تورم چگونه سبد خانوار را آب کرد؟

به گزارش نماد اقتصاد، قیمت ۵۰۰ هزار تومانی برای یک سطل ماست ۱۸۰۰ گرمی، عددی فراتر از یک تغییر قیمت ساده است؛ این رقم، معادل ۹۰ درصد از دستمزد روزانه یک کارگر است که بار سنگین تورم را بر دوش می‌کشد. این واقعیت عریان، نشان‌دهنده بن‌بستی است که بسیاری از خانوارها را میان حذف کالا یا تنزل کیفیت، گرفتار کرده است.

اثر جانشینی؛ آخرین خاکریز خانوار

برخلاف تصور، حذف کالا آخرین مرحله از واکنش مصرف‌کننده است. اقتصاددانان این رفتار را «اثر جانشینی» می‌نامند؛ جایی که خانوار برای عقب نماندن از جریان مصرف، به سمت برندهای ارزان‌تر، بسته‌بندی‌های کوچک‌تر یا جایگزین‌های بی‌کیفیت می‌رود.

دکتر مرتضی افقه، اقتصاددان، با تأیید این الگو می‌گوید: «مردم تا آخرین لحظه مقاومت می‌کنند. مثلاً اگر توان خرید گوشت ندارند، به سمت سویا می‌روند. این به معنای عدم حذف کالا نیست، بلکه تلاش مذبوحانه برای حفظ سطحی از مصرف است که کیفیت آن به شدت رو به افول است.»

ظهور پدیده «ثروتمندان فقیر»

اما دگرگونی الگوی مصرف، تنها به یخچال خانه‌ها محدود نمی‌شود. تورم پایدار، توان حفظ دارایی‌های فیزیکی را نیز از طبقه متوسط گرفته است.

افقه در تبیین این پدیده جدید می‌گوید: «ما امروز با طبقه متوسطی مواجهیم که صاحب خانه و خودرو است، اما توان تعمیر یا نگهداری آن‌ها را ندارد. این «ثروتمندان فقیر»، کسانی هستند که به دلیل تورم بالا، قدرت مانور اقتصادی‌شان در صورت بروز کوچک‌ترین حادثه یا خرابی، به صفر می‌رسد.»

خطر امنیت غذایی؛ وقتی سلامت فدا می‌شود

تحلیل‌ها نشان می‌دهد که با کاهش درآمد واقعی، سهم هزینه‌های خوراکی در سبد خانوار به شدت افزایش یافته و تنوع غذایی ( که لازمه بقای سالم است) نخستین قربانی تورم شده است. افقه نسبت به پیامدهای این روند هشدار می‌دهد و تصریح می‌کند: «برای حفظ حیات، انسان به حداقل‌هایی نیاز دارد که اگر تأمین نشود، سلامت نسل‌های آتی در معرض تهدید جدی قرار می‌گیرد روند فعلی نشان می‌دهد که حتی دسترسی به همین حداقلی‌های تغذیه‌ای نیز برای طبقات متوسط و پایین دشوار شده است.»

سیاست‌گذاری، ریشه بحران

اگرچه متغیرهای بیرونی مانند تحریم‌ها در این میان نقش دارند، اما کارشناسان معتقدند تداوم تورم بالای ۲۰ درصد در دهه‌های اخیر، محصول مستقیم سیاست‌های کلان اقتصادی است. اکنون این تورم، نه فقط انتخاب‌های روزمره، بلکه توان برنامه‌ریزی برای آینده را نیز از خانوارها گرفته است. بدون اصلاح ریشه‌ای ساختارهای مدیریتی و تصمیم‌گیری‌های اقتصادی دولت، رفاه و کیفیت زندگی جامعه همچنان در مسیر کوچک‌تر شدن حرکت خواهد کرد.