ۲ میلیون بشکه دیگر در روز است. با این حال، این موسسه تاکید کرده است که هنوز مشخص نیست این افزایش ظرفیت از طریق ارتقا خط لوله فعلی انجام خواهد شد یا ساخت یک خط لوله موازی در دستور کار قرار می‌گیرد. اندرو ویلسون برآورد کرده است که این پروژه احتمالا تا سال‌های ۲۰۳۰ یا ۲۰۳۱ تکمیل خواهد شد.

امارات؛ توسعه مسیر صادراتی خارج از هرمز

امارات متحده عربی نیز از دیگر کشورهای منطقه است که پیش از تشدید بحران، بخشی از صادرات نفت خود را از مسیر جایگزین انجام می‌داد. این کشور حدود ۱.۱ میلیون بشکه نفت خام در روز را از طریق خط لوله نفت خام ابوظبی (ADCOP) صادر می‌کرد؛ خطی که میادین نفتی داخلی را به بندر فجیره در ساحل دریای عمان متصل می‌کند و بدون عبور از تنگه هرمز، امکان صادرات نفت را فراهم می‌سازد.

آژانس بین‌المللی انرژی ظرفیت این خط لوله را ۱.۸ میلیون بشکه در روز اعلام کرده است؛ به این معنا که حدود ۷۰۰ هزار بشکه در روز ظرفیت استفاده‌نشده در این مسیر وجود دارد.

امارات در ماه می ۲۰۲۶ اعلام کرد که ساخت خط لوله دوم در امتداد مسیر فعلی را با سرعت بیشتری دنبال می‌کند. این خط جدید قرار است پس از طی مسیر موازی با خط انتقال موجود، تا سواحل شمالی این کشور ادامه پیدا کند و امکان انتقال نفت تولیدشده در مناطق شمالی تنگه هرمز را بدون عبور از این آبراه فراهم سازد.

بر اساس اعلام دفتر رسانه‌ای ابوظبی، این پروژه ظرفیت صادرات نفت از طریق فجیره را دو برابر خواهد کرد و انتظار می‌رود سال آینده میلادی وارد مدار عملیاتی شود.

عراق؛ احیای مسیر صادراتی به مدیترانه

در کنار کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، عراق نیز در حال پیگیری طرحی برای کاهش وابستگی صادرات نفت خود به مسیر هرمز است.

وزارت خارجه آمریکا در اوایل ماه جولای ۲۰۲۶ اعلام کرد برنامه‌هایی برای بازسازی یک خط لوله مهم که میادین نفتی عراق را به سواحل مدیترانه سوریه متصل می‌کند، در حال انجام است.

بر اساس اعلام این وزارتخانه، واشنگتن بر یک کنسرسیوم بین‌المللی نظارت دارد که مسئول اجرای بخش‌های فنی و مالی این پروژه است. این خط لوله در مرحله نخست ظرفیت انتقال ۲ میلیون بشکه نفت در روز را خواهد داشت. با این حال، اندرو ویلسون هشدار داده است که نبود جدول زمانی مشخص، در کنار موانع سیاسی و چالش‌های سرمایه‌گذاری، می‌تواند روند اجرای این پروژه را به تاخیر بیندازد.

کویت و بحرین؛ تلاش برای اتصال به شبکه منطقه‌ای

در میان کشورهای منطقه، کویت و بحرین هنوز مسیر خط لوله‌ای مستقلی برای دور زدن تنگه هرمز در اختیار ندارند. با این حال، هر دو کشور اخیرا مذاکراتی را با عربستان سعودی درباره امکان اتصال به شبکه خطوط لوله این کشور آغاز کرده‌اند. موسسه تحقیقات انرژی آمریکا اعلام کرده است که این گفت‌وگوها می‌تواند زمینه استفاده کویت و بحرین از ظرفیت‌های موجود منطقه برای ایجاد مسیرهای جایگزین صادرات نفت را فراهم کند.

چشم‌انداز کاهش وابستگی به تنگه هرمز

تحولات اخیر نشان می‌دهد کشورهای تولیدکننده نفت در خلیج فارس، توسعه زیرساخت‌های انتقال خارج از تنگه هرمز را به‌عنوان یکی از راهکارهای کاهش ریسک‌های صادراتی دنبال می‌کنند.

در حالی که تنگه هرمز همچنان یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی جهان محسوب می‌شود، مجموعه‌ای از پروژه‌های خط لوله در عربستان، امارات، عراق و طرح‌های اتصال منطقه‌ای میان کشورهای خلیج فارس، تلاش دارند ظرفیت انتقال نفت از مسیرهای جایگزین را افزایش دهند. با این حال، میزان تحقق این برنامه‌ها به سرعت اجرای پروژه‌ها، تامین سرمایه و عبور از موانع فنی و سیاسی وابسته خواهد بود.