چرا جهان در آستانه بحران کمبود سوخت قرار دارد؟

به گزارش نماد اقتصاد، اگرچه قیمت نفت خام پس از ثبت اوج ۱۱۸ دلار در هر بشکه همزمان با شدت گرفتن جنگ ایران و آمریکا، اکنون به محدوده ۹۲.۵ دلار بازگشته است اما این کاهش قیمت به معنای عادی شدن شرایط بازار انرژی و سوخت نیست. بخش پالایش نفت که وظیفه تبدیل نفت خام به فرآورده‌های مصرفی را بر عهده دارد، همچنان تحت تاثیر ماه‌ها اختلال ناشی از درگیری‌های خاورمیانه و روسیه قرار دارد.

در شرایط کنونی، ذخایر بنزین و گازوئیل در بسیاری از بازارها به پایین‌ترین سطوح چند سال اخیر رسیده، حاشیه سود پالایشگاه‌ها رکوردهای جدیدی را ثبت کرده و میزان فعالیت پالایشگاه‌ها در مناطق کلیدی تولیدکننده همچنان محدود باقی مانده است. از آنجا که مصرف‌کنندگان نهایی به جای نفت خام، فرآورده‌های پالایش‌شده را مصرف می‌کنند، فشار اصلی بازار اکنون در همین بخش متمرکز شده است..

پالایشگاه‌ها؛ قربانی مستقیم جنگ

تشدید درگیری‌های نظامی، پالایشگاه‌ها را به یکی از اهداف اصلی حملات تبدیل کرده است. در خاورمیانه، پس از آغاز حمله آمریکا به ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ و بسته شدن تنگه هرمز، پالایشگاه‌های بزرگ عربستان سعودی، بحرین، کویت و امارات متحده عربی به‌طور کامل یا جزئی از مدار تولید خارج شدند.

همزمان، چین نیز به دنبال افت شدید واردات نفت در جریان بحران جنگ در خاورمیانه، فعالیت پالایشگاه‌های خود را به شکل محسوسی کاهش داد. سایر پالایشگا‌ها در کشورهای آسیایی نیز به دلیل محدود شدن دسترسی به نفت خام، ناچار به کاهش ظرفیت تولید شدند.

در روسیه نیز حملات مداوم پهپادی اوکراین به تاسیسات پالایشی، کمبود سوخت در بازار داخلی را تشدید کرده و دولت مسکو را وادار ساخته است برای مهار رشد قیمت‌ها، صادرات گازوئیل را محدود کند.

برآورد آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد مجموعه این اختلالات در سه‌ماهه دوم سال، حدود پنج میلیون بشکه در روز از ظرفیت پالایش جهانی نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۲۵ کاسته است؛ به‌طوری که متوسط ظرفیت تولید پالایشگاه‌ها به حدود ۷۸ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است.

بازگشایی موقت هرمز؛ آرامشی ناپایدار

آتش‌بس میان آمریکا و ایران و بازگشایی موقت تنگه هرمز در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، برای مدت کوتاهی بخشی از فشار بازار را کاهش داد اما این وضعیت چندان پایدار نبود.

اگرچه تولیدکنندگان حوزه خلیج فارس صادرات نفت خام خود را با سرعت از سر گرفتند اما صادرات فرآورده‌های نفتی همچنان فاصله زیادی با شرایط عادی داشت. بر اساس داده‌های موسسه «Kpler»، صادرات نفت خام منطقه خاورمیانه در ماه ژوئن ۲۰۲۶ به حدود چهار میلیون بشکه در روز رسید، در حالی که صادرات فرآورده‌های نفتی تنها حدود یک میلیون بشکه در روز بود که رقمی معادل تنها یک‌چهارم سطح پیش از جنگ است.

اکنون با تشدید دوباره تنش‌ها میان آمریکا و ایران و اختلال مجدد در تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز، صادرات نفت منطقه بار دیگر با محدودیت روبه‌رو شده و امیدها برای احیای فعالیت پالایشگاه‌های خاورمیانه و آسیا را کمرنگ کرده؛ آن هم در شرایطی که هم زمان و هم ذخایر موجود راهبردی نفت با سرعت در حال کاهش است.

توان پالایش آمریکا نیز رو به کاهش است

ایالات متحده آمریکا در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ با افزایش صادرات نفت خام، بنزین، گازوئیل و سوخت هواپیما، بخشی از کمبود عرضه جهانی سوخت را جبران کرد اما اکنون ظرفیت این کشور نیز با محدودیت مواجه شده است.

ذخایر نفت خام آمریکا، شامل ذخایر تجاری و ذخایر راهبردی دولت، از زمان آغاز جنگ با ایران به پایین‌ترین سطح خود از سال ۱۹۸۴ میلادی رسیده است. همچنین حجم ذخایر بنزین به کمترین سطح فصلی از سال ۲۰۱۲ کاهش یافته و ذخایر گازوئیل نیز تنها اخیرا از پایین‌ترین سطح بیش از دو دهه گذشته فاصله گرفته است.

همزمان، با افزایش تقاضای داخلی، صادرات نفت خام و فرآورده‌های نفتی آمریکا نیز روند نزولی به خود گرفته است. صادرات هفتگی این کشور در ابتدای هفته سوم جولای ۲۰۲۶ به ۱۰.۷ میلیون بشکه در روز کاهش یافت که پایین‌ترین میزان از ماه مارس سال جاری میلادی محسوب می‌شود؛ این در حالی است که این شاخص در ماه آوریل رکورد ۱۴.۲ میلیون بشکه در روز را ثبت کرده بود.

در نتیجه، همزمان با افزایش مصرف سوخت در فصل تابستان و کاهش ذخایر داخلی، توان واشنگتن برای جبران کمبود عرضه سوخت در بازار جهانی بیش از گذشته محدود شده است.

رشد سود پالایشگاه‌ها پیام کمبود عرضه را مخابره می‌کند

یکی از روشن‌ترین نشانه‌های تنگنای بازار، رشد بی‌سابقه حاشیه سود پالایشگاه‌هاست. در همین رابطه حاشیه سود مرجع پالایش نفت یا همان اختلاف قیمت فروش فرآورده‌های نفتی با قیمت خرید نفت خام (Crack Spread) در آمریکا اخیرا به نزدیک ۷۰ دلار در هر بشکه رسیده که بالاترین سطح ثبت‌شده تاکنون محسوب می‌شود.

در شمال‌غرب اروپا نیز حاشیه سود پالایشگاه‌ها به رکوردهای فصلی نزدیک ۳۰ دلار در هر بشکه افزایش یافته است. بازار گازوئیل نیز شرایط فشرده‌تری را تجربه می‌کند؛ به‌گونه‌ای که حاشیه سود گازوئیل در اروپا به حدود ۶۵ دلار در هر بشکه رسیده و حاشیه سود تولید بنزین در آمریکا نیز به سطوحی نزدیک شده که آخرین بار در بحران انرژی سال ۲۰۲۲ و پس از آغاز جنگ روسیه و اوکراین مشاهده شده بود.

چنین سطوحی از سودآوری، به گفته تحلیلگران، تنها زمانی شکل می‌گیرد که مصرف‌کنندگان برای دسترسی به سوخت محدود با یکدیگر رقابت کنند.

آیا دولت آمریکا قادر به مهار بحران خواهد بود؟

با ورود جنگ ایران و آمریکا به پنجمین ماه، بسیاری از معامله‌گران معتقدند دونالد ترامپ برای جلوگیری از افزایش قیمت سوخت در آمریکا، از تمامی ابزارهای خود استفاده خواهد کرد؛ زیرا جهش قیمت انرژی می‌تواند هزینه سیاسی سنگینی برای دولت وی به همراه داشته باشد.

با این حال، شرایط بخش پالایشگاه‌ها نشان می‌دهد مهار این روند آسان نخواهد بود. بسیاری از قطب‌های اصلی پالایش نفت جهان همچنان به دلیل جنگ، اختلال در تامین خوراک یا محدودیت‌های صادراتی با کاهش ظرفیت فعالیت می‌کنند؛ آن هم در مقطعی که تقاضای فصلی برای بنزین، گازوئیل و سوخت جت به اوج خود رسیده است.

در روسیه، حتی در صورت توقف حملات اوکراین نیز احیای ظرفیت پالایش ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها زمان ببرد؛ فرضی که بسیاری از فعالان بازار نیز تحقق آن را چندان محتمل نمی‌دانند.

از سوی دیگر، پالایشگاه‌های خاورمیانه نیز پس از عادی شدن تردد در تنگه هرمز، برای بازگشت به ظرفیت کامل به چندین ماه زمان نیاز خواهند داشت؛ موضوعی که زمان تحقق آن همچنان نامشخص است.

چشم‌انداز آتی فعالیت پالایشگاه‌ها

در حالی که بازارهای انرژی نیمه نخست سال ۲۰۲۶ را با وجود تنش‌های گسترده پشت سر گذاشتند، کاهش قابل‌توجه ذخایر جهانی سوخت اکنون اقتصاد جهان را در موقعیتی آسیب‌پذیر قرار داده است. بر همین اساس اگر روند افت موجودی‌های راهبردی ادامه یابد و ظرفیت پالایش به سرعت احیا نشود، تنها عاملی که می‌تواند تعادل بازار سوخت را بازگرداند کاهش تقاضا خواهد بود؛ سناریویی که می‌تواند به کند شدن فعالیت‌های اقتصادی در مقیاس جهانی منجر شود.