اختلال تنگه هرمز شریان حیاتی زنجیره تامین جهانی را تهدید می‌کند

به گزارش نماد اقتصاد، تشدید دوباره تنش‌ها در منطقه خاورمیانه و تنگه هرمز خطر ایجاد اختلال‌های تازه در زنجیره تامین جهانی را افزایش داده است. اهمیت این موضوع از آن جهت دوچندان می‌شود که کشورهای منطقه علاوه بر نقش کلیدی در بازار انرژی، سهم قابل‌توجهی در تولید مواد اولیه مورد نیاز صنایع مختلف جهان دارند؛ موادی که در تولید تراشه‌های هوش مصنوعی، تجهیزات صنعتی، محصولات کشاورزی و کالاهای مصرفی روزمره کاربرد گسترده‌ای دارند.

در شرایطی که نگرانی‌ها نسبت به تاثیرات پیچیده درگیری‌های منطقه‌ای بر اقتصاد جهانی افزایش یافته، بازار چند گروه کالایی فراتر از بخش انرژی در معرض ریسک‌های جدید قرار گرفته است.

کودهای شیمیایی؛ تهدید امنیت غذایی جهان

منطقه خلیج فارس میزبان برخی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان کودهای شیمیایی جهان از جمله شرکت‌های «Qatar Fertiliser»، «Fertiglobe»  و «Saudi Basic Industries Corp» بوده و تنگه هرمز به عنوان مسیر حیاتی صادرات این محصولات، یک پل ارتباطی میان تولیدکنندگان منطقه و بازارهای بزرگ صنعت کشاورزی جهان است.

اگرچه کودهای شیمیایی معمولا در مقایسه با نفت و گاز کمتر مورد توجه قرار می‌گیرند اما نقش آن‌ها در تامین امنیت غذایی جهان بسیار حیاتی است. تجربه بحران‌های گذشته نشان داده است که اختلال در عرضه این محصولات می‌تواند به سرعت هزینه‌های تولید در صنعت کشاورزی را افزایش دهد. در آخرین دوره تشدید درگیری‌ها، هند به عنوان بزرگ‌ترین واردکننده اوره جهان، برای تضمین تامین نیاز خود ناچار شد هزینه‌ای نزدیک به دو برابر قیمت‌های پیش از بحران تنگه هرمز را پرداخت کند.

این بار شرایط برای برخی کشورهای کشاورزی بزرگ مانند برزیل حساس‌تر است؛ چراکه تغییر فصل کشت در نیمکره جنوبی، وابستگی این کشورها به تامین پایدار کودهای شیمیایی را افزایش داده است. هرگونه کاهش عرضه کود می‌تواند به افت بازده محصولات کشاورزی، محدود شدن ذخایر غلات و افزایش قیمت مواد غذایی در سطح جهانی منجر شود؛ آن هم در شرایطی که تغییرات شدید آب‌وهوایی خود به یکی از تهدیدهای جدی برای تولید محصولات کشاورزی تبدیل شده است.

بحران خاورمیانه برای صنعت کود شیمیایی یک فشار دوگانه ایجاد کرده است. از یک سو، زیرساخت‌های انرژی مورد نیاز برای تولید آمونیاک و اوره در معرض تهدید قرار گرفته و از سوی دیگر، مسیرهای حمل‌ونقل دریایی از خلیج فارس با محدودیت‌های بیشتری مواجه شده‌اند. برخلاف روزهای ابتدایی بحران که برخی کشتی‌های متوقف‌شده نقش ذخایر شناور را ایفا می‌کردند، اکنون مالکان کشتی‌ها با احتیاط بیشتری از فعالیت در منطقه خودداری می‌کنند؛ موضوعی که نه تنها صادرات، بلکه استمرار تولید را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد.

در همین راستا، قیمت اوره در بازار نیواورلئان آمریکا به عنوان یکی از شاخص‌های مهم جهانی، در هفته منتهی به ۱۰ جولای ۶.۲ درصد افزایش یافت که بیشترین رشد هفتگی طی بیش از سه ماه گذشته میلادی محسوب می‌شود.

گوگرد و زنجیره پنهان تولید در صنایع کشاورزی و معدن

گوگرد یکی دیگر از کالاهایی است که تحت تاثیر تحولات خاورمیانه قرار گرفته است. شرکت‌های بزرگ نفت و گاز منطقه، حجم قابل‌توجهی گوگرد تولید می‌کنند و کاهش احتمالی عرضه این ماده اولیه می‌تواند فشار مضاعفی بر زنجیره تامین جهانی کودهای کشاورزی وارد کند.

گوگرد ماده اولیه اصلی در تولید کودهای فسفاته محسوب می‌شود و کمبود آن موجب شده برخی کارخانه‌ها در کشورهایی مانند برزیل، آمریکا و مراکش تولید خود را کاهش دهند.

افزایش قیمت گوگرد همچنین رقابت میان صنایع مختلف برای دستیابی به این ماده اولیه را تشدید کرده است. بخش معدن، به‌ویژه تولیدکنندگان مس و نیکل، برای برخی فرایندهای استخراج و فرآوری خود به اسید سولفوریک وابسته هستند؛ ماده‌ای که تولید آن به گوگرد نیاز دارد.

اگرچه فعالان بازار معتقدند در حال حاضر عرضه کافی برای خریدارانی که توان پرداخت قیمت‌های بالاتر را دارند وجود دارد اما افزایش هزینه‌ها حاشیه سود شرکت‌های معدنی را کاهش داده است. در مقابل، صنعت کشاورزی فشار بیشتری را متحمل شده و تداوم اختلال‌ها می‌تواند بازار کودهای شیمیایی را با کمبود عرضه و افزایش بیشتر قیمت‌ها مواجه کند.

در این میان برخی محموله‌های گوگرد تولیدشده در خاورمیانه طی هفته‌های اخیر به هند رسیده و تا حدودی از شدت بحران کاسته است اما طبق اعلام فعالان بازار، عبور محموله‌ها از تنگه هرمز بار دیگر از هفته گذشته متوقف شده است.

آلومینیوم؛ فشار بر محصولات تخصصی

طبق آمار منطقه یک‌دهم آلومینیوم جهانی در منطقه خاورمیانه تولید می‌شود اما اهمیت این منطقه تنها به حجم تولید این فلز پایه محدود نمی‌شود. در همین راستا فعالان صنعت ذوب آلومینیوم در کشورهای منطقه نقش پررنگی در تامین محصولات تخصصی این فلز مانند بیلت آلومینیومی دارند؛ محصولاتی که در صنایع خودروسازی، ساختمان و هوافضا کاربرد گسترده‌ای دارند.

اگرچه بازار آلومینیوم کار نشده تاکنون به دلیل استفاده از مسیرهای جایگزین حمل‌ونقل در خلیج فارس و افزایش صادرات چین و اندونزی، تاثیر محدودی از بحران تنگه هرمز پذیرفته است اما خریداران همچنان با کمبود در برخی محصولات فرآوری‌شده مواجه هستند.

در ابتدای بحران تنگه هرمز، هزینه‌های اضافی پرداختی تولیدکنندگان برای تامین بیلت آلومینیومی جهش قابل‌توجهی داشت و حتی پس از امضای تفاهم‌نامه موقت میان ایران و آمریکا در ماه ژوئن ۲۰۲۶ نیز تنها بخشی از این افزایش قیمت جبران شد. با این وجود در صورت تداوم بسته ماندن تنگه هرمز، امکان استفاده از بنادر جایگزین وجود دارد اما هزینه‌های بالاتر حمل‌ونقل و تاخیرهای لجستیکی احتمالا فشار بر قیمت این محصولات را حفظ خواهد کرد.

هلیوم؛ بازار کوچک با اهمیت راهبردی

هلیوم یکی دیگر از کالاهایی است که تحت تاثیر بحران منطقه‌ای قرار گرفته است. مجتمع صنعتی راس‌لفان قطر که به عنوان بزرگ‌ترین مرکز صادرات گاز طبیعی مایع جهان شناخته می‌شود، پیش از آغاز بحران خاورمیانه در پایان ماه فوریه ۲۰۲۶، حدود یک‌سوم عرضه جهانی هلیوم را تامین می‌کرد.

بازار هلیوم پیش از این نیز با محدودیت‌های عرضه مواجه بود. چین اخیرا برای حفظ ذخایر داخلی خود محدودیت‌های مقطعی بر صادرات این گاز اعمال کرده و حملات اوکراین نیز بر تولید روسیه تاثیر گذاشته است.

کارشناسان معتقدند صنعت هلیوم در کوتاه‌مدت توانایی جبران بخشی از کاهش عرضه را دارد اما تداوم جنگ و طولانی شدن اختلال‌ها در تنگه هرمز می‌تواند حجم ذخایر موجود را کاهش داده و فشار بیشتری بر بازار وارد کند.

زنجیره تامین جهانی و استفاده از تجربه‌های گذشته

تشدید تنش‌ها در تنگه هرمز بار دیگر نشان داد که اهمیت این گذرگاه تنها به انتقال نفت خام محدود نیست. وابستگی صنایع مختلف جهان به مواد اولیه تولیدشده در منطقه خاورمیانه، از کودهای کشاورزی گرفته تا فلزات صنعتی و گازهای تخصصی، باعث شده هرگونه اختلال در این مسیر پیامدهایی فراتر از بازار انرژی داشته باشد.

در شرایطی که اقتصاد جهانی هم‌زمان با چالش‌هایی مانند تغییرات اقلیمی، رشد تقاضای مواد اولیه و رقابت برای تامین منابع حیاتی مواجه است، بحران تنگه هرمز اهمیت ایجاد زنجیره‌های تامین متنوع‌تر و مقاوم‌تر را بیش از گذشته برجسته کرده است.