چه زمانی کویر صنعت معدن عربستان سیراب می‌شود؟

به گزارش نماد اقتصاد، عربستان سعودی طی سال‌های اخیر تلاش کرده است با کاهش وابستگی اقتصاد خود به درآمدهای نفتی، صنعت معدن را به یکی از پیشران‌های اصلی رشد اقتصادی تبدیل کند. در همین راستا، شرکت «Maaden» که تحت مالکیت صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان (PIF) قرار دارد، در ماه ژانویه ۲۰۲۶ اعلام کرد طی ۱۰ سال آینده حدود ۱۱۰ میلیارد دلار در توسعه فعالیت‌های اکتشافی و معدنی سرمایه‌گذاری خواهد کرد.

باب ویلت، مدیرعامل این شرکت، در جریان برگزاری مجمع آینده مواد معدنی در ریاض، این برنامه را بزرگ‌ترین طرح سرمایه‌گذاری تاریخ صنعت معدن جهان توصیف کرد؛ برنامه‌ای که قرار است سرعت اکتشاف ذخایر طلا، فسفات، آلومینیوم، مس و عناصر نادر خاکی را به شکل قابل‌توجهی افزایش دهد.

با این وجود، بسیاری از کارشناسان معتقدند چالش اصلی از همین نقطه آغاز می‌شود؛ چراکه موفقیت این برنامه تنها به تامین سرمایه وابسته نیست و توسعه ظرفیت‌های انسانی، صنعتی و لجستیکی اهمیت تعیین‌کننده‌ای در آن خواهد خواهد داشت.

عربستان در مسیر تبدیل شدن به قطب معدنی

ابعاد جاه‌طلبی معدنی عربستان را می‌توان از رشد بودجه اکتشافات معدنی این کشور ارزیابی کرد. بر اساس داده‌های موسسه «S&P Global»، بودجه اکتشافات معدنی عربستان بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ حدود ۵۹۵ درصد افزایش یافته است؛ هرچند این رقم همچنان فاصله قابل‌توجهی با کشورهای باسابقه‌ای مانند استرالیا و کانادا دارد.

حسن مرسی، مدیر ارشد شرکت «AlixPartners» معتقد است مقایسه فعلی صنعت معدن عربستان با استرالیا هنوز زودهنگام است اما رشد شتابان سرمایه‌گذاری‌ها نشان می‌دهد تحول واقعی در این بخش آغاز شده است.

همزمان، برآورد رسمی ارزش ذخایر معدنی عربستان نیز جهش چشمگیری را تجربه کرده است. بررسی‌های جدید انجام‌شده در منطقه سپر عربی نشان می‌دهد که ارزش منابع معدنی این کشور طی کمتر از یک دهه حدود ۹۰ درصد افزایش یافته و از حدود یک تریلیون دلار در سال ۲۰۱۶ به ۲.۵۰ تریلیون دلار برسد.

به اعتقاد مرسی، این تحولات باعث شده عربستان به یکی از امیدبخش‌ترین مناطق جهان برای سرمایه‌گذاری در صنعت معدن تبدیل شود؛ موضوعی که به گفته وی، مورد توافق بسیاری از زمین‌شناسان برجسته جهان نیز قرار دارد.

از طلا تا عناصر نادر خاکی

عملکرد شرکت «Maaden» نیز نشان‌دهنده سرعت بالای توسعه این صنعت است. این شرکت تنها طی یک دوره گزارش‌دهی موفق شد حدود ۷.۸ میلیون اونس به منابع طلای خود اضافه کند.

برنامه سرمایه‌گذاری ۱۱۰ میلیارد دلاری این شرکت، افزایش سه برابری ظرفیت فعالیت در حوزه فسفات و طلا و همچنین دو برابر شدن تولید آلومینیوم طی پنج سال آینده را هدف‌گذاری کرده است؛ برنامه‌ای که مدیرعامل شرکت «Maaden» از آن به عنوان تزریق سرمایه با سرعتی بی‌سابقه یاد می‌کند.

در همین راستا، این شرکت با مشارکت شرکت آمریکایی «MP Materials» و وزارت دفاع ایالات متحده آمریکا، سرمایه‌گذاری مشترکی را برای احداث واحد فرآوری عناصر نادر خاکی در عربستان آغاز کرده است؛ پروژه‌ای که نخستین بار همزمان با سفر محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، به واشنگتن معرفی شد.

ساخت اکوسیستم صنعتی فراتر از سرمایه‌گذاری

با وجود حجم بالای سرمایه‌گذاری، بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که منابع معدنی و سرمایه مالی ساده‌ترین بخش این مسیر هستند.

به گفته گاوین اراسموس، مدیر جهانی پروژه‌های معدنی و صنعتی «DHL Global Forwarding»، چالش آینده در این صنعت کشف ذخایر معدنی نیست؛ بلکه فضای شدیدا رقابتی، پایدار و صرفه اقتصادی مواد اولیه از معدن تا بازارهای جهانی خواهد بود.

وی تاکید می‌کند سرمایه و زیرساخت را می‌توان در مدت نسبتا کوتاهی فراهم کرد اما ایجاد توان عملیاتی، تربیت نیروهای متخصص و شکل‌گیری تجربه صنعتی به سال‌ها زمان نیاز دارد.

کمبود نیروی متخصص

یکی از مهم‌ترین موانع پیش روی صنعت معدن معدنی عربستان، تامین نیروی انسانی متخصص است. به گفته حسن مرسی، دولت عربستان همکاری گسترده‌ای را با دانشگاه‌های داخلی و بین‌المللی آغاز کرده و همزمان برنامه‌های آموزش‌های فنی و حرفه‌ای را توسعه داده است اما حتی با وجود این اقدامات نیز این کشور دست‌کم طی یک دهه آینده همچنان به نیروهای متخصص خارجی، چه در مشاغل فنی و چه در سطوح مدیریتی و مهندسی، وابسته خواهد بود.

در گزارش موسسه «TASC Outsourcing» نیز آمده است که تا پایان مارس ۲۰۲۶ بیش از سه هزار مجوز معدنی فعال در عربستان صادر شده اما صدور مجوز به‌تنهایی نیروی متخصص، مدیر معدن، زمین‌شناس یا کارشناسان عملیاتی ایجاد نمی‌کند و چالش‌های مرتبط با جذب نیروی کار خارجی همچنان پابرجاست.

آب و فرآوری؛ دو زیربنای حیاتی زنجیره معدن

چالش‌های صنعت معدن عربستان تنها به نیروی انسانی محدود نمی‌شود. اگرچه این کشور حدود ۲۰ درصد آب شیرین‌شده جهان را تولید می‌کند اما کارشناسان معتقدند توسعه سریع بخش معدن نیازمند مدیریت بسیار کارآمدتر منابع آبی خواهد بود.

از سوی دیگر، توسعه صنایع فرآوری نیز همچنان با موانعی مواجه است. به گفته مرسی، پروژه احداث واحد ذوب مس با ظرفیت ۴۰۰ هزار تن تاکنون چندین بار با شکست مواجه شده، هرچند انتظار می‌رود با حمایت‌های جدید دولت، این پروژه در نهایت به مرحله اجرا برسد.

در همین راستا، صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان نیز رویکرد خود را در شرکت «Manara Minerals» تغییر داده و به جای خرید سهام اقلیت معادن خارجی، سرمایه‌گذاری مستقیم برای تقویت زنجیره تامین و توسعه صنایع پایین‌دستی را در دستور کار قرار داده است.

موفقیت عربستان به حضور بازیگران جهانی وابسته است

به اعتقاد کارشناسان، مهم‌ترین ریسک پیش روی برنامه صنعت معدن عربستان افزایش هزینه‌ها یا نوسانات قیمت جهانی فلزات نیست؛ بلکه حفظ جذابیت این کشور برای سرمایه‌گذاران و شرکت‌های بزرگ بین‌المللی است.

در حال حاضر تنها یک شرکت خارجی در عربستان فعالیت معدنی گسترده دارد و اگرچه شرکت‌هایی مانند «Vedanta»، «Zijin»، «Barrick»، شرکت «Alcoa» و «Ivanhoe Electric» مجوزهای اکتشاف یا مشارکت‌هایی در این کشور دریافت کرده‌اند اما هنوز هیچ‌یک در مقیاس شرکت «Maaden» فعالیت نمی‌کنند.

از نگاه تحلیلگران، موفقیت راهبرد معدنی عربستان زمانی تضمین خواهد شد که در کنار شرکت «Maaden»، سایر شرکت‌های بزرگ جهانی نیز نقش پررنگ‌تری در توسعه این صنعت ایفا کنند.

ریاض به دنبال جایگزینی چین نیست

گاوین اراسموس معتقد است هدف عربستان نباید جایگزینی چین در زنجیره جهانی فرآوری مواد معدنی باشد، بلکه باید این کشور هدف تبدیل شدن به یک قطب مکمل در زنجیره تامین جهانی را دنبال کند؛ هدفی که با تنوع‌بخشی به مسیرهای تامین، اثرگذاری ملموسی در تجارت جهانی خواهد داشت.

به گفته وی، موقعیت جغرافیایی ممتاز عربستان در اتصال اروپا، آسیا و آفریقا، دسترسی به انرژی ارزان، منابع مالی گسترده، شهرک‌های صنعتی توسعه‌یافته در راس‌الخیر و جبیل و همچنین زیرساخت ریلی تخصصی بخش معدن، مزیت‌هایی هستند که کمتر کشور نوظهوری از آن برخوردار است.

وی همچنین معتقد است بیشترین فرصت‌های سرمایه‌گذاری در حوزه‌هایی مانند فرآوری مس، تولید مواد اولیه باتری، محصولات مبتنی بر فسفات، صنایع کود شیمیایی و زنجیره ارزش مواد معدنی حیاتی شکل خواهد گرفت.

آینده صنعت معدن عربستان

برنامه ۱۱۰ میلیارد دلاری شرکت «Maaden» اگرچه از نظر حجم سرمایه‌گذاری یکی از بزرگ‌ترین طرح‌های معدنی جهان به شمار می‌رود اما موفقیت آن بیش از هر چیز به توان عربستان در ایجاد یک اکوسیستم یکپارچه صنعتی بستگی خواهد داشت؛ اکوسیستمی که نیروی انسانی، زیرساخت، صنایع فرآوری، لجستیک، سرمایه‌گذاران بین‌المللی و زنجیره‌های تامین را به شکلی هماهنگ در کنار یکدیگر قرار دهد. در چنین شرایطی، ارزش واقعی ذخایر ۲.۵ تریلیون دلاری این کشور نه صرفا با کشف معادن جدید، بلکه با تبدیل آن‌ها به زنجیره‌ای پایدار از تولید، فرآوری و صادرات آشکار خواهد شد؛ مسیری که به اعتقاد بسیاری از فعالان صنعت معدن، سرنوشت راهبرد تنوع‌بخشی اقتصاد عربستان را در سال‌های آینده تعیین می‌کند.