پدیده ال‌نینو در برابر صنایع غذایی قدعلم می‌کند

به گزارش نماد اقتصاد، بسیاری از تحلیلگران معتقدند پدیده قدرتمند ال‌نینو می‌تواند فشار مضاعفی بر زنجیره تامین صنایع غذایی وارد کند. کاهش عملکرد مزارع، محدود شدن عرضه مواد اولیه، افزایش هزینه‌های تولید و نوسان بازار کالاهای کشاورزی تنها بخشی از پیامدهایی است که فعالان این صنعت در ماه‌های پیش‌رو با آن روبه‌رو خواهند شد. علاوه بر این، افزایش دمای هوا، روبرو شدن نیروی کار با تنش گرمایی، اختلال در زمان برداشت محصولات، مشکلات حمل‌ونقل و آسیب‌پذیری زیرساخت‌های زنجیره سرد، امنیت تامین مواد غذایی را در بسیاری از کشورها با چالش مواجه می‌کند.

کارشناسان حوزه هواشناسی هشدار می‌دهند که تشدید الگوی آب‌وهوایی ال‌نینو در ماه‌های آینده می‌تواند تولید محصولات کشاورزی در بسیاری از مناطق جهان را با اختلال مواجه کند؛ رخدادی که پیامدهای آن تنها به مزارع محدود نخواهد ماند و از تامین مواد اولیه و هزینه‌های تولید گرفته تا حمل‌ونقل، لجستیک و قیمت کالاهای اساسی را تحت تاثیر قرار خواهد داد. در این میان تولیدکنندگانی که هنوز از زخم چالش‌هایی چون برگزیت، کرونا، تنش‌های جهانی و افزایش تورم التیام نیافته‌اند، اکنون با مشکل بزرگ تغییرات اقلیمی روبه‌رو شده‌اند؛ عاملی که معادلات بازارهای جهانی را از اساس بی‌ثبات‌تر می‌کند.

گرمای هوا؛ محرک جدید افزایش هزینه‌های تولید

بر اساس گزارش سازمان «Energy and Climate Intelligence Unit»، تنها در سال ۲۰۲۴ میلادی، گرمای شدید موجب هدر رفتن حدود ۶۴۰ میلیارد ساعت بهره‌وری کاری در سراسر جهان شده است. نکته قابل‌توجه در همین رابطه این‌که بیش از ۶۳ درصد این ساعات به صنعت کشاورزی اختصاص دارد؛ بخشی که ستون اصلی تامین مواد اولیه صنایع غذایی جهان محسوب می‌شود.

همچنین نتایج این گزارش نشان می‌دهد در ۱۵ کشوری که سهم قابل‌توجهی از واردات مواد غذایی بریتانیا را در اختیار دارند، کارگران تنها به دلیل تنش گرمایی حدود ۲۱۶ میلیارد ساعت کاری را از دست داده‌اند؛ رقمی که به طور متوسط معادل نزدیک به ۵۹۰ ساعت برای هر کارگر برآورد می‌شود.

بخش قابل‌توجهی از مواد اولیه مورد نیاز صنایع غذایی جهان از جمله دانه کاکائو از ساحل عاج و غنا، قهوه از برزیل و ویتنام، برنج از هند، چای از کنیا، موز از کلمبیا و اکوادور، مرکبات از آفریقای‌جنوبی و مصر و روغن پالم از اندونزی و پاپوآ گینه نو تامین می‌شود. هرگونه اختلال اقلیمی در این مناطق، مستقیما بر بازار جهانی صنایع غذایی اثرگذار خواهد بود.

مطابق این ارزیابی، حدود ۱۳ درصد واردات مواد غذایی بریتانیا از کشورهایی انجام می‌شود که در زمره آسیب‌پذیرترین اقتصادهای جهان در برابر تغییرات اقلیمی قرار دارند. از این‌رو، افزایش فراوانی رویدادهای آب‌وهوایی شدید، ریسک اختلال در زنجیره‌های تامین صنایع غذایی جهان را بیش از گذشته افزایش داده است.

ال‌نینو چگونه زنجیره تامین صنایع غذایی را تحت تاثیر قرار می‌دهد؟

ال‌نینو یکی از چرخه‌های اقلیمی و طبیعی زمین است که با افزایش دمای آب‌های سطحی اقیانوس آرام شکل می‌گیرد اما آثار آن تنها به این منطقه محدود نشده و الگوهای آب‌وهوایی سراسر جهان را دستخوش تغییر می‌کند.

پیامدهای این پدیده در مناطق مختلف متفاوت است؛ خشکسالی‌های طولانی‌مدت در جنوب شرق آسیا و استرالیا، بارندگی‌های شدید در بخش‌هایی از آمریکای جنوبی، اختلال در بارش‌های موسمی هند و افزایش میانگین دمای جهانی از جمله مهم‌ترین آثار آن به شمار می‌روند. کارشناسان تاکید می‌کنند که همزمانی ال‌نینو با روند گرمایش جهانی ناشی از فعالیت‌های انسانی، شدت و گستره این رخدادهای اقلیمی را بیش از گذشته افزایش می‌دهد.

سازمان جهانی هواشناسی نیز هشدار داده است که تقویت ال‌نینو احتمال وقوع پدیده‌های حدی آب‌وهوایی را افزایش خواهد داد؛ مسئله‌ای که فشار مضاعفی بر تولیدات کشاورزی و امنیت غذایی جهان وارد می‌کند.

آسیب‌پذیری زنجیره تامین صنایع غذایی

شماری از کارشناسان معتقدند پیامدهای تغییرات اقلیمی دیگر تنها به کاهش تولید محصولات کشاورزی محدود نمی‌شود و اکنون تمامی حلقه‌های زنجیره تامین صنایع غذایی را دربر گرفته است. صنایع غذایی به شبکه‌ای از تامین‌کنندگان بین‌المللی وابسته است که جایگزینی سریع بسیاری از مواد اولیه تولیدی آن‌ها عملا امکان‌پذیر نیست.

در ماه‌های اخیر، موج‌های گرمای بی‌سابقه در بریتانیا نمونه‌ای از این آسیب‌پذیری را آشکار کرد؛ به‌گونه‌ای که افزایش دمای هوا موجب اختلال در عملکرد سامانه‌های سرمایشی فروشگاه‌های زنجیره‌ای شد و عرضه محصولات تازه و فرآورده‌های نیازمند نگهداری در انبارهای سرد را با مشکل مواجه ساخت.

به اعتقاد ایزابل ویلیامسون، مدیر بخش سیستم‌های غذایی پایدار در موسسه تحقیقاتی «Eunomia»، تاثیر تغییرات اقلیمی اکنون از مرز مزارع فراتر رفته و زیرساخت‌های ذخیره‌سازی، توزیع و عرضه مواد غذایی را نیز در معرض تهدید قرار داده است؛ موضوعی که ضرورت بازنگری در تاب‌آوری زنجیره تامین صنایع غذایی را بیش از گذشته نمایان می‌سازد.

بازار مواد غذایی زیر سایه نوسانات اقلیمی

تحولات اقلیمی طی دو سال اخیر تاثیر محسوسی بر بازار بسیاری از کالاهای کشاورزی گذاشته است. در همین رابطه قیمت جهانی کاکائو در سال ۲۰۲۴ به رکوردهای تاریخی رسید و در سال ۲۰۲۵ نیز در سطوح بالا باقی ماند؛ اتفاقی که دلایل آن بارندگی‌های غیرمتعارف، شیوع بیماری‌های مربوط به گیاهان و موج‌های گرمای شدید در غرب آفریقا ذکر شد.

بازار جهانی قهوه نیز شرایط مشابهی را تجربه کرده است. تولید قهوه عربیکا در برزیل تحت تاثیر نوسانات آب‌وهوایی قرار گرفته و همزمان خشکسالی در ویتنام عرضه قهوه روبوستا را محدود کرده است؛ موضوعی که به افزایش قیمت این محصول در بازارهای جهانی انجامیده است.

ویل کوربی مدیر بخش قهوه و مسئول شبکه‌های اجتماعی شرکت «Pact Coffee» معتقد است پیامدهای ال‌نینو در مناطق مختلف جهان متفاوت خواهد بود. به گفته وی، آمریکای مرکزی و جنوبی معمولا با خشکسالی مواجه می‌شوند، در حالی که شرق آفریقا با بارندگی‌های نامنظم و سیلاب دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ دو پدیده‌ای که هر دو به کاهش عملکرد مزارع و افت درآمد هزاران تولیدکننده قهوه منجر می‌شوند.

وی همچنین تاکید کرد شرکت‌های فعال در صنعت قهوه برای حفظ پایداری زنجیره تامین باید روابط بلندمدت و منصفانه‌ای با کشاورزان برقرار کنند؛ چراکه استمرار تولید بدون حمایت اقتصادی از تولیدکنندگان امکان‌پذیر نخواهد بود.

در همین حال، بازار شکر نیز تحت تاثیر شرایط جوی در هند، تایلند و برزیل با نوسانات گسترده روبه‌رو شده است. بازار برنج به دلیل محدودیت‌های صادراتی و کاهش پیش‌بینی برداشت در آسیا همچنان بی‌ثبات است و روغن‌های گیاهی از جمله روغن پالم، آفتابگردان و سویا نیز به شدت نسبت به تحولات اقلیمی در جنوب شرق آسیا و آمریکای جنوبی حساس باقی مانده‌اند.

تاب‌آوری زنجیره تامین صنایع غذایی

در شرایط به وجود آمده بسیاری از فعالان صنایع غذایی معتقدند پیش‌بینی وضعیت آب‌وهوا اکنون به اندازه تحلیل نرخ ارز، هزینه حمل‌ونقل و قیمت انرژی برای مدیران خرید و تامین اهمیت پیدا کرده است.

به باور کارشناسان، تکرار شکست روند عرضه و تقاضای محصولات کشاورزی، افزایش قیمت مواد غذایی و آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها نشان می‌دهد امنیت غذایی دیگر صرفا یک موضوع زیست‌محیطی نیست، بلکه به مسئله‌ای راهبردی در حوزه اقتصاد و امنیت ملی کشورها تبدیل شده است. از همین رو، دولت‌ها نیز به تدریج در حال بازنگری سیاست‌های مرتبط با مدیریت اراضی، راهبردهای امنیت غذایی و افزایش تاب‌آوری زنجیره تامین هستند.

با این حال، کارشناسان تاکید می‌کنند حتی جامع‌ترین سیاست‌های دولتی نیز قادر به حذف کامل ریسک‌های اقلیمی نیست و مسئولیت اصلی همچنان بر عهده شرکت‌ها خواهد بود تا با تنوع‌بخشی به منابع تامین، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و توسعه شیوه‌های تامین پایدار، آمادگی بیشتری در برابر بحران‌های اقلیمی داشته باشند.

اختلالی تدریجی اما ماندگار

برخی تحلیلگران معتقدند نباید انتظار داشت پیامدهای ال‌نینو به سرعت خود را در قفسه فروشگاه‌ها نشان دهد. به گفته گری لوئیس، رئیس انجمن ملی توزیع‌کنندگان روغن‌های خوراکی بریتانیا، چرخه تولید محصولات کشاورزی به گونه‌ای است که آثار این پدیده به تدریج و احتمالا از اواخر سال ۲۰۲۶ و طی سال ۲۰۲۷ آشکار خواهد شد.

وی در عین حال خاطرنشان کرد که تاثیرات ال‌نینو در همه مناطق یکسان نیست. در حالی که خشکسالی می‌تواند تولید روغن‌های گیاهی در جنوب شرق آسیا را محدود کند، برخی کشورهای آمریکای جنوبی ممکن است به دلیل شرایط مناسب‌تر آب‌وهوایی، افزایش تولید را تجربه کنند. با وجود این تفاوت‌ها، بازارهای جهانی از هم‌اکنون نسبت به ریسک‌های ناشی از تغییرات اقلیمی واکنش نشان داده‌اند و این موضوع مانع از کاهش محسوس قیمت بسیاری از کالاهای اساسی شده است.

تغییرات اقلیمی؛ تهدیدی فراتر از صنعت کشاورزی

پیامدهای گرمایش زمین تنها به مزارع محدود نمی‌شود. افزایش دمای هوا مصرف برق کارخانه‌ها را برای تامین سامانه‌های سرمایشی افزایش می‌دهد و همزمان شبکه‌های انرژی را تحت فشار بیشتری قرار می‌دهد. از سوی دیگر، آسیب به خطوط ریلی، جاده‌ها و بنادر در جریان رویدادهای حدی آب‌وهوایی، روند حمل‌ونقل کالا را مختل می‌کند و حتی تامین مواد اولیه مورد نیاز صنایع بسته‌بندی و صنایع شیمیایی نیز ممکن است با وقفه مواجه شود. افزایش هزینه‌های بیمه نیز یکی دیگر از پیامدهای مستقیم رشد ریسک‌های اقلیمی برای صنایع غذایی محسوب می‌شود.

در مجموع، آنچه امروز بیش از خود پدیده ال‌نینو اهمیت یافته، روند رو به گسترش اختلالات ناشی از تغییرات اقلیمی است؛ روندی که نوسانات بازار کالاهای کشاورزی، امنیت غذایی و عملکرد زنجیره‌های تامین جهانی را به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های اقتصاد جهان تبدیل کرده است. بر همین اساس، شرکت‌هایی که از هم‌اکنون برای تنوع‌بخشی به منابع تامین، تقویت زیرساخت‌های لجستیکی و افزایش تاب‌آوری عملیاتی سرمایه‌گذاری می‌کنند، در سال‌های آینده از موقعیت رقابتی مستحکم‌تر و توان بیشتری برای عبور از شوک‌های اقلیمی برخوردار خواهند بود.