بانک مرکزی برای کنترل بازار ارز چه تصمیمی دارد؟

به گزارش نماد اقتصاد،  مسئولان بانک مرکزی بارها تأکید کرده‌اند که هدف اصلی، تثبیت بازار ارز، تأمین نیازهای واقعی اقتصاد و جلوگیری از جهش‌های ناگهانی نرخ ارز است، نه تعیین یک نرخ ثابت و غیرواقعی. اکنون این پرسش مطرح است که این راهبرد تا چه اندازه می‌تواند بازار ارز را به ثبات برساند و چه الزامات دیگری برای موفقیت آن وجود دارد؟

بانک مرکزی به دنبال تثبیت بازار ارز است، نه کاهش دستوری قیمت دلار

بررسی سیاست‌های ارزی طی دو سال گذشته نشان می‌دهد بانک مرکزی از سیاست تثبیت ارزی به عنوان مهم‌ترین ابزار خود برای مدیریت بازار استفاده کرده است. در این چارچوب، عرضه ارز در بازار رسمی، تأمین نیازهای وارداتی، مدیریت تقاضا و کنترل انتظارات تورمی در دستور کار قرار گرفته تا از نوسانات شدید نرخ ارز جلوگیری شود.

برخلاف سال‌های گذشته که کاهش قیمت دلار به عنوان یک هدف تبلیغ می‌شد، اکنون سیاست‌گذاران پولی معتقدند مهم‌ترین شاخص موفقیت، کاهش دامنه نوسانات بازار است. زیرا تجربه نشان داده جهش‌های مکرر نرخ ارز، بیش از سطح خود قیمت، به اقتصاد، تولید و سرمایه‌گذاری آسیب وارد می‌کند.

یکپارچه‌سازی بازار ارز؛ گام مهم اما زمان‌بر

یکی از برنامه‌های مهم بانک مرکزی، حرکت به سمت یکپارچه‌سازی بازار ارز و کاهش فاصله میان نرخ‌های مختلف است. تعدد نرخ‌های ارز طی سال‌های گذشته زمینه ایجاد رانت، سفته‌بازی و کاهش شفافیت اقتصادی را فراهم کرده است.

هدف از یکپارچه‌سازی بازار، نزدیک کردن نرخ‌های رسمی و بازار، افزایش شفافیت معاملات و هدایت منابع ارزی به سمت فعالیت‌های مولد است. با این حال، کارشناسان معتقدند تحقق کامل این هدف نیازمند افزایش درآمدهای ارزی، دسترسی آسان‌تر به منابع ارزی کشور و کاهش محدودیت‌های خارجی است.

کنترل رشد نقدینگی؛ مهم‌ترین ابزار مهار تورم

بانک مرکزی همزمان با سیاست‌های ارزی، کنترل رشد نقدینگی را نیز در اولویت قرار داده است. زیرا تجربه اقتصاد ایران نشان داده افزایش پایه پولی و رشد نقدینگی، در نهایت خود را در قالب تورم و افزایش نرخ ارز نشان می‌دهد.

در همین راستا، محدود کردن اضافه برداشت بانک‌ها، کنترل ترازنامه شبکه بانکی، استفاده از عملیات بازار باز و اعمال سیاست‌های انضباط پولی از جمله اقداماتی است که طی دو سال اخیر با جدیت بیشتری دنبال شده است.

کارشناسان اقتصادی معتقدند تا زمانی که رشد نقدینگی مهار نشود، حتی در صورت افزایش عرضه ارز نیز امکان تثبیت بلندمدت بازار وجود نخواهد داشت.

تأمین ارز تولید؛ اولویت سیاست‌گذار پولی

یکی دیگر از محورهای اصلی سیاست بانک مرکزی، تأمین ارز مورد نیاز بخش تولید و واردات کالاهای اساسی است. در شرایطی که محدودیت منابع ارزی همچنان پابرجاست، سیاست‌گذار تلاش کرده منابع موجود را به سمت بخش‌های مولد اقتصاد هدایت کند.

این رویکرد می‌تواند ضمن حفظ تولید داخلی، از افزایش هزینه تمام‌شده کالاها جلوگیری کرده و فشار تورمی را تا حدودی کاهش دهد. البته فعالان اقتصادی همچنان خواستار تسهیل فرآیند تخصیص ارز، کاهش بروکراسی و افزایش سرعت تأمین ارز مورد نیاز واحدهای تولیدی هستند.

توسعه ابزارهای جدید ارزی

بانک مرکزی در کنار سیاست‌های سنتی، توسعه ابزارهای جدید ارزی را نیز در دستور کار قرار داده است. استفاده از بازارهای رسمی، گسترش معاملات ارزی، مدیریت منابع صادراتی و ایجاد ابزارهای پوشش ریسک از جمله برنامه‌هایی است که می‌تواند به افزایش شفافیت بازار و کاهش فعالیت‌های غیررسمی کمک کند.

هرچه سهم معاملات رسمی در بازار ارز افزایش یابد، امکان مدیریت نوسانات توسط سیاست‌گذار نیز بیشتر خواهد شد.

اصلاحات اقتصادی؛ حلقه مفقوده ثبات پایدار

اگرچه بانک مرکزی اجرای سیاست تثبیت ارزی را ادامه می‌دهد، اما بسیاری از اقتصاددانان معتقدند موفقیت این سیاست صرفاً به اقدامات پولی وابسته نیست.

کسری بودجه دولت، ناترازی نظام بانکی، محدودیت درآمدهای ارزی، رشد نقدینگی، انتظارات تورمی و ریسک‌های سیاسی همچنان مهم‌ترین عوامل اثرگذار بر بازار ارز محسوب می‌شوند. در نتیجه، حتی بهترین سیاست‌های بانک مرکزی نیز بدون همراهی سیاست‌های مالی و اصلاحات ساختاری، اثرگذاری محدودی خواهند داشت.

از سوی دیگر، افزایش صادرات غیرنفتی، بازگشت ارز حاصل از صادرات، بهبود روابط اقتصادی خارجی و افزایش درآمدهای ارزی می‌تواند قدرت بانک مرکزی را در مدیریت بازار ارز افزایش دهد.

نقش ریسک‌های سیاسی در آینده بازار ارز

تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که بازار ارز ایران بیش از بسیاری از متغیرهای اقتصادی، به تحولات سیاسی و بین‌المللی واکنش نشان می‌دهد. هرگونه افزایش تنش‌های منطقه‌ای، تشدید تحریم‌ها یا کاهش درآمدهای ارزی می‌تواند انتظارات تورمی را تقویت کرده و فشار بر بازار ارز را افزایش دهد.

در مقابل، کاهش ریسک‌های سیاسی، بهبود روابط اقتصادی و افزایش دسترسی به منابع ارزی می‌تواند زمینه را برای موفقیت بیشتر سیاست تثبیت ارزی فراهم کند.

چشم‌انداز بازار ارز

به نظر می‌رسد بانک مرکزی در کوتاه‌مدت همچنان راهبرد مدیریت بازار و کنترل نوسانات را دنبال خواهد کرد و از ورود به سیاست‌های کاهش دستوری نرخ ارز پرهیز می‌کند. این رویکرد با توجه به شرایط اقتصاد ایران، منطقی‌تر از تلاش برای تثبیت مصنوعی قیمت دلار ارزیابی می‌شود.

با این حال، دستیابی به ثبات پایدار در بازار ارز تنها زمانی امکان‌پذیر خواهد بود که سیاست‌های پولی بانک مرکزی با اصلاحات مالی، کنترل کسری بودجه، افزایش درآمدهای ارزی، تقویت صادرات، مهار رشد نقدینگی و کاهش ریسک‌های سیاسی همراه شود. در غیر این صورت، هرچند ممکن است بازار در مقاطع مختلف به آرامش نسبی برسد، اما احتمال بازگشت نوسانات ارزی همچنان وجود خواهد داشت و ثبات بازار بیش از آنکه به سیاست‌های ارزی وابسته باشد، به وضعیت کلی اقتصاد و متغیرهای بنیادین آن گره خورده است.