پهپادها امنیت آسمان حوزه انرژی را نا‌‌امن کرده‌اند

به گزارش نماد اقتصاد، گسترش سریع پهپادهای ارزان‌قیمت و تولید انبوه، یکی از مهم‌ترین تغییرات در ماهیت جنگ‌های مدرن را رقم زده است. در حالی که قیمت بسیاری از این پهپادها تنها چند صد تا چند هزار دلار متغیر است، همین تجهیزات قادرند زیرساخت‌های انرژی با ارزشی معادل میلیاردها دلار را در معرض خطر قرار دهند.

تجربه جنگ اوکراین، درگیری‌های روسیه و همچنین تنش‌های خاورمیانه نشان داده است که پالایشگاه‌های نفت، نیروگاه‌های برق، خطوط انتقال انرژی، پایانه‌های صادراتی و بنادر، بیش از هر زمان دیگری در برابر حملات پهپادی آسیب‌پذیر شده‌اند. همین مسئله توازن سنتی میان مهاجم و مدافع را تغییر داده و دولت‌ها و شرکت‌های انرژی را ناگزیر ساخته است راهبردهای حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی خود را بازنگری کنند.

در شرایطی که فناوری پهپادها با سرعتی چشمگیر و با هزینه‌ای ارزان‌ در دسترس قرار گرفته، حفظ امنیت زنجیره جهانی عرضه انرژی به یکی از مهم‌ترین چالش‌های امنیتی دهه پیش رو تبدیل شده است.

زیرساخت‌های انرژی؛ هدف نخست جنگ‌های نوین

در گذشته، موقعیت جغرافیایی، سامانه‌های دفاع هوایی و توان نظامی کشورها مهم‌ترین عوامل محافظت از تاسیسات راهبردی انرژی محسوب می‌شدند اما ظهور نسل جدید پهپادها بخش قابل‌توجهی از این مزیت‌ها را از میان برده است.

پهپادهای کوچک که در ارتفاع پایین پرواز می‌کنند، قادرند از دید بسیاری از سامانه‌های راداری پنهان بمانند، سامانه‌های دفاعی گران‌قیمت را با حملات انبوه تحت فشار قرار دهند و اهداف خود را با دقت بالا مورد اصابت قرار دهند. حتی در مواردی که این حملات موفق نباشند، پیامدهایی همچون اختلال در عملیات، افزایش هزینه‌های بیمه، توقف موقت تولید و کاهش قابلیت اطمینان تاسیسات انرژی را به دنبال خواهند داشت.

تنگه هرمز؛ نمونه‌ای از جنگ نامتقارن

درگیری‌های اخیر ایران و آمریکا نمونه روشنی از تغییر قواعد نبردها در حوزه انرژی به شمار می‌رود. از زمان آغاز این تنش‌ها، عبور و مرور کشتی‌ها در اطراف تنگه هرمز با اختلال مواجه شده است.

اهمیت این گذرگاه دریایی زمانی آشکارتر می‌شود که پیش از آغاز درگیری‌ها، حدود یک‌پنجم نفت و گاز طبیعی جهان از این مسیر جابه‌جا می‌شد. رخدادهای اخیر این تصور دیرینه را که تنها برتری کامل یک نیروی دریایی می‌تواند تنگه هرمز را مختل کند، به چالش کشیده است؛ زیرا اکنون پهپادهای ارزان‌قیمت نیز قادرند یکی از حیاتی‌ترین شریان‌های انتقال انرژی جهان را تحت فشار قرار دهند.

کاهش یک ریسک، ایجاد تهدیدی جدید

کشورهای تولیدکننده نفت در حاشیه خلیج فارس در واکنش به تکرار اختلال‌ها در تنگه هرمز، سرمایه‌گذاری در مسیرهای صادراتی جایگزین را سرعت بخشیده‌اند. عربستان سعودی، امارات متحده عربی، عراق و کویت با توسعه خطوط انتقال و مسیرهای صادراتی خارج از تنگه هرمز در تلاش هستند وابستگی خود به این گلوگاه استراتژیک را کاهش دهند.

با این حال، توسعه این زیرساخت‌ها به معنای افزایش تعداد اهداف بالقوه نیز خواهد بود. هر خط لوله جدید، ایستگاه تقویت فشار، تاسیسات پمپاژ، پست برق یا پایانه صادراتی، به نقطه‌ای تازه برای حملات پهپادی تبدیل می‌شود.

به این ترتیب، به جای تمرکز تهدید در یک نقطه، ریسک امنیتی در هزاران کیلومتر زیرساخت انرژی توزیع خواهد شد؛ مسئله‌ای که حفاظت از آن‌ها را پیچیده‌تر و پرهزینه‌تر می‌کند.

اوکراین؛ آزمایشگاه جنگ پهپادی

جنگ اوکراین شاید روشن‌ترین تصویر از تحول جنگ‌های مدرن با اتکا به پهپادها باشد. طی یک سال گذشته، نیروهای اوکراینی بارها با استفاده از پهپادهای دوربرد، پالایشگاه‌های نفت، انبارهای سوخت، مراکز لجستیکی و تاسیسات صنعتی روسیه را که صدها کیلومتر از خطوط مقدم فاصله داشتند، هدف قرار داده‌اند.

اجرای این گونه عملیات‌ها نشان می‌دهد که دیگر برای حمله به اهداف اقتصادی راهبردی، نیازی به جنگنده‌های پیشرفته یا موشک‌های کروز پرهزینه وجود ندارد.

در کنار این موضوع، ظرفیت تولید پهپاد در اوکراین نیز اهمیت ویژه‌ای یافته است. این کشور اکنون هر ماه صدها هزار پهپاد ارزان‌قیمت تولید می‌کند؛ موضوعی که نشان می‌دهد فناوری پهپادی از یک قابلیت صرفا نظامی، به صنعتی با قابلیت تولید انبوه تبدیل شده است. چنین روندی نگرانی‌ها درباره گسترش این فناوری به سایر مناطق جهان را افزایش داده است.

آغاز رقابت جهانی در سامانه‌های ضدپهپاد

رشد تهدیدهای پهپادی، رویکرد دولت‌ها نسبت به برنامه‌ریزی‌های صنایع دفاعی را نیز دستخوش تغییر کرده است. سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در همین راستا از برنامه سرمایه‌گذاری ۴۰ میلیارد دلاری طی پنج سال آینده برای توسعه فناوری‌های مقابله با پهپادها و گسترش آموزش اپراتورهای این سامانه‌ها خبر داده است.

نسل آینده سامانه‌های دفاع هوایی بر ترکیبی از فناوری‌های پیشرفته متکی خواهد بود که شامل رادارهای هوشمند، سامانه‌های پایش، جنگ الکترونیک، اخلال در سیگنال‌ها، پهپادهای رهگیر، سلاح‌های لیزری و موشک‌های کوتاه‌برد ویژه مقابله با پهپادها می‌شود.

هدف اصلی این فناوری‌ها، کاهش شکاف اقتصادی میان هزینه اندک تولید پهپادها و هزینه بسیار بالای سامانه‌های دفاع موشکی کنونی است.

اقتصاد جنگ وارد مرحله‌ای تازه می‌شود

تحول کنونی شباهت زیادی به انقلاب‌های فناورانه گذشته در تاریخ جنگ‌ها دارد. همان‌گونه که در جنگ جهانی اول، ظهور مسلسل، توپخانه و سیم‌های خاردار تاکتیک‌های سنتی میدان نبرد را دگرگون کرد، پهپادها نیز امروز در حال بازتعریف مفهوم برتری هوایی هستند.

بیشتر سامانه‌های پدافندی فعلی برای مقابله با جنگنده‌ها، موشک‌های کروز و موشک‌های بالستیک طراحی شده‌اند اما در برابر هزاران پهپاد کوچک، ارزان و یک‌بارمصرف که در ارتفاع پایین پرواز می‌کنند، کارایی لازم را ندارند. تا زمانی که فناوری‌های ضدپهپاد به بلوغ نرسند، برتری اقتصادی همچنان در اختیار مهاجمان باقی خواهد ماند.

پیامدهای اقتصادی فراتر از میدان نبرد

پیامدهای این تحول صرفا به حوزه نظامی محدود نمی‌شود. زیرساخت‌های انرژی ستون فقرات تولید صنعتی، حمل‌ونقل، تولید برق و تجارت جهانی را تشکیل می‌دهند و هرگونه اختلال در پالایشگاه‌ها یا تاسیسات بزرگ نفت و گاز می‌تواند به سرعت بر قیمت انرژی، نرخ تورم، هزینه حمل‌ونقل دریایی و رشد اقتصاد جهانی اثر بگذارد.

در نتیجه، امنیت فیزیکی تاسیسات انرژی اکنون در کنار عواملی همچون ذخایر هیدروکربنی، دسترسی به بازار و چارچوب‌های مقرراتی، به یکی از معیارهای اصلی تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران تبدیل شده است. از این رو انتظار می‌رود پروژه‌های جدید انرژی از همان مراحل طراحی، به سامانه‌های اختصاصی دفاع پهپادی، زیرساخت‌های مقاوم و تجهیزات پشتیبان مجهز شوند.

نبردی که اقتصاد آن را تعیین می‌کند

اهمیت واقعی انقلاب پهپادی بیش از آنکه به خود فناوری مربوط باشد، به تغییر معادلات اقتصادی جنگ بازمی‌گردد. در گذشته، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی معمولا هزینه‌ای کمتر از تخریب آن‌ها داشت اما پهپادهای ارزان این معادله را وارونه کرده‌اند. امروز یک پهپاد چند هزار دلاری می‌تواند یک کشور را وادار کند برای رهگیری آن از موشک‌هایی با ارزش صدها هزار یا حتی میلیون‌ها دلار استفاده کند؛ وضعیتی که در بلندمدت از منظر اقتصادی به صرفه نیست و زمینه را برای جنگ‌های فرسایشی مبتنی بر تحلیل توان مالی طرف مقابل فراهم می‌کند.

بخش انرژی بیش از سایر صنایع در برابر این تغییر آسیب‌پذیر است؛ زیرا خطوط لوله، پالایشگاه‌ها، پایانه‌های صادرات «LNG» و نیروگاه‌ها دارایی‌هایی ثابت، پراکنده و غیرقابل جابه‌جایی هستند. با وجود آنکه توسعه هوش مصنوعی، سامانه‌های رهگیری خودکار و سلاح‌های انرژی‌محور مانند سلاح‌های لیزری می‌تواند در بلندمدت برتری نظامی را به کشورهای دارنده این سلاح‌ها بازگرداند اما در کوتاه‌مدت و میان‌مدت، دولت‌ها و شرکت‌های انرژی ناچارند از زیرساخت‌هایی به ارزش هزاران میلیارد دلار در برابر تهدیدی فزاینده محافظت کنند؛ تهدیدی که با کاهش قیمت و افزایش دسترسی به پهپادها و موشک‌های هوشمند، هر روز گسترده‌تر می‌شود.