چرا کنترل‌های ارزی در ایران شکست خورد؟

به گزارش نماد اقتصاد، کنترل‌های ارزی در اصل ابزاری موقتی برای مدیریت شوک‌های خارجی و بازگرداندن تعادل به موازنه پرداخت‌ها به شمار می‌رود. در شرایط عادی، بانک مرکزی با خرید و فروش ارز و ایفای نقش بازارساز، نوسانات بازار را کنترل می‌کند، اما پس از سال ۱۳۹۷ و با تشدید فشارهای خارجی، این مداخلات متعارف دیگر پاسخگو نبود و سیاستگذار به سمت کنترل مستقیم عرضه و تقاضای ارز حرکت کرد.

در این چارچوب، اقداماتی مانند الزام به ثبت سفارش، دریافت تخصیص ارز، ثبت منشأ ارز، ممنوعیت واردات برخی کالاها، حذف تقاضای اقلام اساسی از بازار ارز، تعهد وارداتی و محدودیت برای واردات کالاهای کم‌اهمیت‌تر، در سمت تقاضا اعمال شد. در سمت عرضه نیز بازگشت ارز حاصل از صادرات از نظر زمان، نوع و میزان، تحت کنترل قرار گرفت.

با این حال، گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد موفقیت این سیاست‌ها منوط به رعایت دو شرط اساسی بوده است: نخست، موقتی بودن کنترل‌های ارزی و حرکت تدریجی به سمت کاهش و حذف آن‌ها؛ دوم، پرهیز از اعمال همزمان کنترل‌های ارزی و قیمتی. به‌گفته این گزارش، هیچ‌یک از این دو شرط در سال‌های اخیر رعایت نشده و بانک مرکزی در مسیری خلاف این الزامات حرکت کرده است.

بر همین اساس، شواهد متعددی از ناکارآمدی این سیاست‌ها دیده می‌شود. صف ۲۹ میلیارد دلاری تخصیص ارز تا ۵ آبان ۱۴۰۴، افزایش تامین ارز واردات از بازار غیررسمی، گسترش روش‌هایی مانند ترخیص درصدی، واردات اعتباری نهاده‌های اساسی، ته‌لنجی، ملوانی و کولبری، و همچنین رشد نرخ عدم بازگشت ارز از حدود ۱۷ درصد پیش از سال ۱۴۰۳ به ۴۲ درصد در سال ۱۴۰۳، از مهم‌ترین نشانه‌های شکست کنترل‌های ارزی عنوان شده است.

همچنین اعطای اختیارات استانی برای واردات نهاده بدون ثبت منشأ ارز نیز از دیگر مصادیقی است که نشان می‌دهد سیاست‌های سختگیرانه ارزی نه‌تنها به ثبات بازار منجر نشده، بلکه زمینه گسترش مسیرهای غیررسمی و تضعیف کارآمدی سیاستگذاری را نیز فراهم کرده است.