چگونه خلیج فارس برنده لاتاری ۳۵ میلیون ساله زمین شد؟

به گزارش نماد اقتصاد، بررسی‌های زمین‌شناسی نشان می‌دهد پاسخ این پرسش که که چرا خلیج فارس نسبت به هر نقطه دیگری از کره زمین چنین تمرکز بی‌سابقه‌ای از ذخایر هیدروکربنی را در خود جای داده در میلیون‌ها سال تحولات زمین‌ساختی، شرایط منحصربه‌فرد رسوب‌گذاری و ساختارهای طبیعی نهفته است؛ عواملی که در کنار یکدیگر منطقه خلیج فارس را به بزرگ‌ترین و کم‌هزینه‌ترین مرکز تولید نفت و گاز جهان تبدیل کرده‌اند.

تمرکز کم‌نظیر میدان‌های فوق‌عظیم هیدروکربنی

بررسی‌های زمین‌شناسان صنعت نفت نشان می‌دهد بیش از ۳۰ میدان فوق‌عظیم نفتی در پیرامون خلیج فارس قرار دارد که هر یک دست‌کم پنج میلیارد بشکه نفت قابل استحصال در خود جای داده‌اند. این حجم از ذخایر در هیچ منطقه دیگری از جهان مشاهده نمی‌شود.

علاوه بر حجم ذخایر، بهره‌وری چاه‌های نفت این منطقه نیز ویژگی منحصربه‌فرد دیگری محسوب می‌شود. بسیاری از چاه‌های فعال در کشورهای حاشیه خلیج فارس روزانه دو تا پنج برابر بیشتر از بهترین چاه‌های دریای شمال یا روسیه نفت تولید می‌کنند؛ موضوعی که هزینه استخراج را به شکل محسوسی کاهش داده و مزیت رقابتی تولیدکنندگان منطقه را تقویت کرده است.

مطالعات انجام شده در حوزه علوم زمین‌شناسی نشان می‌دهد چهار عامل اصلی شامل وجود سنگ‌های غنی از مواد آلی، شرایط مناسب برای تولید هیدروکربن، مخازن باکیفیت و ساختارهای طبیعی نگهدارنده نفت و گاز، همگی در خلیج فارس در نزدیک‌ترین وضعیت ممکن به شرایط ایده‌آل قرار دارند؛ ویژگی‌ای که در هیچ حوضه نفتی دیگری با این ابعاد مشاهده نمی‌شود.

پیشینه‌ای که به هزاران سال قبل بازمی‌گردد

آشنایی انسان با منابع هیدروکربنی خلیج فارس قدمتی بسیار بیشتر از صنعت مدرن نفت دارد. حتی پیش از شکل‌گیری خلیج فارس کنونی، در پایان آخرین عصر یخبندان، نشت طبیعی نفت و گاز در بسیاری از رودخانه‌ها و دره‌های منطقه قابل مشاهده بود.

تمدن‌های باستانی هزاران سال پیش از میلاد از قیر طبیعی برای ساخت ملات، آب‌بندی شناورها و اجرای پروژه‌های عمرانی استفاده می‌کردند؛ موضوعی که نشان می‌دهد بهره‌برداری از مشتقات نفتی در این منطقه سابقه‌ای چند هزار ساله دارد.

با این حال، آغاز عصر مدرن نفت به کشف نخستین میدان تجاری در سال ۱۹۰۸ میلادی در غرب ایران بازمی‌گردد. از دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ میلادی، همزمان با گسترش اکتشافات نفت و گاز، مشخص شد هیچ منطقه دیگری در جهان از نظر حجم ذخایر و ظرفیت تولید با خلیج فارس قابل مقایسه نیست.

اگرچه بعدها مناطق بزرگی مانند سیبری غربی در روسیه و حوضه پرمین در ایالات متحده نیز به عنوان قطب‌های مهم انرژی شناخته شدند اما نه از نظر میزان ذخایر و نه از لحاظ سرعت و سهولت تولید، توان رقابت با خلیج فارس را نداشتند.

نقطه آغاز شکل‌گیری ثروت انرژی

یکی از مهم‌ترین دلایل تمرکز منابع عظیم نفت و گاز در خلیج فارس، موقعیت ویژه زمین‌ساختی این منطقه است. خلیج فارس در محل برخورد صفحه عربستان با صفحه اوراسیا قرار گرفته؛ فرایندی که حدود ۳۵ میلیون سال ادامه داشته و موجب ایجاد ساختارهای زمین‌شناسی بسیار مناسب برای شکل‌گیری مخازن هیدروکربنی شده است.

در سمت ایران، برخورد این صفحات به شکل‌گیری رشته‌کوه زاگرس انجامیده است؛ رشته‌کوهی به طول حدود یک هزار و ۸۰۰ کیلومتر که نتیجه برخورد صفحات آفریقا، عربستان، هند و اوراسیاست. چین‌خوردگی‌ها و گسل‌های گسترده این منطقه، شرایط بسیار مناسبی برای تجمع نفت و گاز ایجاد کرده‌اند.

در مقابل، بخش عربی خلیج فارس ساختاری متفاوت دارد. در این بخش، فشار ناشی از برخورد صفحات موجب ایجاد گنبدهای عظیم سنگی شده که به عنوان تله‌های طبیعی، حجم بسیار بزرگی از نفت و گاز را در خود ذخیره کرده‌اند.

در کف خلیج فارس نیز حوضه‌ای رسوبی شکل گرفته که طی میلیون‌ها سال با رسوبات حاصل از فرسایش کوه‌های زاگرس پر شده است. فشار و دمای بالای این رسوبات در اعماق زمین، شرایط لازم برای تولید نفت و گاز را فراهم کرده است.

سنگ‌هایی که به کارخانه تولید نفت تبدیل شدند

منشا اصلی نفت و گاز، بقایای موجودات بسیار ریز دریایی است که میلیون‌ها سال پیش در کف دریاها انباشته شدند. این مواد آلی پس از دفن شدن در اعماق زمین و قرار گرفتن تحت فشار و حرارت، به نفت و گاز تبدیل می‌شوند.

خلیج فارس از نظر وجود سنگ‌هایی با منشا غنی انرژی هیدروکربنی، یکی از استثنایی‌ترین مناطق جهان به شمار می‌رود. سازندهای حنیفه و طویق در بخش عربی خلیج فارس که قدمت آن‌ها به دوره ژوراسیک می‌رسد و همچنین سازند کژدمی در ایران متعلق به دوره کرتاسه، از مهم‌ترین منابع تولید هیدروکربن محسوب می‌شوند.

در برخی از این سازندها میزان مواد آلی به بیش از ۱۳ درصد می‌رسد؛ رقمی که در مقایسه با بسیاری از حوضه‌های نفتی جهان بسیار قابل‌توجه است و ظرفیت بالایی برای تولید نفت و گاز ایجاد می‌کند.

مخازنی که در جهان مشابه ندارند

وجود سنگ‌هایی با منشا انرژی هیدروکربنی به تنهایی برای تشکیل میدان‌های نفتی کافی نیست؛ نفت و گاز باید در ساختارهایی مناسب به دام بیفتند تا امکان استخراج آن‌ها فراهم شود. در خلیج فارس این شرایط نیز به بهترین شکل مهیا شده است.

در ایران، چین‌خوردگی‌های گسترده زاگرس صدها میلیارد بشکه نفت و حجم عظیمی از گاز طبیعی را در خود جای داده‌اند. بسیاری از میدان‌های نفتی این منطقه به صورت ساختارهای کشیده و موازی از جنوب ایران تا شمال‌شرق عراق امتداد یافته‌اند.

در سوی دیگر خلیج فارس نیز گنبدهای عظیم زمین‌شناسی میزبان برخی از بزرگ‌ترین میدان‌های انرژی جهان هستند. میدان نفتی غوار عربستان سعودی، بزرگ‌ترین میدان نفتی جهان محسوب می‌شود و ظرفیت تولید بیش از ۷۰ میلیارد بشکه نفت خام را دارد.

همچنین میدان گازی مشترک پارس جنوبی نورث دوم میان ایران و قطر، با ذخیره‌ای بالغ بر یک هزار و ۳۰۰ تریلیون فوت مکعب گاز طبیعی، بزرگ‌ترین میدان مستقل گازی جهان به شمار می‌رود؛ ظرفیتی که از نظر محتوای انرژی با بیش از ۲۰۰ میلیارد بشکه نفت برابری می‌کند.

کیفیت بالای سنگ‌هایی با منشا انرژی هیدروکربنی نیز مزیت دیگری برای این منطقه محسوب می‌شود. سنگ‌های آهکی وسیع و بسیار متخلخل در میدان‌هایی مانند غوار و بسیاری از مخازن زاگرس، امکان جریان آسان نفت و گاز و افزایش راندمان تولید را فراهم کرده‌اند؛ ویژگی‌ای که در چنین مقیاسی در هیچ منطقه دیگری از جهان مشاهده نمی‌شود.

ظرفیتی که هنوز به پایان نرسیده است

برآیند تمامی این ویژگی‌های زمین‌شناسی باعث شده است حدود نیمی از ذخایر متعارف نفت جهان و نزدیک به ۴۰ درصد ذخایر گاز طبیعی دنیا تنها در سه درصد از خشکی‌های کره زمین متمرکز باشد.

با وجود بیش از یک قرن فعالیت مستمر در زمینه اکتشاف و تولید، ارزیابی‌های سازمان زمین‌شناسی آمریکا نشان می‌دهد ظرفیت انرژی هیدروکربنی خلیج فارس هنوز به طور کامل شناسایی نشده است. این نهاد در برآوردهای خود اعلام کرده است علاوه بر ذخایر کشف‌شده، احتمال وجود حدود ۸۶ میلیارد بشکه نفت و ۳۳۶ تریلیون فوت مکعب گاز طبیعی کشف‌نشده در شبه‌جزیره عربستان و کمربند زاگرس وجود دارد.

همزمان، ورود فناوری‌های نوین حفاری افقی و شکست هیدرولیکی که طی دو دهه اخیر در ایالات متحده توسعه یافته‌اند، می‌تواند افق‌های تازه‌ای برای افزایش ضریب برداشت از مخازن خلیج فارس ایجاد کند. عربستان سعودی و امارات متحده عربی آزمایش این فناوری‌ها را در برخی از میدان‌های خود آغاز کرده‌اند؛ هرچند هنوز برای ارزیابی میزان موفقیت این روش‌ها زود است اما شواهد اولیه نشان می‌دهد این فناوری‌ها می‌توانند ظرفیت تولید بزرگ‌ترین قطب انرژی جهان را بیش از گذشته افزایش دهند.